77 ד״ר ני מ. געלבער — געשיכ&ע פון ײדן אין כמיעלגיק 78 יידישער באפעלקערוגג. יידן האבן אױפגעבויט א בית הכנסת, װאס האט געשמט אין פוילן װי אײגע פון די קיגסטלערישע געבײדעס ־־ גישט אויף זײערס א פלאץ, גאר אויף א פלאץ פון דער קאטוילישער קירך, װאם האט אים גישט געװאלט פארקויפן צו ײדן, גײערט פארדונגען פאר א יערלעכן אפצאל (פלאצאװע). מיט זײן אויסזען איז דער בית הכנםת אין פיל היגזיכטן ענלעך ־־ באזונדער מיט זײן קײלעכדיקן קאפול ־־ צום בית הכנסת פון רמ״א3), און הויכע־שול אין קראקע♦ דער בעלעמער אין מיטן איז געבויט פון שטײגער מיט אכט װיגקלען איבער װעלכע עס שטײען שטײנערדיקע זײלן באפוצט מיט אײדעלע ארנאמעגטיק, באצירוגגען פון דער רעגעסאנס־תקופה, װאס דערמאנען דעם אלט־גריכישן ״אדעאן״4). אין דער שול זענען געװען א קעגטיקע צאל פרוכתן פון א גרויסער קוגסט־חשיבות. בפרט איז כדאי צו דערמאגען דאס פרוכת װאס איז געשאנקען געװארן פון ״מרת װעדל בת האלוף אברהם״ אין 17־טן י״ה, אן ארבעט פון דער באראק־תקופה מיט אלע סימנים און

פרעציז־קינסטלערישע שײגקײטן פון יענער תקופה. דאס געװעב און די ארגאמענטיק װײזן אויפן הויכן קוגסט־גױוא. א װיכטיק קינםטלעריש חפץ איז אויך געװען דאם פרוכת װאס עס האט געגעבן במתגה דער פרנס פון ועד ארבע הארצות ר׳ יהודה לאגדע, דער פאטער פון ר, יחזקאל לאנדע, דער ״גודע ביהודה״ װעלכער האט א קורצע צײט געװוינט אין כמיעלניק. די דאזיקע קונםט־חפצים װײזן אויף דער פארמעגלעכקײט פון דער קהילה אין יעגער תקופה װי אויך אויפן הויכן קולטור־גױוא פון אירע מגהיגים און ראשים. פון ארגאגיזאטארישן שטאנדפוגקט איז כמיעלניק געװען װי אלע קהילות אין אלט־פוילן — מיט ראשים און בגי טובים אין דער שפיץ. די קהילה איז באלד באך א קורצער צײט פון איר קױם געװארן אנזעעװדיק און פארגומען א װיכטיקן פלאץ איגעם געזעלשאפטלעכן לעבן פון יענער געגנט שוין אינעם 16־טן י״ה. פון ארגאניזאטאריש־לאנדישן שטאנדפוגקט האט כמיעל־ ח״בעלעמער״ כבית הכנסת קורות האמגות היהודית באירופד״ למן תקופת פריחתה של האמנות הכנסיתית הקי־ שוטית שלנו בספרד ועד ר.מאה ה־17, לא ידעו יחס חױבי ױתר לאמגוױת הפלאס־ טױת המשמשות את הדת מזה שגילו להן יהודי סולין.

האיסור לצײר מטעמים דתײם כרוך ב־ כװנתו הקדומה בעשית תמוגות ויהודי פױ לין, שומרי המםורת, סברו כי איסור זה נוגע ליצירה האמנותית החילוגית, כלומר, ליצירה שאיננה קשורה בפולחן הדתי וה־ עלולה אולי לעורר במםתכל רעױנות עכו״ם — אך אין איסור זה מתכװן לאמנות הדתית וביחוד לאמנות הקשורה בפאור בית התפלה. יחס חױבי זה לאמנות הדתית יהא ניכר ביחוד במאות ה־ל1 וה־18 בתקופת התפת־ חותה הנפלאה של האדריכלות הכגסיתית היהודית והקישוט הפג״מי של בית ה/ יש ופנים בתי־כנסת פולנײם, שנבנו עוד במחצית המאה ה־16, קושטו בצױרי פרסקו. בתי כנםת אלה, שגבנו בתקופת השקיעה של אמגות הריגסנס, זכו עדײן במידת מה מחידושיה האדריכלײם והצױרײם החשובים של תקופה זו. כדוגמאות אורגינלױת של הבניה הכנםײ תית יש לצײן את בית הכנסת בקהילת חמילניק שבגליל קילץ. מלבד מבנה הכיפה החביתית, שהזכירה את פנים בתי הכנםת הקראקובאים (בית הכנםת שע״ש הרמ״א, בית הכגםת הגבוד״ בית הכנםת שע״ש יצחק בן ר׳ יעקב) הצטײן בית הכנסת בבי־מתו המקורית היחידה ב־ מיגה בכל רחבי פולין. הבימה הבנויה אבן היתה מצולעת לשמונד״ מזװױת הבםיס שלה התנשאו שמוגה עמודים שיצרו כעין צורת אודיאון, צורה שאינה ידועה בין בימות האבן בבתי הכנםת בפולין. העמודים ומבנה הקשתות הנשען עליהם, הצטײנו בעדינות המוטיבים הרנסנםײם העשוײם ברוח עבודות ה״סטױקו״ גבס וחחמר פלאסטי♦

(מתון ספרו של דוד דוידוביץ: *בתי בנסת בפולין וחורבנם״) דער בעלעמער אין דער אור־אלטער כמיעלניקער שול