David Gertler

די יידישע פּאַליצײי אין געווען איינגעטיילט אין צויי טיילן; ארדנונגסידינסט (א.ד.) און ספּעציעל-פּאָליציי (זאָנ- דער). זיי האָבן צוגעטראָגן זייער חלק אין העלפן די דייטשן אין דער אױיסראָטונגס-אַרבעט. פירער פון דער פּאַליציי אין געווען לעאָן ראַזענבלאט. פון די גזאָנדער" צוערשט דוד גערטלער און נאָך זיין פארשווינדן פון נעטאָ -- פרדכי קלינער. ...

אָט די פּסיכישע איינשטעלונג איז געווען דער גורם דערצו אַז דאָס געטאָ זאָל באַטראַכטן די לאַגע פון באַלד נאָך דער שפּערע װי אַ בעסערע לאַנע וי פריער. ס'איז פאַראַן אין יחידישן זכרון פון לאָדזשער געטאִיאַנער אַן אַלגעמײן בילר פון אַ גרויזאַמקײט װאָס הייסט שפּערע. אָבער ס'איז פאַראַן אַ סך אַ ברייטער בילר װאָס דערמאָנט, אַן באַלד נאָך דער שפּערע, ווען דוד גערטלער האָט איבערגענומען דעם מלכות איבער דער זאָנדער-פּאָליצײי, האָט דאָס געטאָ אַרינבאַקומען מער עסן וי פריער. מען האָט געטיילט דרייצענער קילא קאַרטאָפל, באַלד דערנאָך -- 26ער קילאָ און באַלד דערנאָך טאַקע 39ער קילאָ ראַציעס. א, יאָ, אַ גרויסער טייל פון די װאָס האָבן איבערנעלעבט האָבן אָט די דאָזיקע ראַציעס נישט פאַרגעסן. אויב אַפילו זיי האָבן יאָ פאַרגעסן, אַז פאָרמע? זענען די קאַר- טאָפל פאַרטיילט געװאָרן פאַר גאַנצע זעקס חדשים (ד.ה. אִן ערך 40 דעקאָ קאַרטאָפּל אַ טאָג, אַלס די הויפּט-באַשפּייזונג צוזאמען מיט 25 דעקאָ ברויט). אין געטאַ האָט מען נישט גערעכנט פאַר ווען מען ניט די ראַציע, נאָר ווען מען גים זי ס'איז אויך נישט געווען נאַנץ קלאָר פאַרװאָס ס'איז מצד די דייטשן נעקומען די ענדערונג פּלוצים צו אַזאַ גרויסצוגיקיים,

... אָבער עפּעס האָט מען געװוּסט, אַז דאָס האָט צו טאָן מיט דוד גערטלער'ס מסחר מיט די דייטשן.

אין יאָר 1949 איז געווען ,נאָרמאַל", אַז דאָס איינגע- שרומפּענע געטאָ זאָל פאַרמאָגן צוויי באַזונדערע פּאַליצֵיי- קערפּערשאַפטן. די אַרדנונגס-דינסט אָדער סתם פּאַליציי, װאָס רומקאָווסקי האָט געהאַט איינגעפירט ביים סאַמע אֶנהוֹיב פון אײינאַרדענען דאָס מלכות געטאָ, און די זאָנדער-פּאָליצײי, װאָס איז אַנטשטאַנען אונטער דער לייטונג פון דוד גערטלער. די זאָנדער זענען געווען אַ פּאַליציי-עליטע װאָס האָט זיך פאַר- נומען בעיקר מיט אַן אויבער:שמירה אין אַלע לעבנס-מיטל- אָפּטײילן און אין ערטער װוּ ס'איז געווען מעגלעך --- לויט די ווערטן פון געטאָ -- צו מיסברויכן מיט , עפנטלעכע ווערטן". צוליב די פּריוילעגיעס װאָס די דאָזיקע פּאָליציי האָט פאַר- מאָנט און צוליב דעם ואָס דער נאָמען , זאָנדער" האָט אין דער געשיכטע פון די מלחמה-אָרן באַקומען אַ שוידערלעכן אָפּקלאַנג, זענען ווייניקע פון די װאָס האָבן געדינט אין דאָזיקן אָפּטײי? גרייט מודה צו זיין, אַז זיי האָבן געאַרבעט אין דער , זאָנדער"-פּאָליציי, װאָס אין אַנטשטאַנען אונטער דער פיי- טונג, וי שוין דערמאָנט, פון דוד גערטלער. נאָך דעם וי דוד גערטלער אין אין זומער 1942 ארויסגעפירט געװאָרן פון געטאָ, האָט די לייטונג איבערגענומען מאַרק קליגער, א פּערזאָן װאָס איז נישט געשטאַנען א סך העכער וי זיין פאָרגייער.