Rumkowski

אין דער ואָך אַ ברויט. דאַקענן די באַלעבאַטים האָט רומ- קאָווסקי געזען זיי זאָלן יא האָבן צו עסן. די אַרבעטער האָבן באַשלאָסן צו פאַרשטרייקן. עס אין פאָרגעקומען אַן אֶקופּאַ- ציע-שטרייק, די גאַנצע געטאָ האָט באַװוּנדערט דעם מוט פון די דרופער, ...

... אַ געוויסע צייט נאָכן פֿאַרניכטן דעם ערשטן ,,יודן-ראט", שטעלט רומקאָווסקי -- אויפן באַפעל פון דער נעשטאַפּאָ - - צונויף דעם צווייטן ,יודן-ראט".

... אין אָט די דאָזיקע ערב-געטאָ חדשים האָט שוין רומ- קאָווסקי, דער , יודענעלטסטער" געהאט אויפנעשטעלט אן אד"

די אַרבעטער פון רעסאָרט (אויף קורצשטראַסע 17) האָבן פארשטרייקט, סוף דעצעמבער 1941. רומקאָווסקי פארשפּארט 1 שטרייקנדע אין איינצלקאַמערן, אין תפיסה. פון דאָרט פירט מען זיי יעדן טאָג, אונטער שטרענגער פּאַליציי שמירה צו דער ארבעט. 9 פון די אָנפירער זענען דעפּאָרטירט געװאָרן, ערשט ווען די ארבעטער שיקן אן אנטשולדיקונגס-בריוו צו רומקאָווסקין, ווערן די 19 באַפרייט, ...

אין יענע טעג פארצייכנט באָנע ווינער אין זיין טאָג-בוך: ;אין אויגוסט 1940 פּלאַצט דאָס געדולד פון דער הונגעריקער מאַסע. מען שטורעמט דאָס זיץ-אָרט פון רומקאַָווסקין אויף לוטאָמירסקא. רומקאווסקי ברענגט די דייטשן אין געטאָ. ...

... רומקאָווסקי האָט אויך געשאַפן דעם געטאָ-אַרכיו.

כדי צו געבן דאָס געטאָ א שיין פון גערעכטיקייט (יוס- טיץ) האָט רומקאָווסקי געלאָזט אויפשטעלן א יידיש געריכט. די יידישע ריכטער (פארמלחמהדיקע יוריסטן) האָבן אָבער רומקאָווסקיס פאָרשטעלונג פון באַשטראָפן -- נישט געקאַנט אַקצעפּטירן. דאָס געריכט האָט זיך אויך קאַטעגאָריש אָפּנע- זאָגט צו נגעבן טױיט-ישטראָה פאר הערן ראַדיאָ -- װי דאָס טוען די דייטשע געריכטן (און װי רומקאָווסקי האָט עס גע- פאָדערט) נישט צופרידן מיט אָט דער האַנדלונג פון די ריכ- טער, שאַפט רומקאָווסקי דעם 18 מערץ 1941 דאָס שנעל- געריכט. אָבער אויך דער אופן פון באַשטראָפן (פאר גנבנען א שפּולקע פאָדעם, א ביס? קוילן אָדער קאַרטאָפּל; ארויסקרינן אן עקסטרא זופּ) באַפּריריקט נישט רומקאָווסקין. דעם 1 יולי 1, ווערט ליקווידירט דאָס שנעל-געריכט, און רומקאָווסקי ווערט אליין דער ריכטער. ...

אָט לייענען מיר אין דער , נעטאָ-צײיטונג" פון 1 או- גוסט 1941 מעלדוננען פון רומקאָווסקין װועגן: , מיין" צענט- ראַלע איינקויף-שטעלע (ווענן איינקויף פון ניי-מאַשינען) -- (באַמערקונג: געווען אויך אין געטאָ אן איינקויף-שטעלע, װאָס האָט אויפגעקויפט פּעלץדמאַנטלען און אנדערע ווערט- זאכן, וועלכע די באַפעלקערונג האָט געמוזט, אונטערן דרוק, אָדער צוליב מורא פון קאָנפיסקאַציע -- פארקיפן), אין מיינע קאָלאָניאַל און ברויט פּונקטן ווערן ארויסגעגעבן וי טערדיקער לעבנסמיט?: עס נעפינען זיך אויך די אורטיילן, וועלכע רומקאָווסקי גיט ארויס. אפילו 60 מאָנאַטן שװערע תפיסה מיט צװאַנגס-ארבעט. ...

א 10 שעהדיקן ארבעטס-טאָג, און זונטאג-רו --- לויטן באַפעל פון ביבאָוון,. צו דער צייט האָבן אין די געטאָ-פאבריקן (רעסאָרטן) געאַרבעט 15,847 יונגנטלעכע אין עלטער פון 17-0 יאָר. כאָטש רומקאָווסקי האָט פארזיכערט, אז דורך ארבעט און נאָר דורך ארבעט קאָן דאָס געטאָ איבערלעבן, וויי? אין דער פּראָדוקציע נויטיסן זיך די דייטשן -- האָט די שפּאַנונג אין געטאָ פונדעסטווענן אָנגעהאַלטן, ...

... אין יענער צייט האָט רומקאָווסקי זיך נאָך באַנוצט אויך מיט פּריואַטע יאַטקעס פאַר דער פארטיילונג פון פלייש אין געטאָ. קיין ראַציעס זענען נאָך נישט געווען אייננעשטעלט און פלייש איז געווען פריי פאַר די װאָס האָבן געװאָלט און געהאַט געלט אויף צו קויפן פערד-פלייש. אָבער היות דער צופיר איז געווען אומרעגולער, פלעגן מענטשן אָפּשטײן שעהן פאַר די פלייש-נעוועלבער. די צאָל פלייש-קויפער איז געווען אין ערשטן זומער אַ באַגרענעצטע. און וי דערמאָנט, האָט דאָס געטאָ זיך נאָך געוויצלט איבער זיך אַליין, פלענט דער וויץ פאר די פלייש-רייען זיין: , װאָס האָט איר זיך שוין אַװעק- נעשטעלט אין דער קאָלעיקע? דאָס פערדל האָט נאָך צו מאַכן אַ פּאָר קורסלעך".

... געווען קיין סוד, אַז געוויסע פּאַרטײען האָבן געהאַט מער השפּעה אין דער דעמאַָלטדיקער (שפּעטער האָט קיינער נישט געהאט מער קיין דעה, אויסער רומקאָווסקי) אַדמיניסטראַציע און אין פאַרטיילן פּרנסה-קװאַלן, אויף וויפיל? זיי האָבן עק- זיסטירט, | ...

... ין מיט אייניקע װאָכן פריער האָט אַן אומבאַקאַנטער נוטער עקאָנאָמיסט פון רומקאָווסקיס בייראט געהאַט אַ פיינע המצאה אויף צו דעקן כאָטש טיילווייז דעם געטאָ-בודזשעט, דאָס געטאָ האָט געהאַָט געלט, אַפּילו װען דאָס געלט איז געלעגן אין די הענט פון יחידים. די קהילה האָט געהאַט אַ ליידיקע קאַסע און נישט נעקענט באַצאָלן אַפִילו פאַר דער טאָג-טעגלעכער שפּייז פון אירע איינוווינער. די. המצאה פון עקאָנאָמיסט איז געווען: טוישן דאָס געלט װאָס געפינט זיך אין געטאָ אויף געטאָ-קװיטאַנציעס אָדער געטאָיגעלט. די דאָזיקע המצאה האָט געהאָט אַ סך אויסוירקונגען. אַזוֹי, נאָר געטאָ-נעלט. היות דאָס געטאָ האָט געהאַט נאָר איין צו- שטעלער פון פּראָװיאַנט, איז נישט שווער געװען אַדורכצן- פירן דעם נעלט-אויסטויש, טאַקע דורך רומקאָווסקיס געטאָ- באַנק. די איינציקע וװאָס האָבן נעהאַָט אַ צוייפ? אין דעם געלט-אויסטויש זענען געווען די, װאָס האָבן נאָך ריזיקירט אַריינצושמוגלען אין געטאָ סחודות פזן דער שטאָט. אמה, דער שמוגלער האָט ריזיקירט מיטן געלט און מיטן לעבן -- אָבער דער האַנד? איז דאָך אָנגעגאַנגען. מיטן טוישן די דיי- טשע מאַרקן אויף , רומקעס" האָט זיך דער שמוגל במעט אָפּנעשטעלט אין נאַנצן.

רומקאָווסקי האָט אַכטונג געגעבן, אז ;זיינע" אַרבעטער זאָלן נישט פאַרדינען מער וי אויף אויסצוקויפן גזיינע" לעבנסמיטל? צוטיילונגען. כדי אָפּצוהאַלטן פון אַן אינפלאַציע, פלעגן , זיינע? קאאָפּעראַטיוון אין 1941 האָבן קליינע צוטיילן פון צוקערװאַרג פאר אַ מאַרק. ער איז נישט געווען להוט נאָך אַ נאַשערײ ? זענען די מאַרקן צוריקגעגאַנגען אין זייער רו אריין און דער מוש? איז געווען רואיק. ...

... די שולעס האָבן זיך שוין מער נישט געעפנט. די קינדער פון צען יאָר און עלטער זענען אוועק ארבעטן אין די פאב- ריקן. (וועגן זייער דערציאונג אין די פאבריקן װעט נאָך גע- רעדט וערן). רומקאָווסקיס צוזאָג װאָס אין אזוי פייערלעך געווען פארעפנטלעכט אין ראש השנה נומער פון זיין געטאָ- צייטונג, וועגן זיין זאָרג פארן קינד, אין נישט צושטאַנד געקומען. אויפן אָרט פון דאָזיקן צוזאָנ זענען געקומען די דייטשע און טשעכישע יידן און -- אינמיטן וינטער פון 2, אֶנהוֹיב יאַנואַר -- די באַקאַנטמאַכונג אין פאָרם פון א גאַסןאַפיש, אַן א צאָל געטאָ-אײינװוינער װעלן וערן ארויסגעשיקט פון געטאָ. ...

אין משך פון צוויי חדשים האָט זיך דאָס געטאָי-בילך אויסערלעך געביטן ביז צום נישט דערקענען. אָנשטאָט דעם איינהייטלעכן געשטאַלט פון פּוילישע יידן האָט דאָס געטאָ באַקומען (לויט דער טערמינאָלאָגיע פון פּוילישן ייד) א האַלב נישט יידיש אויסזען. די עטלעכע צװאַנציק טויזנט פּליטים װאָס זענען געקומען אין געטאָ האָבן מיט זיך מיטגעבראכט אן אינטעלעקטוע?ל עשירות, ואָס האָט פּראָפּאָרציאָנע? פאר- פלייצט דאָס געטאָ. רומקאָווסקי האָט מיטן חוש פון א פּרי- מיטיוו דערפילט, אז אויב ער וװועט לאָזן ,די פרעמדע" אוים- הויבן דעם קאָפּ קען זיין פּאָזיציע ווערן אומזיכער. זיינע רע- דעס אין נאָוועמכער און דעצעמבער זאָנן עדות דערויף. אָבער טראָץ רומקאָווסקיס באַװאָרענישן האָט דער אַדמיניס- טראטיווער אַפּאַראַט פון נעטאָ אויפנגענומען די קענטנישן פון די דייטשע יידן, די טשעכישע יידן און זיי אויסנענוצט לטובת דעם 2כל9. דער סימפאָנישער אָרקעסטער איז בארייכערט גע- װאָרן מיט ערשטקלאַסיקע מוזיקער װאָס האָבן געהאַט א נאָמען אין זייערע היימערטער, -- זינגער, דאָקטוירים, אינזשיניערן אא"וו,. אלע די װאָס האָבן אוױיסגעהאַלטן דעם ערשטן עקזאַ- מען פון איבערלעבן די ערשטע װאָכן אין געטאָ (הונדערטער האָבן דעם עקזאַמען נישט אויסגעהאַלטן) האָבן אויך געפונען אַן אָרט צװוישן די אַלט איינגעזעסענע. אין געוויסע הינזיכטן זענען גראָד די ניי איינגעזידלטע געװאָרן מער פאַרהאַרטע- וועט וי די אַלטע, שוין דערפאַר, ויי? זיי האָבן אדורכגע- מאכט זייער שולע אויף גיך או ...

געווען אייניקע פאַלן ווען קינדער פון אַכט יאָר האָבן זיך אָנגעגעבן אלס צעןיאָריקע כדי פארשריבן ווערן וי אר- בעטער אין רעסאָרטן. די אָננעמער צו דער אַרבעט האָבן אפילו אין מאַנכע פאַלן געװוסט, אַזן ס'אין א קיגן -- אָבער זיי האָבן זיך געמאַכט נישט וויסן. אין אלגעמיין אָבער זענען דאָס געווען נאָר פאַלן מיט ספּעציפישע סיבות. אויך די דאָזיקע פאַלן זענען אין יענעם טאָג ניך פארטרוקנט געװאָרן, אויפן באַפּעל פון רומקאָווסקי (אויפן סמך פון דער געטאָ-פאַרװאַל- טונג?) איז דער סטאַטיסטישער אַמט און דער ארבעטסאַמט (שעניצקיס מלכות) געשלאָסן געװאָרן. אין נאָס און אין די ארבעטס-ערטער אין באַקאַנט געװאָרן, אז פרייטיק נ. מ. דעם 4טן סעפּט. װעט רומקאָווסקי רעדן צו דער געטאָ עפנטלעכ- קייט אין גרויסן פּלאַץ פון די פייערלעשער אויף לוטאָמיער- סקא 15 ועגן דער נייער לאַנע אין געטאָ.

... דאָס געטאָ זאָל פולשטענדיק ליקווידירט ווערן. ס'איז אפילו מענלעך, אז נאָך דער גורלדיקער פּנים לפּנים באַגעגעניש, האָט רומקאָווסקי געװוּסט, אז ער מעג שוין אָנהויבן די טעכנישע צונרייטונגען כדי אויסצופירן דעם דייטשן באַפעל. ...

צו דער דאָזיקער גרופּע האָבן נעהערט אין דער ערשטער ריי די יידישע פּאָליציי. דער פּריז פון זייער מיטארבעט איז געווען; א ספּעציעלע טענלעכע צוטיילונג פון שפּייז און א הויז ווו זיי האָבן געקענט אױיסבאַהאַלטן זייערע קינדער און אַלטע לייט פון דער גזירה ואָס זיי אליין האָבן געברויכט אדורכ- פירן איבער די אַנדערע קינדער און אַלטע פון געטאָ. היות רומקאָווסקי איז נישט נגעװוען זיכער, אויב די פּאַליציי אליין וװועט זיין בכוח אויסצופירן זייער אַרבעט, זענען צו דער פֹּאָ- ליציי אויך צונעטיילט געװאָרן די פייערלעשער און נאָך פאַר- האַנדלונגען וועגן , פּרייז" ד. ה. פאר דער טעגלעכער שפּײי- ראַציע און די פאַרזיכערונג פון זייערע קינדער זענען אויך אריינגעצויגן געװאָרן אין דער אַרבעט די ,ווייסע גוארדיע", די טרעגער פון באַלוטער פּלאַץ װאָס האָבן געאַרבעט אין אַפּראָװויזאַציע-אָפּטײ? ביים אויסלאָדן מעל א.א. קאַלאָ- ניאַל שפּייזן,. אזוי ארום זענען נלייך אין אֶנהוֹיב פּריוויליגירט געװאָרן עטלעכע טויזנט קינדער און אַלטע לייט. אַנדערע געטאַיאַנער האָבן נעדאַרפט פאַרנעמען זייער אָרט כדי די צאָל פון 20.000 זאָל פארפולט וערן.

... ביבאָוו האָט גערופן צו זיך דעם , יודען עלטעסטען", ער האָט אים צעשלאָגן און אויך אים געדראָט מיט א רעװאָלװער, אויך רומקאָווסקי איז אַנטלאָפּן פון דעם סכנותדיקן ביבאָוו, וועמען ס'האָט זיך אויסגעדאַכט, אז זיין קרעמל פון יידישע שקלאַפן פּאַקט זיך איין. ...

וי מען זאָל נישט אויסטייטשן די מאַכט פון רומקאָווסקי, מוז מען צוגעבן, אַז ער האָט פאַרשטאַנען װי אַזױ צו פֿאַר- מיידן דעם צוזאַמענברוך פון געטאָ װי אַ פּועל יוצא פון די אַלע קלעפּ, װאָס דאָס נעטאָ האָט באַקומען. דער אָקסענער נאָזדרינג װאָס רומקאָווסקי האָט אָנגעטאָן דעם דורכשניטלעכן געטאיאַנער, איז באַשטאַנען אין דער נויטווענדיקייט פון טאָנ- טעגלעכער אַרבעט. היות ס'איז נישט נעװוען מענלעך אין געטאַ צו חלומען אַפילו וועגן אַן עשירות װאָס זאָל דערלויבן עפּעס װאָס צו שפּאָרן אַפילו פאַר דער נאָענטסטער צוקונפט, איז יעדער געווען געצווונגען טאָנ-איין טאָג-אויס פונדאָסניי פירן דעם קאַמף פאַר איבערלעבן. דער רעזולטאַט איז געווען איינפאַך: דער נעכטן האָט געמוזט אָפּשטאַרבן צוזאמען מיטן קאַלענדאַר-בלאַט. דאָס ואָס איז אַװעק איז אַװעק. דער װאָס

אין יאָר 1949 איז געווען ,נאָרמאַל", אַז דאָס איינגע- שרומפּענע געטאָ זאָל פאַרמאָגן צוויי באַזונדערע פּאַליצֵיי- קערפּערשאַפטן. די אַרדנונגס-דינסט אָדער סתם פּאַליציי, װאָס רומקאָווסקי האָט געהאַט איינגעפירט ביים סאַמע אֶנהוֹיב פון אײינאַרדענען דאָס מלכות געטאָ, און די זאָנדער-פּאָליצײי, װאָס איז אַנטשטאַנען אונטער דער לייטונג פון דוד גערטלער. די זאָנדער זענען געווען אַ פּאַליציי-עליטע װאָס האָט זיך פאַר- נומען בעיקר מיט אַן אויבער:שמירה אין אַלע לעבנס-מיטל- אָפּטײילן און אין ערטער װוּ ס'איז געווען מעגלעך --- לויט די ווערטן פון געטאָ -- צו מיסברויכן מיט , עפנטלעכע ווערטן". צוליב די פּריוילעגיעס װאָס די דאָזיקע פּאָליציי האָט פאַר- מאָנט און צוליב דעם ואָס דער נאָמען , זאָנדער" האָט אין דער געשיכטע פון די מלחמה-אָרן באַקומען אַ שוידערלעכן אָפּקלאַנג, זענען ווייניקע פון די װאָס האָבן געדינט אין דאָזיקן אָפּטײי? גרייט מודה צו זיין, אַז זיי האָבן געאַרבעט אין דער , זאָנדער"-פּאָליציי, װאָס אין אַנטשטאַנען אונטער דער פיי- טונג, וי שוין דערמאָנט, פון דוד גערטלער. נאָך דעם וי דוד גערטלער אין אין זומער 1942 ארויסגעפירט געװאָרן פון געטאָ, האָט די לייטונג איבערגענומען מאַרק קלי ...

... דער קריזיס האָט זיך אָנגעהויבן אין נאָוועמבער 1948. ס'איז אומדייטלעך די סיבה ואָס האָט נעבראכט די ערשטע אויסווירקוננען, אָבער סוף נאָוועמבער 1943 האָט די געטאָ- פֿאַרװאַלטונג איבערגענומען דירעקט דאָס אויסשטעלן פון לעבנסמיטל-ראַציעס, די פאַרטיילוננען האָבן זיך נישט פאַר- בעסערט, אומגעקערט -- זיי זענען געװאָרן נאָך שװאַכער וי פריער. דעריבער קען נישט זיין קיין אויסטייטש, אַז שולדיק געווען. אין דער שלעכטער דערנערונג איז רומקאָווסקי און זיין

האַרט נעבן דער מויער פון בית-עולם אין געשטאַנען אַמאָל אַ נידעריק הילצערן הייזל -- פון עטלעכע צימערלעך --- דאָרט וװוּ רומקאָווסקי פלענט די ערשטע צייטן, אייננ- הענטיק געבן חופּה-וקדושין צו יוננע פּאָרלעך, װאָס האָבן זיך געגרייט אין לעבן אַריין. איז דאָס זעלבע הייז? מיטן נידעריקן דאַך פאַרװאַנדלט נעװאָרן אין אַ צענטער פאַר די קינדער פון מאַרישין און אומנגעננט.

רומקאָווסקי האָט געװאָלט, אזן די דאָזיקע קינסטלער זאָלן זיך אונטערװאַרפן זיין באַפעל און ווען י. ברוינער האָט צונעשטעלט פאר רומקאָווסקין א סקיצע פארן געטאַָיגעלט װאָס האָט פאָרנעשטעלט א ייד, געשמידט אין קייטן, וועלכער רייסט זיך צו דער זון, האָט דער געטאָ-קעניג אים געװאָלט פון נעטאָ ארויסשיקן, און ברוינער האָט זיך געמוזט א לענ- גערע צייט אויסבאַהאַלטן. ...

די ערשטע גרויסע טעאטער-אימפּרעזע איז שוין פאָר- געקומען אין אָקטאָבער 1940 אין דעם גרויסן זאַל אויף קראַ- וויעצקא נאָס, א חוץ דער ,אַװאַנגאַרד"גרופּע האָבן אָנטייל- גענומען דער , הזמיר"-כאָר און דער פילהאַרמאָנישער אָרקעס- טער,. די דאָזיקע אימפּרעזע איז דורכן , בונד" פאַרװאַנדלט נעװאָרן אין א פּאָליטישער דעמאָנסטראציע און רומקאָווסקי --- אויפגערעגט צוליב דעם, האָט צייטוייליק פאַרבאָטן ויי- ...

... די ראַדיאָיידיעות זענען געווען די איינציקע קאָנטאַקטן מיט דער וועלט, איבערהויפּט זינט דער צווייטער העלפט 1940, ווען רומקאָווסקי האָט פארבאָטן אריינצופירן אין געטא אפילן די דייטשע צייטוננען. ...

... אין זיינע רעדעס האָט רומקאָווסקי נגעטרייפט די קינדער: ...

--- דו וועסט זיין דער עלטעסטער דער יודען! ווען אַדוו. מנשה איז צוריקגעקומען אהיים, האָט ער זיף גענומען רייסן די האָר פון קאָפּ, אַזש בלוט איז גערונען: -- מיר האָבן זיך אומגליקלעך געמאַכט, מיט דעם װאָס מיר האָבן ארויסגעשטעלט דעם אידיאָט רומקאָווסקי. װאָס וועט אַצינד זיין? ...

באַלד איז אין די רעסאָרטן (יאַקובאַ 16-14) אַראָפּנעקומען חיים פּאַקין, יאַקובאָוויטש און רומקאָווסקי. ...

... אינזלשטיין (א שװאָגער פון ד"ר מאַשקאָװיטש), וועלכער אין געווען א פיינער, איידעלער מענטש, האָט מיך רומקאָווסקי צוריקנעשטעלט אויפן פּאָסטן אַלס אינסטרוקטאָר, ...

רומקאָווסקי איז געקומען און געהאַלטן א רעדע. דערביי האָט ער געהייסן טיילן א ברויט און א 24 קילא צוקער יעדן. זיין רעדע האָט ער אָנגעהוױיבן; , איר, שניידער, דורך אייך אין געקומען א ביטערער נור? אויף דער געטאָ". עמיצער פון עולם האָט נישט אויסנגעהאַלטן און אויסגעשריען צו אים, אז ער האָט געדאַרפט אומקומען דער ערשטער. דער קעניג האָט זיך צעיאַכמערט; , פּאָליציי, מיין פּאָליציי" און געהייסן אויפ- הערן טיילן די פּראָדוקטן. ...

... דאָס שוידערלעכסטע איז געווען די נזירה אוועקצוגעבן די קינדער. רומקאָווסקי האָט גענאַרט און צוגעהאָלפן די דייטשן. א סך מוטערס זענען מיטגענאַנגען. ...

... , דער אוױיסװאַל פון פּערזאָנען, װאָס דאַרפן ארויסנעשיקט ווערן און דער צוזאמענשטעל פון די טראַנספּאָרטן האָט ביז מאי 1949 דורכגעפירט די יידישע פארוואלטונג (רומקאָווסקי- אַדפיניסטראציע) אונטער דער אויפזיכט פון נינטער פוקס. פון אֶנהוֹיב האָט קיינער פון די געטאַָ-אײינװױינער נישט נע- װונסט װאָס עס דערווארט די יידן, וועלכע ווערן טראַנספּאָר- טירט און דעריבער איז נאָך געווען א גרויסע צאָל פרייוויליקע צום פאָרן און זעלטן װער האָט זיך קעגנגעשטעלט דאָס ארויסשיסן פון געטאָ". ...

רומקאָווסקי איז אַזוי אַרום געװאָרן אַ גביר, דער פּרע- זעס פון אַ רייכע קהילה-קאסע, װאָס האָט געהאט גענוג געלט צו פינאַנסירן אַ ראַציאָנירט געטאָ פאַר די ערשטע פֹּאֶר חדשים. אינערלעך האָט זיך איצט געקענט פירן אַן עקאָנאָמיע אויפן סמך פוֹן געטאָ-מאַרקן.=) דער דאָזיקער געלט-טויש, װאָס די ...

דער אַדמיניסטראַטיוער אַפּאַראַט אין געטאָ האָט גע- קלאַפּט נאָר אין אָרדנונג. הונדערטער משפּחות האָבן אָנגע- הויבן באַקומען , חתונה קאַרטן" אין וועלכע ס'איז געוען אָנגעגעבן די דאַטע און דאָס אָרט װוּ זיי האָבן זיך צו מעלדן כדי צו ווערן ארויסגעשיקט פון געטאָ *. ס'איז זיי באַזונדערס געמאָלדן געװאָרן, א חוץ די מעלדונג אין די גאַסן, אז דער פּרעזעס רומקאָווסקי האָט געעפנט אן איינקויפס-שטעלע וו די משפּחות ואָס דאַרפן פארלאָזן דאָס געטאָ, קענען פאר- קויפן זייערע הויז-חפצים לויטן וװערט װאָס די אָפיציעלע אָפּשאַצער וועלן געבן. די װאָס האָבן נישט געװאָלט פארקויפן ...

... - נגליד װאָס האָט געלעבט מיט דער משפּחה, וי למשל א חתונה געהאַטע טאָכטער, װאָס איר מאַן אין געווען אויף אַרבעט אין דייטשלאַנד און זי האָט נעוווינט מיט אירע אָדער זיינע עלטערן --- האָט באַקומען די אויפפאָדערונג צוצושטעלן זיך צום טראַנספּאָרט אליין. אין אזעלכע פאַלן האָט אָפט געטראָפן, אז די אַנדערע האָבן זיך אָנגעשלאָסן מיט דער האָפנונג פון בלייבן צוזאמען. די געטאָ אַדמיניסטראַציע האָט אין אזעלכע פאַלן געהאָלפן מיט געוויסע פארלייכטערונגען וי פּראָלאָנגירן די דאַטע, געבן הילף אין פארקויפן די חפצים אא"ו. דאָס איז געטאָן נעװאָרן מיט דער אויסרעכענונג, אז אזא משפּחה העלפט גיכער פו?ל מאַכן די צאָל -- װאָס דאַרף וערן ארויסגעשיקט, וי גרויס איז געווען די צאָל? די ערשטע צאָל איז נגעווען -- צען טויזנט. רומקאָווסקי האָט אין זיין רעדע זיך באַרימט, אז מען האָט פון אים פאַרלאַנגט 20,000 מענטשן, אָבער ער האָט דעם נזר קלענער נעמאַכט און פון געטאָ ועלן ארויסגעשיקט ווערן נאָר צען טויזנט מענטשן. , די צען טויזנט װאָס וװועלן ארויסגעשיקט ווערן? -- האָט רומקאָווסקי פארזי- כערט -- ברעננען דעם געטאָ סייווי נישט קיין נוצן. דאָס זענען די פּאַראַזיטן װאָס ווילן נישט אַרבעטן, די פוילאַקעס װאָס מאַכן מיאוס דעם נאָמען פון דעם האָרעפּאַשניק, ואָס האלט דאָס נעטאָ בכבוד דורך זיין אַרבעט? -- אזוי האָט גע'דרשנט דער עלטסטער פון די יידן אין ליצמאַנשטאַט געטאָ.

... זייערע חפצים האָבן געקענט דאָס מעבל און אנדערע הויז-זאַכן איבערלאָזן אין די מאַגאַזינען פון עלטסטן פון די יידן, מ. ח. רומקאָווסקי,. יעדער איינער װאָס איז געווען פארצייכנט ארויס- געשיקט צו ווערן האָט געהאט דאָס רעכט צו טוישן 20 געטאָ- מאַרק אויף דייטשע מאַרקן. ...

... די אלע אימפּרעזעס האָבן צוגעצוינן גרויסע טיילן פון דער געטאָ-באַפעלקערונג, וועלכע זענען געקומען קויקן זיך מיט א ביס? גייסטיק-לעבן, די קיבוצים זענען מיט דער צייט אױיסגעװואָקסן צו א זעלבשטענדיק געזעלשאַפטלעכן כוח און דאָס האָט רומקאָווסקי נישט געקענט פארטראָנן. זיין אידיי איז געווען אונטערצוווארפן זיי דער געטאָ-פּאָליצײי און שאַפן פון די קיבוצים ארבעטסקאָלומנעס. פארשטייט זיך, אז די אָנפירונגען האָבן נישט געװאָלט אויף דעם איינגיין און אין מערץ 1941 זענען די אלע אַנראַר-פּונקטן דורך רומקאָווסקין ליקווידירט געװאָרן. ...