Lodz Ghetto

דאָס אייננלידערן לאָדזש אין דריטן רייך און אָפּשניידן די יידן פון דער איבעריקער יידישער באַפעלקערונג פון פּױלן האָט שוין פולשטענדיק איזאָלירט דאָס לאָדזשער געטאָ. די פּוילישע היסטאָריקער סמיידן אויס דעם פאַקט ועגן מאַסנ- ווייזן אָפּזאָגן זיך פון פּולישקייט מצד די לאָדזשער פּאָליאקן. ...

עס איז געווען א נסיסה אָן א שיין פון האָפענונג אויף ענדערונגען צום בעסערן, א פּאַמעלעכער טויט. לאָדזשער געטאָ איז געווען א מלוכה פון שאָטנס. אין אזא לאַנע האָט יעדער װוידערשטאַנד, איז יעדער בונטארער ארויסטריט געווען ממש א נס. א שטרייק אין געטאָ, הערן ראַדיאָדידיעות און זיי פאר- שפּרײיטן -- זענען נעווען העלדנטאַטן, אויב מיר נעמען אין באַטראַכט די באדיננוננען און אומשטענרן.

איינע פון די ויכטיקסטע אויסנאַבן פון דעם דאָזיקן אַרכיוו איז געווען דער , ביולעטין פון טאָניטעגלעכער כראָניק" אין צוויי שפּראכן; פּויליש און דייטש. דער דאָזיקער ביו- לעטין (פּויליש) איזן באשטימט געװאָרן פאר אינערלעכער אינפאָרמאַציע,. צו אים האָבן געהאַט א צוטריט נאָר די הע- כערע באַאַמטע פון רומקאָווסקיס אַדמיניסטראציע. עס אין אָבער נויטיק געווען א מאָדערנער קאָמוניקאַציע-מיט?ל צווישן דער נעטאָדאַדמיניסטראַציע און דער באַפעלקערונג. אזוי אין אַנטשטאַנען די צייטונג, װאָס האָט טאַקע געהייסן: ,געטאָ- צייטונג", רעדאקטאָר איז באַשטימט געװאָרן ש. ראָזענשטיין. (ער האָט אויך געשריבן רומקאָווסיס רעדעס, וועלכע ער האָט ליב געהאַט צו האַלטן ביי יעדער געלעגנהייט) כאָטש דאָס געטאָ האָט געהאט אױטאָנאָמיע (װוי עס האָט זיך געקאָנט דוכטן) האָט אָבער אלץ געמוזט דערלויבט און באשטימט ווערן פון האַנס ביבאָוון. אזוי אויך די צייטונג, פון וועלכער א גענויע דייטשע איבערזעצונג האָט מען נעמוזט צושטעלן דער געטאָ-פאַרװאַלטונג.

... טראָץ דעם -- װאָס די געטאָ-פאַרװאַלטונג, און במילא דאָס לאָדזשער געטאָ איז געװען איינגעשלאָסן אין גערינגס- װוירטשאַפטס-פּלאַן --- איז די געשטאַפּאָ, און אייכמאַנס יידן- דעפּאַרטמענט 1/84 אָנגעגאַנגען מיט דער צוגרייטונג פון ענטגילטיק פארניכטן די יידן. ...

צוערשט האָבן די דייטשן פאַרלאַנגט , בלויז" 10 טויזנט יידן. די דאָזיקע צאָל איז שוין דערגרייכט געװאָרן אין פעב- רואַר. אָבער די דעפּאָרטאַציעס האָבן זיך נישט אָפּנע- שטעלט, דעם 2 אַפּרי? 1942 איז פון געטאָ אָפּנענאַנגען דער לעצטער טראנספּאָרט, נר. 80. עס זענען ארויסגעשיקט געװאָרן סיין בעלמנאַ 44,242 יירן. ...

... ליצמאנשטאט געטאָ, פרײיטאָג, ערב פסח, 11 אַפריל 1941 ...

... װערטפולע זאכן פוּן די רוי-מאטעריאלן, װאָס געֶפינען יױך אין געטאָ. א דאנק דער ארבעס װעס אױַן -פארקלענערט װערן די אינטערשטיצונגס.פאָזיציע אוּן דער גורומעם װצכ קענען וויפגעהאלסך װערן קידס 72 מוון מיר פּראָווצירן די ארסיקלען, פאר העלכע מיר ראָבּן אין געטאָ א איעסערן אָדער /5ע' גערן פכום ריי-פאטקריאין די רעסשט נויטיקע מאי ...

... די יידן, וועלכע מען האָט ארייננעבראכט אין לאָדזשער געטאָ פון מערב-אייראָפּע, ארום 20 טויזנט פּערזאָן (דייטש- לאַנד, עסטרייך, לוקסענבורג און טשעכאָסלאָװאַקיע) זענען פון די דעפּאָרטאַציעס אָפּגעהאַלטן נעװאָרן, אָבער נישט אויף לאַנג. ...

100 מ. א יי זענ בוד--2 ראַָניק פון לאָ דזשע ר געטאָ ...

... פּאַליציי װאָלט שוין געהאָט יאָרצענדליקער דערפאַרונג, אַרעסטן; צעטרייבן ארבעטער-דעמאַנסטראציעס; כאַפּן אויף ארבעט; ארוױיסשלעפּן מענטשן פון די בעטן -- דאָס איז גע- ווען א טאָג-טעגלעכע דערשיינונג. זיי זענען געווען זאַט, גוט אָנגעטאָן -- להיפּוך דער הונגעריקער געטאָ-באַפעלקערונג. דאָס האָט נאָך מער פאַרשטאַרקט ביי זיי דאָס געפיל פון אן עליטע -- וועלכע קאָן זיך אלץ דערלויבן. געוויס זענען געווען אויך צווישן דער פּאַליציי אויסנאַמען, כאָטש וייניק.

... אין יענער צייט האָט רומקאָווסקי זיך נאָך באַנוצט אויך מיט פּריואַטע יאַטקעס פאַר דער פארטיילונג פון פלייש אין געטאָ. קיין ראַציעס זענען נאָך נישט געווען אייננעשטעלט און פלייש איז געווען פריי פאַר די װאָס האָבן געװאָלט און געהאַט געלט אויף צו קויפן פערד-פלייש. אָבער היות דער צופיר איז געווען אומרעגולער, פלעגן מענטשן אָפּשטײן שעהן פאַר די פלייש-נעוועלבער. די צאָל פלייש-קויפער איז געווען אין ערשטן זומער אַ באַגרענעצטע. און וי דערמאָנט, האָט דאָס געטאָ זיך נאָך געוויצלט איבער זיך אַליין, פלענט דער וויץ פאר די פלייש-רייען זיין: , װאָס האָט איר זיך שוין אַװעק- נעשטעלט אין דער קאָלעיקע? דאָס פערדל האָט נאָך צו מאַכן אַ פּאָר קורסלעך".

רומקאָווסקי איז אַזוי אַרום געװאָרן אַ גביר, דער פּרע- זעס פון אַ רייכע קהילה-קאסע, װאָס האָט געהאט גענוג געלט צו פינאַנסירן אַ ראַציאָנירט געטאָ פאַר די ערשטע פֹּאֶר חדשים. אינערלעך האָט זיך איצט געקענט פירן אַן עקאָנאָמיע אויפן סמך פוֹן געטאָ-מאַרקן.=) דער דאָזיקער געלט-טויש, װאָס די ...

דאָס געטאָ האָט אויך באַקומען א נייע פּרנסה איינקונפט; דייטשע פירמעס װאָס האָבן געזוכט יידישע אַרבעטער. שפּע- טער האָבן זיי די דאָזיקע ארבעטער באַקומען דירעקט פון דער ס.ס.-טויטן קעפּ-דיוויזיע. אָבער אין יאֶר 1940 האָבן די זעלבע פירמעס נאָך געמוזט באַצאָלן פאר יידישע ארבעט. דער צו- שטעלער פון לאָדזש איז געווען -- דער מענטש װאָס האָט צוגעשטעלט אלץ -- ס. ח. רומקאָווסקי. טויזנטער יונגע מענטשן האָבן זיך פארשריבן אויף ארבעט אויסערן געטאָ, אָבער אָננענומען האָט מען נאָר לויט א מעדיצינישע אונטער- זוכונג און --- ווען מען האָט געברויכט. אָבער, איין מאָל פארשריבן איז מער נישט מעגלעך געווען זיך ארויסצודרייען. די משפּחות פון די ארויסגעשיקטע צו ארבעט האָבן באַקומען א געהאַלט פון 48 געטאָ-מאַרק א חודש. פארשטענדלעך, אז דאָס איז געװאָרן אראָפּנערעכנט פון דער געטאָ-פּענסיע. אָבער ס'איז געווען אין מער וי אין איין שטוב א הכנסה ואָס האָט זיך אָננעזען. ...

די צייט פון דער ערשטער דעפּאָרטאַציע, אָדער ריכטי" קער די צייט פון אָקטאָבער 1941, ווען די ניי איינגעזירלטע האָבן אָנגעהויבן קומען, ביז מאי 1942, וען די ערשטע אויסזידלונג האָט אָנגעהאַלטן, איז געווען סימבאָליזירט דורך א גרופּע פון אן ערך 8000 מענטשן, װאַרשיינלעך גאַנצע משפּחות וװאָס זענען געקומען מיסטעריעז אין געטאָ, שטילער- הייט זענען זיי אויסגעמאַרדעט געװאָרן און פארשוונדן פון דעם געטאָ-בילד צוריקגעבנדיק צום געטאָ די פּאָר שפּאַן ערד װאָס זיי האָבן פאר די אַן ערך זעקס חדשים נעבאָרגט ביים עלטסטן פון די יידן.

... פון נעשיכטלעכער עווידענץ קען פעסטגעשטעלט וװערן, אז דער פּעריאָד פון מאי ביז סעפּטעמבער 1942 איז אין לאָדזשער געטאָ געווען דער סאמע שװערסטער צוליב א סך סיבות. די נאָר ערשטע סיבה איז געווען -- דער פּעריאָד פון א שוידערלעכן הונגער װאָס האָט דערנרייכט אין יענע חדשים

דאָנערשטיק איז דאָס געאַנטע געװאָרן באשטעטיקט. די בהלה אין געטאָ איז געװאָקסן ביז משונעת. דאָס מאָל זענען עס שוין נישט געווען מער קיין רייען פון קינדער װאָס האָבן זיך נעזאַמלט פאר די רעסאָרטן נאָר מאַסן נאַנצע, מיט פּחד אין די אוינן און האָפּנונג קעגן יעדער לאָגיק װאָס האָט נע- פּרוווט באַוייזן, אז ס'איז קיין האָפּנונג מער נישטאָ. די טויערן פון אלע פאבריקן זענען אָבער שוין געווען געשלאָסן. (רומקאָווסקיס באַפעל?) בלויז דאָ און דאָרט אין א טיכטיקן אַרבעטער געלונגען איבערצוציינן זיין לייטער, אז אויב זיין משפּחה-מיטגליד װועט נישט פארשריבן ווערן איז ער גרייט זיך אָפּזאָגן פון דער אַרבעט און מיטניין מיט דעם יונגערן קינד װוּאַהין דער נורל? זאָל נישט ועלן. אָבער אויך דאָס פאַרשריבענע קינד האָט פאַרשטאַנען, אז דער נסיון דאַרף נאָך ...

אָט די פּסיכישע איינשטעלונג איז געווען דער גורם דערצו אַז דאָס געטאָ זאָל באַטראַכטן די לאַגע פון באַלד נאָך דער שפּערע װי אַ בעסערע לאַנע וי פריער. ס'איז פאַראַן אין יחידישן זכרון פון לאָדזשער געטאִיאַנער אַן אַלגעמײן בילר פון אַ גרויזאַמקײט װאָס הייסט שפּערע. אָבער ס'איז פאַראַן אַ סך אַ ברייטער בילר װאָס דערמאָנט, אַן באַלד נאָך דער שפּערע, ווען דוד גערטלער האָט איבערגענומען דעם מלכות איבער דער זאָנדער-פּאָליצײי, האָט דאָס געטאָ אַרינבאַקומען מער עסן וי פריער. מען האָט געטיילט דרייצענער קילא קאַרטאָפל, באַלד דערנאָך -- 26ער קילאָ און באַלד דערנאָך טאַקע 39ער קילאָ ראַציעס. א, יאָ, אַ גרויסער טייל פון די װאָס האָבן איבערנעלעבט האָבן אָט די דאָזיקע ראַציעס נישט פאַרגעסן. אויב אַפילו זיי האָבן יאָ פאַרגעסן, אַז פאָרמע? זענען די קאַר- טאָפל פאַרטיילט געװאָרן פאַר גאַנצע זעקס חדשים (ד.ה. אִן ערך 40 דעקאָ קאַרטאָפּל אַ טאָג, אַלס די הויפּט-באַשפּייזונג צוזאמען מיט 25 דעקאָ ברויט). אין געטאַ האָט מען נישט גערעכנט פאַר ווען מען ניט די ראַציע, נאָר ווען מען גים זי ס'איז אויך נישט געווען נאַנץ קלאָר פאַרװאָס ס'איז מצד די דייטשן נעקומען די ענדערונג פּלוצים צו אַזאַ גרויסצוגיקיים,

עס האָט אָפּגענומען דער פּשוטער געטאִיאַנער. היות אויך דער , זאָנדער" - פּאָליציאַנט איז געווען סוף כ? סוף א געטאָייר און האָט געלעבט אין קרייז פון די שפּאַנונגען װאָס האָבן געהערשט אין געטאָ, (כאָטש אַליין אַ מער נעשיצטער פון די אויסווירקונגען), איז קלאָר, אז דאָס װאָס דער ,זאַנדער"- פּאָליציאַנט האָט לויט זיין השנה געשאַצט וי אַ טייל פון זיין דינסט, איז אין אמתן נעווען א מין איזרעקיעווען זיך איבער די אומבאַהאָלפענע מאַסן אין געטאָ. לויט דער מאָס פון דער , זאָנדער"-פּאָליציי, דאַרף די נאָרמאַלע אָרדענונגס-דינסט פון נעטאָ אין יאָר 1943, באַטראַכט ווערן וי צווייט --- און אפשר גאָר --- דריט-ראַנגיק אין זייער וויכטיקייט. אָבער ביידע פֹּאַ- ליציײיקערפּערשאַפטן האָבן נעהערט צו דער געטאָ-, נאָרמאַל- קייט". ...

אין יאָר 1949 איז געווען ,נאָרמאַל", אַז דאָס איינגע- שרומפּענע געטאָ זאָל פאַרמאָגן צוויי באַזונדערע פּאַליצֵיי- קערפּערשאַפטן. די אַרדנונגס-דינסט אָדער סתם פּאַליציי, װאָס רומקאָווסקי האָט געהאַט איינגעפירט ביים סאַמע אֶנהוֹיב פון אײינאַרדענען דאָס מלכות געטאָ, און די זאָנדער-פּאָליצײי, װאָס איז אַנטשטאַנען אונטער דער לייטונג פון דוד גערטלער. די זאָנדער זענען געווען אַ פּאַליציי-עליטע װאָס האָט זיך פאַר- נומען בעיקר מיט אַן אויבער:שמירה אין אַלע לעבנס-מיטל- אָפּטײילן און אין ערטער װוּ ס'איז געווען מעגלעך --- לויט די ווערטן פון געטאָ -- צו מיסברויכן מיט , עפנטלעכע ווערטן". צוליב די פּריוילעגיעס װאָס די דאָזיקע פּאָליציי האָט פאַר- מאָנט און צוליב דעם ואָס דער נאָמען , זאָנדער" האָט אין דער געשיכטע פון די מלחמה-אָרן באַקומען אַ שוידערלעכן אָפּקלאַנג, זענען ווייניקע פון די װאָס האָבן געדינט אין דאָזיקן אָפּטײי? גרייט מודה צו זיין, אַז זיי האָבן געאַרבעט אין דער , זאָנדער"-פּאָליציי, װאָס אין אַנטשטאַנען אונטער דער פיי- טונג, וי שוין דערמאָנט, פון דוד גערטלער. נאָך דעם וי דוד גערטלער אין אין זומער 1942 ארויסגעפירט געװאָרן פון געטאָ, האָט די לייטונג איבערגענומען מאַרק קליגער, א פּערזאָן װאָס איז נישט געשטאַנען א סך העכער וי זיין פאָרגייער.

... אין משך פון וייניקער וי אַ חודש, אַ זומערדיקער אוי- נוסט חודש 1944, איז דאָס געטאָ ליקווידירט געװאָרן און די לעצטע האָפענונג איזן פאַרװואַנדלט געװאָרן אין אַ גאַנג צו די נאַזדקאַמערן פון אוישוויץ. אין געטאָ. זענען געבליבן אַן ערך אַכט הונדערט יידישע אויפרוימער און עטלעכע צענדליק משפּחות אויסבאהאלטענע. די נאַסן זענען געװאָרן פּוסט און

- -ווען. דער גורל װאָלט פאַרמאָגט צום יידישן פאָלק אין יענע טעג אַביס? רחמים, האָט דאָס לאָדזשער געטאָ געקענט באַפרײַט ווערן און זיין דער איינציקער המשך פון אַ קהילה, װאָס אִיזּ אַדורך דורך די טויטן-וועגן און געבליבן לעבן אֶָן איבעררייס. אָבער נישט באַשערט אין געווען געטאַָ-לאָדזש, אַן פאַר אירעטוועגן זאָל סאַװיעט-ירוסלאַנד שפּילן די ראָלע פון אַ באַפרײיער. יאָ, דאָס געטאָ האָט מיםט אייגענע אויגן גע- זען װי די דייטשע אַרמײ לויפט אויף צוריק צום מערב, אָבער דער צוריק האָט זיך אָפּנעשטעלט פֿאַר די דראָטן פון געטאָ און. האָט דאָרט. געוארט ביז דער ליקװוידאַציע פון דער לעצ- טער יירישער קהילה אין מזרח אייראָפּע. ...

אָט אַזו. זענען אָדורך די נאָרמאַלע" צייטן פון אָקטאָ- בע 1942 ביז אַן יערך נאָוועמבער 9, מענטשן זענען גע- שטאָרבן פֿון הוננער. |קלענערע אויסזידלונגען זענען אָנגע- גאַנְגען: : כּסדר אן ;איבעררייס. דורך -ייוו"אָ (יירן ווילן אַזױ) האָט ימען זיף דערװוּסט (טאַקע אויף אן אמתן דורך ראדיאָ), וועגן דער אינװאָזיע אין סיציליע, וועגן די זיגן אויפן מזרה- דיקן ;פהאָנט. און ‏ צְוויִשן די דאָזיקע ידיעות. האָט זִיךְ אויך געהערט אַ יריעה, אַז יידן אין װאַרשע האָבן רעװואָלטירט מיט געווער אין האַנט קעגן דייטשער אונטערדריקונג, אָט די ידיעה אַז יודן. האָבן -געקענט הויבן אַ האַנט קעגן דייטש און נאָך דערצן. מיט געוועֶר, איז פאַר דער געטאָ -פסיכאָלאָגיע אין יאָר 2 געווען פון רי אויסטערלישקייטן װאָס האָבן נישט גע- קענט אַריין אין די תחומים פון , נאָרמאַל". ...

... דער לעצטער װידערשטאַנד איז געמאַכט געװאָרן אין די לעצטע 924 שעה פון דייטשער הערשאַפט אין לאָדזש. זעט אויס, אז די פּסיכאָלאָנישע אויסווירקונג פון דעם װאָס איז פאָרגעקומען איז נישט געווען איינזייטיק. אויך די דייטשן האָנן גענלויבט, אז דער לעצטער ייד וועם קוקן אויף זיי וי אויף אויבערמענטשן אָן שום אייגענעם ווילן. אין לעצטן טאָנ פון זייער ממשלה אין לאָדזש האָבן די פירער פון דער געטאָ-

אזוי זענען אויף פארשיידענע טראַגישע אופנים צעבראָכן געװאָרן יירישע היימען, איבערלאָזנדיק האַלבע און אויך קיילעכדיקע יתומים, פּיצלעך קינדער אויף הפקר. שוין פון די ערשטע טעג אָן, איז דער הוננער אין געטאָ געװאָרן דער אויסזויגער פון מענטשלעכן לייב. די כסדרדיקע אומרואיקייט, אומזיכערקייט און די שפּאַנונג האָט געמאַכט יונגע מענטשן גרוי און אַלט, דערצו נאָך האָבן די מאַטעריעלע מיטלען ביי די מערסטע משפּחות נאָר שנע?ל זיך אױסגעלאָזט. פאר- צווייפלטע און רעזיגנירטע האָבן מענער און פרויען -- אין יענעם זומער פון 1940 זיך ארומגעטראָגן מיט אייגענעם לעבן. וועמענזשע האָט אין אזא אומרחמטתדיק-קאַלטער וועלט גע- סענט אָנגיין דער גורל פון עמעצנס א קינר? ...

... אין יענעם חודש אלול 1942, זענען די דייטשע רוצחים מיט ביבאָוון בראש, אַריין אין געטאַ מיט מאַשין-געווער. זיי האָבן אָפּנעשלאָסן אַלֶע קװאַרטאַלן, אייננהענטיק אױסגעמאַרדעט 0 אומשולדיקע פמענטשן, דערצו אַרױסגעריסן 18800 נטשות --- יונגע קינדער, זקנים, שװאַכע קראַנקע און שװאַנ- ...

אין אייניקע גרעסערע רעסאָרטן זענען נלייכצייטיק אַרײנ- נעשיקט געװאָרן פון שול-ראַט אַלס דערציער פאַר די יוננט- לעכע די אַמאָליקע לערער, וועלכע האָבן פאַרלוירן זייערע פּאָסטנס (ווען די דייטשע מאַכט האָט באַפױלן צו שליסן אלע שולן אין נגעטאָ). די דאָזיקע לערער פלעגן באַקומען אַ לייכ- טערע אַרבעט אין רעסאָרט און אין דער זעלבער צייט געהאַט אַן אויפנאַכע צו פירן אַ דערציערישע אַרבעט צװישן די יוגנטלעכע; צו פאַרטיידיקן די אינטערעסן פון די דאָזיקע יונגע קינדער, װאָס האָבן געשמאַכט ביי רי מאַשינען נאַנצע טעג צוזאַמען מיט דערװאַקסענע, װוּ זיי האָבן זיך אָפט צו- געהערט פאַרשידענע אומגעווונטשענע רייד. זיי האָבן אויך געהאַט זייער אויפנאַבע צו סעמפן קעגן דעמאָראַליזאַציע -- קענן האַנדל-אויסבייט, װוּ די יוננטלעכע זענען אָפּטמאָל אויס- גענוצט און אָפּגענאַרט געװאָרן פון די עלטערע --- און נלייב- צייטיק אויך צו אינספּירירן, אַז די קינדער זאָלן זיך צונע- װווינען צו לייענען ביכער און אין נעהיים זיך עפּעס צו לערנען. ...

120 שבע נלאַסיױינער -- קינדער אין געטאַ ...

די אלע מוזיקער מיט טעאָדאָר רידער בראש האָבן שפּע- טער געשאַפן דעם פילהאַרמאָנישן אָרקעסטער אין געטאָ, װאָס איז איינע פון די אינטערעסאַנטסטע קאַפּיטלעך פון קולטור- לֶעבן אין געטאָ. | אין אֶנהוֹיב זענען די קאָנצערטן פאָרגעקומען זייער אָפט -- ביז ענדע 1941 ארום 100 קאָנצערטן, שפּעטער -- בין צו זיין ליקװידאַציע --- יעדן מיטװאָך. מען האָט געשפּילט קלאַסישע מוזיק און אויך געגעבן קאָנצערטן פון לייכטערע מוזיק, יירישע פאָלקס-מוזיק און חסירישע מאָטיוון. ...

... אזוי האָבן די יידן אין לאָדזשער געטאָ, ביי הונגער, קעלט, דעפּאָרטאַציעס און דערשיסונגען, געבויט זייער קולטור- לעבן װי א שוץ-מיער קענן דער נאַציפּאָליטיק פון אַנטמענטשוננ. ...

138 מ. כיאַלקאַװער -- ראַדיאָיהערער אין לאָרזשער געטאָ ...

... דאָס שאַפן די געטאָ האָט געהאַט צויי עטאַפּן. איינער איז געווען; דאָס אַריײינטרײיבן אין געטאָ אַלע יידן, װאָס האָבן געוווינט אויסערן געטאָדתחום. דער צוייטער עטאַפּ: דאָס פאַרמאַכן די געטאָ. ...

איך האָב אדורכנעמאַכט דאָס לאָדזשער געטאָ אין אלע עטאַפּן ביז דער ליקװידאַציע. איך בין געווען אַלְט קוים עטלעכע און צװאַנציק יאָר. די צוטיילוננגען זענען כסדר קלע- נער נעװאָרן, און די צאָל קברים האָבן זיך געמערט. אין אָוונט, ביי די פארמאַכטע טויערן, שפּערע, האָט נאָר דער טויט געהאָט די פרייהייט זיך צו באַװעגן. ...

די זעלביקע שרייבער-פונקציע, װאָס אָפּאָטשינסקי האָט געהאָט אין װאַרשעװוער געטאָ, האָט זעלקאָוויטש דורכגעפירט (אמת מים א מער-אויספירלעכער ראַם פון מעטאָדיק) אויך אין לאָדזשער געטאָ, אויף די יסודות פון זייערע ביידנס רע- פּאָרטאַזשן און פארצייכענוננען, ונ זיי האָבן אויפגעשטעלט מיט פאָטאָגראַפישער גענויקייט די ווירטשאַפטלעכע, געזעל- שאַפטלעכע און אויך קולטור-טעטיקייט פון די געטאָס, זענען שפּעטער אויפנעבויט געװאָרן טיילווייז די ראַמען פאר פאָרשן און געשיכטלעך באַאַרבעטן די פּראָבלעמאַטיק פון ביידע גרעסטע יידן-געטאָס אין פּוילן, בעת דער אומקום-צייט. ...

... חמורים אורנן והתקיימו בחינות כניסה, ובתכנית חיו כיתות לכינור, לפסנתר ולשירה. בית-ספר זה נתקיים תקופה קצרה מאד, הנהירה הנדולה ביותר היתה לבתי-הספר העממיים ולבתי-ספר תיכוניים, עד כיתה י' (שישית). הורי הילדים וגם הילדים יצאו מההנחה, שטעם המלחמה תינמר, יחזרו זמנים טובים, ייפתחו בתי-ספר, וילד (נער או נערה), שלמד שש כיתות, יוכל להמשיך בלימודין, לליצאום --- שנתיים אחרונות של הגימנסיה --- לא היתה נחירה, כי כ? אחד הבין, שהאוני- ברסיטאות לא יעריכו ביותר תעודת בגרות שקיבלו בגימנסיה בניטו. הסיבה לכך היתה, שהעיקר בעיני אוכלוסיית הגיטו היתה עבורה לשם פּרנסה. נישתם היתה תועלתית. החיים בגיטו היו מלחמה תמידית, קשה ואכזרית לקיום. האנשים חיו בתנאים כה קשים ועבדו כה קשה כדי להרוויח את לחמם, שקשה היה להקדיש מהזמן הפנוי ללימוד תורה לשמה. הנער שאף פרכוש מקצוע, ואנו מוצאים בין המקורות מכתבים של נערים ונערות, בהם הם מבקשים את משרד החינוך לפתוח בתי-ספר ערב מקצועיים, ‏ / ...

... 9 יאנואַר 1949 --- לאָדזש איז פריי. די איבערנעבליבענע געטאָדרעשטלעך קומען ארויס אויף דער אויבערפלאך. ...

די היים פון יידישן קינד אין העלענטועק אין געווען באַקאַנט פאַרן קרינ. דאָס איז געווען די רעזידענץ פון טרויע- ריק באַקאַנטן חיים רומקאָווסקי, דעם הערשער פון לאָדזשער נעטאָ. דאָס קינדער-היים אין העלענווועק האָט אויפגעמאַכט אירע טירן פאַר די פון מלחמה-פייער געראַטעװװועטע יירישע יתומים. די קינדער האָבן דאָרטן געפונען אַ װאַרעמע אַט- מאָספער און אויפזיכט. אַ סך פון די קינדער זענען אַדאָפּי טירט געװאָרן פון קינדערלאָזע יידישע פּאָרפעלקער. אַנדערע האָבן אין קינדער-היים באַקומען פולע בילדונג אין רעזולטאַט פון וועלכער זיי האָבן זיך נעקאָנט שטעלן אויף די אייגענע פיס. אַ סך פון די קינדער האָבן פאַרלאָזן פּױלן מיט דער יוגנט-עליה, איינגעאָרדנט דורך ציוניסטישע גרופּן. ...

דער יודענראָט האָט ארויסנענעבן דרי , ליצמאַנשטאַטער געטאָ צייטונג", װוּ דער רוב פּלאַץ האָבן פארנומען די דייטשע און רומקאָווסקיס פאראָרדנונגען, די שפּייז צוטיילונגען אדנל, אויך א ביס? כראָניק ווענן רומקאָווסקין און זיינע גדולים. אָבער אפילו דאָס מינדערוויכטיקע איז געווען א צייכן פון לעבן, פון טעטיקייט. די קולטור-טעטיקייט האָט געוויזן, אז דעם גייסט פון די יידן האָט מען נישט געבראָכן. ...

אומרעאַלער אָפּטימיזם איז געווען אַ געווער קענן פאַרלירן דעם מוט און די האָפּענונג. אויך אַלע פאָרמען פון אַרנאַניזאציע אין געטאָ האָבן געהאַט איין צי?; ברעכן די איזאָלאַציע און אָרגאניזירן אין די מענלעכע ראַמען, אין די שוידערלעכע באַדינגונגען -- א קאַנטינואיטעט, א המשך פון אמאָליקן קאָכיקן לעבן. יעדע גרופּע, באַזונדערס די פּארטייאישע, האָבן געארבעט און נעפירט די טעטיקייט לויטן ריטואַל פון אמאָל, אָפט קעגן יעטװעדער לאָניק אין אָנבלִיק פון די צייט-פּראָב- לעמען, אָבער דאָך איזן געווען אין דעם א זין, צו שפּינען דעם המשך., ...

... און אָט שטייען מיר היינט, צום יאָרצייט פון דער ליקווידאַציע פון לאָדזשער נעטאָ, געבוינן טיף פאר דעם הייליקן אָנדענק פון לאָדזשער יידנטום, אדורכגענומען מיט צער, דערהויבן און געלייטערט דורך זייערע ליידן מיט דעם באַװווסטזיין, אז זייער קידוש השם ניט האָפנונג און כוח אונדז, וועלכע זענען נגעבליבן אויפצונעמען זייער גרויסע ירושה, כדי דאָס פאלק ישרא? זאָל וייטער לעבן אין דער אייביקייט, ...

... די צייטונג האָט אָנגעהויבן דערשיינען דעם 7 מערץ 1, דער לעצטער נומער איז ארויס דעם 21 סעפּטעמבער 1, אין משך פון 7 מאָנאַטן, זענען דערשינען 18 נומערן. װוי אלץ אין געטאָ, האָט אויך די צייטונג געהאט איר בא- שטימטן צי?: צו װואָרענען די, וועלכע זענען נישט צופרידן מיט דער ממשלה פון יורענעלטעסטן; די אויסמעסטונג פון דער געטאָ - יוסטיץ; אחוץ דעם, האָט די צייטונג געמאָלדן וועגן די צוטיילוננען פון פּראָדוקטן, זייער גרויס און דעם אָפּצאָל דערפאַר. זי האָט זיך אויך פארנומען מיט רימען די אויפטוען פון פּרעזעס, דער עיקר: זיין , שטאַרקע האַנט",*)

דער נאַקעטער פּחד אין געלעגן אַמשטאַרקסטן אין די אוינן פון די קינדערלעך, די קרבנות. פארן געטאָיקינד אין אַכט יאָר געווען שוין אן עלטער פון דערפאַרענער רייפקייט. איצט, אז דער טויט האָט זיי אויפנעפאָדערט זיך צוצושטעלן, זענען זיי זיך געווען פולשטענדיק באַוװװווסט װאָס דאָס מיינט און האָבן פאַרשטאַנען וי קליין עס זענען זייערע אויסזיכטן אויף ראַטעווען זיך. װי א תחום האָט די לאַגע געשפּאָלטן די צוויי קלאָסן געטאיאַנער די דערװואַקסענע, װאָס האָבן נישט געקענט העלפן און די קינדער װאָס האָבן מיט אויסטערלישער רייפקייט פאַרשטאַנען זייער איינענע לאַנע. דאָס זעלבע אויך מיט זקנים, וועמענס נור? איז נגעווען א נעחתמ'עטער.

װוי שטענדיק אין טעג פון דירעקטער און אַקטיווער שרעק האָט אויך ראָס מאָל אָנגעיאָגט אין געטאָ דער פאָראויסזאָג, אז דאָס געשעענע אין א פאָרשפּיל פון דעם װאָס װוערט דער- װאַרט. שוין דעם אַנדערן טאָג, מיטװאָך, דעם 2טן סעפּט. האָט מען אין געטאָ געװגסט, אז די דייטשן פאַרלאַנגען פון רומקאָווסקין ער זאָל זיי ארויסגעבן אלע קינדער אונטער צען יאָר און די אומפעאיקע אַלטע לייט. אין יענע שעהן איז דאָס נאָך נישט געווען אָפיציע?. אָבער אזוי גיך וי די קלאַנגען האָבן זיך צעטראָנגן האָט דער דורכשניטלעכער געטאָ-ייך נע- װוסט, אז ס'איז אמת , אויב אפילו ס'איז דערווייל נאָך נישט אמת..." פאר די אַרבעטסירעסאָרטן האָבן זיך גענומען זאַמ- לֿען קינדער, מאַנכע מיט עלטערן אנדערע אליין אָדער מיט אן עלטערן ברודער און שוועסטער מיט איין צװעק: פאר- שריבן צו ווערן אלס ארבעטער.

... זן געווען פאַרשידנאַרטיק נאָר אין דער גרויסקייט פון זייער בעסטיאַליטעט. מאַנכע האָבן זיך באַנוגנט מיט אַדורכפירן די סעלעקציע און ארויס- פירן זייערע קרבנות, אַנדערע האָבן צונעגעבן אביסל פון זייער אייגענער איספּראָװיזאַציע. געווען א פאַל וען א יידי- שער לערער (סוכאַװאָלסקי, א ליטווישער ייד װאָס האָט פאר דער מלחמה נעפירט א שאָקאָלאַדע און כאַלװע-פאַבריק אין לאָדזש) האָט אין הויף בזשעזשינער 42 נעוויזן זיין , אייזער- נעם" בריוו צו דעם אדורכפירער פון דער סעלעקציע. דער רוצח האָט דעם בריוו כלומרשט געלייענט דערנאָך האָט ער אים צעריסן און איבערנגענעבן דעם לערער צו דער יידישער פּאָליציי ארויפגעפירט צו וועגן אויף די ווענענער װאָס האָבן באגלייט די סעלעקטאָרן. אַנדערע האָבן דערשאָסן א קרבן דאָ און דאָרט. אין דער געטאָ נאס האָט געהערשט א װאַס- כאַנאַליע פון מערדעריי. אזוי למש? האָט זיך אין א טייל פוֹן געטאָ ווו די סעלעקציע איז שוין געווען אדורך, פארשפּרייט א קלאַנג, אז די גרינצייג פארטיילונג װועט זיך אֶנהוֹיבן נאָכ- מיטאָג. ווען הונדערטער יידן זענען שוין געשטאַנען אין דער ריי פּאַרן טויער פון גרינצייג מאַרק האָט זיך באוויזן אן אויטאָ מיט דייטשע רוצחים ואָס האָבן באַשאָסן די רייע און נע- הרג'עט צענדליקער צווישן זיי. דאָך איז דאָ און דאָרט נע- לונגען א יחיד זיך אוױיסצובאַהאלטן פון דער נזירה.

... יענע קינדער, וועלכע זענען געבוירן געװאָרן קורץ פאַר דער מלחמה, האָבן נישט פֿאַרמאָגט קיין באַנריף אויף אונ- טערצושיידן צװוישן חיות און עופות און אויך נישט צװישן דערנערונג-פּראָדוקטן, אַ פינף-אָריק קינד אין געטאָ האָט אינעם יאָר 1949 נישט פאַרשטאַנען אונטערצושיידן פון אַ

128 שבע נלאָס-װינער -- קינדער אין געטאָ ...

... די ווייגעשרייען פון לאָדזשער נעטאָ, פינף יאָר צייט, ווער האָט דאָס נעהערט? ...

... װאָלינער דייטשן, ארויִסצוהעלפן זיי. שוין דריי טעג, אז זיי זענען דאָ אין לאָדזש. דערויי? אין דאָס געטאָ נישט אָפּגעשלאָסן. ...

... אין קליינעם געטאָ איז געװאָרן אלץ ערנער. אין די פּאָר נאַסן האָט זיך קאָנצענטרירט דאָס לעבן פון די איבערגעבליבענע יידן,. עס איז געווען קלאָר, אז פון דאָ איז נאָר איין װעג -- צום טויט. איך האָב זיך באַמיט, און אריין ארבעטן אין , האַסאַג".

... נורלות פון צווי לאָדזשער נעטאַָ-שרייבּער ...

הוקמו שני בתי-ספר תיכוניים;: אחד -- לבנות ואחר -- לבנים. במרוצת הזמן נפתח נם בית-ספר תיכון מקצועי. בתי- ספר אלה שוכנו בבניינים ש? בתי-הספר העממיים לשעבר, באותו איזור ובמרישין,. לא זמן רב שהו הילדים בבניינים אלה, שהיו נאותים ללימוד. קרו מקרים, שהגרמנים דרשו לנצל את הבניינים המתאימים לעבורה , פּרודוקטיבית", ולכן נפתחו בבתים אלה בתי חרושת וכל בתי-הספר התיכוניים העברו למרישין. על יד כ? בית-ספר תיכון הופעל מטבח, שבו קיב? הנער תבשיל חם ופרוסת לחם. בית-ספר אלה התקיימו עד סתו 1941, עד התקופה, שבה הניעו לגיטו היהודים מאוסטריה ומצ'כיה. הלימודים במרישין התנהלו גם לפני הצהרים וגם אחרי הצהרים, כששעות הלימודים של בנים ושל בנות מתחלפות לסירונין מדי חורש בחודשו. המנהלת של הגימנסיה לבנות היתה נב' ריין. מנה? הגימנסיה לבנים -- מר זילברבוגן. זקן היהודים, רומקובסקי, מינה בשנת 1940-41 מנהל מאנשי שלומו. זה מסביר לנו את החתימה הכפולה של שני המנהלים ע? כ? תעודה ותעודה. ...