דאס שטעטל 53 באקומען קײן םערטיפיקאטז. האט מען זיך װידער ארומגע־ דרײט׳ ענטוישטע און פארביטערטע, איבער די גאסן װי אויף דעם עולם התוהו... נישט א װאם צו זאגן, דראהיטשינער ײדן האבן זיך געװאלט ראטעװען פון דער אנקומענדיקער םכנה, אבער׳ גײ לויף, אז אלע װעגן זײנען געװען פארשפארט און אפגעשלאםן. נאך גוט, װאם פרײנט און לאנדסלײט אין אמעריקע האבן געדענקט אין זײערע נאענטע אין דראהיטשין, און פלעגן פון צײט צו צײט צושיקן א פאר דאלאר, האט מען נאך גע־ קענט זשיפען און שפארן די טעג... פאגראמען (עקסצעסן) אויף ײדן אין פוילן פון יאר 1937, — נאך דעם פארבאט פון דער כשר׳ער שהיטד״ און מיט דער פארשטארקטער באיקאט־אקציע פון מוננ. איך װעל קײנמאל נישט פארגעסן יענעם פרײטאג פאר־ נאכט, װען דאם פוילישע געריכט האט נאך פאר׳משפ׳ט די פשיטיקער ײדן פאר דעם ״חטא״, זואם זײ האבן געװאגט צו פארטײדיקן זײערע לעבנס קעגן די פוילישע פאגראמ־ שטשיקעם! עס איז דאן געװען ממש א תשעה־באב פאר דעם גאנצן פוילישן ײדנטום. עס האט זיך אנגעהויבן א םדרה פון פראצעסן: אז א יק־ האט געעפנט דעם מויל, האבן זיך גלײך אפגעיאװעט די ״יאר־עדות״, װעלכע האבן עדות געזאגט, אז דער דאזיקער ״זשיד״ האט באלײדיקט דעם ״פוילישן כבוד״ און איז דערפאר געװארפן געװארן אין טורמע...

די פאליאקן האבן נישט דערלאזט דעם ײד צו עםן במנוחה . אבער , פון דער צװײטער זײט האבן זײ אכטונג געגעבן , אז דער ײד זאל , חלילר״ נישט פארנאכלעםיקן די סאניטארע באדינגונגען . עטליכע מאל א װאך האט מען געמוזט קערן דעם לויה פון באבע גראסמאן 28 יולי 1935 . עס גי^ען נאך : איר מאן גדליה און זין , ירמיה , חײם , זעליג די פאליאקן קעגן די ײדן — זײנען די באציאונגען צװישן די ײדן און די פאליאקן זעער שטארק פארשארפט און אנ- געשטרענגט געווארן , א פאגראם־כװאליע האט זיך געהאט צעגאםן איבער גאנץ פוילן . עם האבן אויסגעבראכן פאגרא- מען אין פשיטיק , טשענסטאכאזו , בריסק , קאברין און אנדערע ײדישע ישובים , װו פיל ײדיש־בלוט איז פארגאסן געווארן , און ײדישע האב־און־גוטם איז צעפליגדערט און צוגערויבט געווארן פון די צעװילדעװעטע און מיט ײדן־האס פאר׳םמ׳טע פאליאקן . גאנץ פוילן איז באהערשט געווארן פון א פשיטיק־שטי- ברוק , די הויפן און װאשן די טראטוארן . פאר איבער זײן אויף דעם דאזיקן ״געזעץ״ האט מען געצאלט שװערע שטראפן . האט אימיצער א שפײ געטאן אין גאם אדער אראפגעװארפן דעם טראמװײ־בילעט האט מען געצאלט א זלאטע . זיי האבן געװאלט די ײדן זאלן זיך האלטן רײן , אבער עםן — נישט.. . אין די יארן 1931־1938 האב איך זיך געפונען אין װארשע ,

און בין כמעט געװען א בן־בית אין די ייִדישע רעדאקציעס, האב איך געהאט די געלעגנהײט צו פילן דעם פולם פון דעם ײז־ישן לעבן אין פוילן, — געדענק איך, װי אין יענע פשיטיקע טעג האט זיך אײנמאל דער טעלעפאן אין ״מאמענט״