Lodz Jewish community

... פון די אומגעקומעגע לאָדושער יידן

... די דיסקוסיעס װועגן כאַראַקטער פון אַלמאַנאַך האָבן זיך פאַרצויגן. א סך צייט האָט פארשלונגען די קאָרעספּאַנדענץ מיט אויסלאנד, וועלכע האָט געהאט פאַר א ציל צו וושרבירן מיטאַרבעטער מחוץ אױסטראַליע. די קאָרעספּאַנדענין האָט נאָר טיילווייז געבראַכט פרוכטן. אזוי ארום, איז , יידיש לאָדזש" די שאַפונג פון לאָדזשער יידן אין מעלבורן. ...

די אַקאָרשטיקע לאָדזש אין פאר יידן נאָר א געאָגראַ- פישער צייכן; אַ באַנריף פון אָפּנעפרעמדקייט װאָס איןז אָנ- געװאָרפן געװאָרן דורך ברוטאַליטעט, מהאי טעמא בלויז דער קענצייכן פון ויי, ואָס צענראָבט דעם באַװוּסטזיין, װעקט מטושטשן אומרון. לאָדזש אין 1974 שטייט נאָך אונטערן צייכן פון הארבסט 1939; דאָס דאָזיקע לאָדזש שרעקט מיטן גליווער פון אַ צעשטערטן בית עלמין, װוּ די געשענדטע ביי- נער לאָזן הערן אַ פּחדדיקן געשריי צו די הימלען. יאָ, די קהילה לאָדזש מיט איר אַלטשטאָט, באַלוט און נייערס מאַרק אין נעבליבן א פּיינלעכע, א ניישע וויסטעניי װאָס טרייבט פון זיך דעם ייד װאָס איז נגעװאָרן שיכור-שװאַך, דורכנע- שאָטנס פון פּיין, מיט וועלכן דער אשמדאי האָט אים אָנ פּױשט. אַ בלינד געװאָרענע װאָס האָם מיט די איינענע זינד זיך פאַרדינט דעם שכר פון איר בלינדקייט, לאָזט די-אָ לאָדזש נלייכנילטיק אירע קינדער מזרע אברהם. יידן טוליען צו זיך אין געדעכעניש, די בענקשאַפט נאָך לאָדזש --- די געוועזענע און פארשעמטע, ...

די סאמע לעצטע קהילה-װואַלן אין לאָדזש. ער האָט זיך מיאוס אויפנעפירט און האָט מאָראַליש אראָפּגענידערט דעם ניואָ פונעם יתומים-הויז. פונדעסטװענן אין ער פאר אַ לאַנגער צייט מצד דער עפנטלעכקייט גענארעריש טיטולירט געװאָרן וי דער אב היתומים,

... די טעמע פון ליבע, פון בענקשאַפּט, פרוי און נאַטור האָט זיך מיט דיכטערישער גראַציע פאַנאַנדערגעלױיכטן אין די דאָזיקע אימפּראָװיזאַציעס פון די ביידע חשובע לאָדזשער פּאָעטן. װאָסערע פּאֶעטישע חנען און שפּראַכלעכע נייקייטן ...

אָבער דאָס ואָס איך האָב דורכגעלעבט, האָבן דורכנע- לעבט די נאַנצע יידישע יוגננט, און אַנטיסעמיטיזם איז נישט געווען מיין פּערזענלעכער פּראָבלעם. די נישט-יידישע וועלט אָרום אונדז איז געווען אַ פרעמדע, אַ שלעכטע און אומנע- רעכטע --- אָבער מיר האָבן מיט דעם גורל געמוזט שלום מאַכן. ...

... עס איז אַנטשטאַנען די רעיזיאָניסטישע פראַקציע, וועלכע האָט שפּעטער געשאַפן א זעלבסטשטענדיקע פּארטיי, אין שפּיץ פון וועלכער עס איז געשטאַנען אינזש. עלפּערין. די רעװויזיאָניסטישע פּאַרטײ האָט זיך שטאַרק אַנטװיקלט אין די דרייסיקער יאָרן. זי האָט נעהאַט אירע צוייגן: א יוגנט- אָרגאַניזאַציע, אונטערן נאָמען , בית טרומפּלדור", אַ האַלב- מיליטערישע גרופּע: , ברית החיי?". אויך די פּאַרטײ האָט נישט אויסגעמיטן קיין שפּאַלטונג, נאָכן ארויסטרעטן פון ציוניסטישן קאָנגרעס. דאַן האָט זיך אין לאָדזש געשאַפן די , יודענשטאט פּאַרטײ", ...

דאָס זעלבע איז אויך געווען מיט דעם ;לינת הצרק" אויף דער צענעלניאַנע. אַ גרויסער מגן-דוד איז געווען אויס- געמאָלן אויף ביידע זייטן פון דעם מאָטאָר-אַמבלאַנס, וועל- כער האָט געבראַכט מעדיצינישע הילף פאַר דעם יידישן קראַנקן,. אין סאַמע מיטן פון אַזויפיל? יידישער הילפסלאָזי- קייט, װאָס אַ שלעכטע וועלט האָט אויף אונדזער פאָלק אַרױם- געצוווּנגען, איז דער לאָדזשער ישוב -- און נישט נאָר דער לאָדזשער ישוב -- געוען אָרגאַניזירט צו טראָנגן הילף וו מען האָט זי געדאַרפט האָבן. ...

... סע עולח לגבי דעם לאָדזשער ידנטום. דאָס מײנט גאַטיר: לעך, נישט דעם אײנצלנעם ײד פון לאָדזש, װעמען מ'האָט אפ געהאַלטן אַלס אן אינטערעסאַנטן שאַפּערישן מענטשן, נאָר דעם כלל. מען האָט געהאַלטן, אז דער געדאַנך פן לאָדזשער ידן איז פארשלונגען נאָר מיט מסחר און משאומתן מיט די װײטסטע מוחקים, אז זײן מוח איז פארטרווקען אין װעקסלען פן סוחרים מיט די אויסטערלישסטע נעמען, צן װעלכע די לאָדזשער האָבן געשיקט זײערע סחורות, װאָס זענען אױסגעאַרבעט געװאָרן הינטער ריזיקע קוימענס, װעלכע האָבן צײטגװײן אַ גאַנצץ מעח'לעת געסאָפּעט מיט זײער רױניקן אָטעם אָדער אין די דלד-אמות פון פארהונגערטע האַנטװעבער, װג נױט האָט געהערשט מיט אַזאַ זיכערקײט, װי זי װאָלט זיך געקליבן אָנצוהאַלטן דאָרט איר ממשלה אױף אלע יימן.

... א גרויסער טייל פון די לעצטע אויסבאַהאַלטענע האָבן זייער מקום מקלט אויסגעוויילט נאָענט צו די נעטאָיגרענעצן, פון דאָרט האָבען זיי נאָכגעקוקט און צונעזען די מהומה פון די דייטשן אין די לעצטע שעהן. אָט די יידן זענען באַפרייט געװאָרן ממש אין געטאָ, אָבער וי יחידים. דאָס געטאָ לאָדזש, װאָס די רוסן האָבן אָנגעטראָפן איז געווען נישט מער וי דער בר-מינן פון א גרויסע, לעצטע יידישע קהילה אין היטלערס אייראָפּע װאָס האָט גענוסט און נעצאַנסט איבער פיר יאָר.

יידיש לאָדוש 163 ...

... דאָס, װאָס עס האָט נעצוינן מיין אויפמערקזאמקייט איז געווען דער פאַקט, װאָס דאָס יידישע געזעלשאַפטלעכע לעבן איז שוין געווען טיילווייז אָרגאַניזירט, ...

פאר די, --- וועלכע האָבן באַשלאָסן צו בלייבן אין פּױלן, האָט מען אָרגאַניזירט א גאַנצע ריי פון פאַרשידנאַרטיקע אַר- בעטס-קאָאָפּעראטיוון, צום מערסטן פאר שניידער און שוסטער, ביים יידישן קאָמיטעט אין לְאָדזש אין אַנטשטאַנען א ספּע- ציעלע אָפּטײילונג פאר פּראָדוקטיוויזאציע, וועלכע האָט זיך פארנומען מיט ארנאניזירן די קאָאָפּעראטיון. דאָס אין נישט אָנגעקומען לייכט. מען האָט געדאַרפט שאַפן די אַנטשפּרעכנ- דיקע לאָקאַלן און אויך באַזאָרנן די קאָאָפּעראטיון מיט רוי- שטאָפן,. א סך האָט מען נעהאָט צו פארדאַנקען דעם ,דזשאָינט", וועמענס פאָנדן זענען אין א נרויסער מאָס אויס- גענוצט געװאָרן אויף פּראָדוקטיוויזירן די יידן. די קאָאָפּערא- טיוון האָבן אויך געפירט אַ פאַרצוויינטע קולטור-געזעלשאַפט- לעכע אַרבעט. זיי האָבן מיט זיך פאָרנגעשטעלט דעם מענטשן- רעזערוװואַר, פון וועלכן מען האָט געשעפּט די טאַלאַנטפולע כוחות פאר דעם דראַמאַטישן קרייז און כאָר, וועלכע מען האָט אָרנאַניזירט ביים יידישן קאָמיטעט,

... די קאָמיסיע -- באַקאַנט אונטערן פּאָפּולערן נאָמען, די ענגליש-אמעריקאנער קאָמיסיע", האָט געפאָרשט די באַ- דינגונגען אין פּאַלעסטינע און אין די דייטשע לאַגערן. זי איז אויך געקומען קיין פּױלן, און פאַרשטענדלעך --- קיין לאָרזש, װוּ דער דער גרעסטער יידישער ישוב אין פּױלן האָט זיך געפונען. ...

יי דיש לאָדוש 103 ...

... העלפן רעאַליזירן די הייליקע אויפנאבע. טאָג איין, טאָג אויס האָט מען דעם ייד באַגעגנט אין לָאֶקאַ? פון קולטור-געזע?- שאַפטלעכן פאַרבאַנד פון די יידן אין לאָרזש. ער פלענגט אויס- גיסן זיין צעווייטיקט האַרץ, מאָנען, בעטן און פאָדערן, אז מען זאָל טאָן די הייליקע זאַך. און אזוי וי די צייט איז דאַן געווען רייף און אַקטוע?, איז דער פּלאַן פון ברענגען צוֹ קבורה די ביינער פון די פרויען-קרבנות פון היטלעריזם רעאליזירט געװאָרן מיט כבוד, ...

... פון יענעם מאָמענט אָן איז שוין נעווען לייכטער פאר אונדז צוטרעטן צו רעאַליזירן דאָס אויפשטעלן פון אַ דענק- מאָל, בכדי װוי געהעריק צו פאראייביקן אונדזער קהילה-לאָדזש און אָפּצאָלן דעם חוב, װאָס מיר זענען שולדיק געווען לנבי די אומנעקומענע נאָענטע און איינענע. ...

נעם אריין אונטער די פליגלען פון דער שכינה, דעם ליכטיקן אָנדענק פון דיינע קינדער פון אונדזער היים-שטאָט לאָדזש און די סביבה ארום איר אין איין קלאַמער, וי דו האָסט זיי צוזאמענגעקלאַמערט אין דער שעה פון דער גרויסער שחיטה. הער זיך צו און פאַרלעש נישט דעם אָפּהילך פון דעם ווייגעשריי װאָס איז געקומען אין יענער צייט פון די אַלע, װאָס זענען פאַרטריבן געװואָרן אין אונדזער געטאָ אריין, קהילה ליצמאַנשטאַט, וי ס'ווערן געטריבן שאָף צום פאָדערהויז פון שחיטה אָרט.

ווען פ'וועלן דערמאָנט ווערן די אדירי העם און די גדולי התורה, ווען ס'וועלן ווערן אָנגערופן די נעמען פון די װאָס האָבן געפירט אונדזערע קהילות, דערבאַרם זיך אַ גאָט, אז ס'זאָלן נישט פארגעסן ווערן אלע די װואָס האָבן געלעבט אין אָרעמקײיט און אומבאַקאַנט, און זענען פארשניטן געװאָרן נאַמענלאָז; די שניי- דער, טישלער, וועבער, שמידער, שוסטער און אַנדערע. די מאַרק-הענדלער און די װאָס האָבן פארגעסן די היצן פון זומער און די ווינטער-פרעסט כדי צו שפּייזן זיך און זייערע משפּחות, אָבער זיי האָבן נישט פארגעסן זייער אָפּשטאַם און האָבן געטיילט דאָס ברויט פון זייער מי מיט דער גייסטיקער רייכקייט װאָס האָט געברויכט דערנערן זייערע קינדער אין די חדרים, שולעס, תלמוד תורה'ם, ישיבות, יוגנט- באַווענונגען, בתי מדרשים, ספּאָרט-קלובן און אנדערע אַנשטאַלטן, פון אונדז אפשר שוין פאַרגעסענע, אָבער ביי דיין כסא הכבוד פארגעדענקטע אויף אייביק.

... יידיש לאָדזש ...

אָט די אַנדערשקייט פאַרלאַנגט פאַרצייכנט און באַהאַנדלט ווערן, כדי דער צוקונפטיקער היסטאָריקער זאָל נישט פֿאַר- פירט ווערן און מיינען, אַז ווען מען װאָלט ‏ אפשר אַנדערש געהאַנדלט", װאָלט דער רעזולטאט נעווען אַן אַנדערער. מער נאָך; אויב די אַלגעמיינע שטריכן פון יעדער קהילה אין דער שעה פון אומקום זענען געווען אַנדערש -- זענען די איינצל- הייטן אינעם קהילה-לעבן אין דער צייט פון חורבן געוען נאָך מער פאַרשידנאַרטיק און פאַרשידנפאַרביק, אָט די איינצל- היימן זענען עס די ציגל פאַר דעם צוקונפטיקן בויער פונעם קאַפּיט?; פּויליש יירנטום אין דער צייט פון אונטערגאנג. צו דעם קאַפּיטל טראָנן מיר צו אויך אונדזער ביישטייער וי אַ קאָלעקטיוו. מערערע יחידים האָבן שוין געשריבן וװועגן אונ- דוער היימשטאָט און ווענן אונדזער נגעטאָ. מיר וילן איבער- לאָזן דעם אָפּקלאַנג פון אַ מאַסע װאָס האָט צוריקגעקוקט אויף לאָדזש, נאָך אַ שפּאַן פון עטלעכע צװאַנציק יאָר -- נאָכן אונטערגאַנג פון יידישן שטיינער-לעבן אין פּוױלן און האָט אין דאָזיקן צוריקבליק אַ לעצט מאָל געזאָנט צו דער געשיכטע: יהי זלרם. ברורםש,;

דאַקעגן די יידיש-דייטשע באַציאונגען זענען געווען פיל בעסערע, עס האָבן געווירקט דערויף א ריי פאקטאָרן: צויי מינדערהייטן, וועלכע האָבן זיך באַמיט איפהאַלטן זייער נאַציאָנאַלן אייננאַרט קענן שטראָם פון פּאַלאָניזאציע, וי אויך די מענלעכקייט לייכטער צו פארשטענדיקן זיך. געווען דייטשן, װאָס האָבן גערעדט א פליסיקן יידיש. אין באַלוט אין געווען באַקאַנט דער פעלדשער לינקע און דער ווירט קראמער, װאָס פלענט א יידישן שכן אויסבאָרנן א קערב?ל אויף שבת. די דייטשן װי א בעסער סיטואירטע גרופּע האָבן זיך נערנער נעחברט מיטן יידישן מיטלקלאס וי מיט די פּוױלישע ארבע- טער, ס'רוב געקומענע פון דאָרף. ...

... אין דער צייט ווען דאָס ארויסשיקן האָט זיך אָפּנע- שטעלט האָט זיך אָנגעהויבן דאָס ווידער אריינטראַנספּאָרטירן פון יירן אין געטאָ אריין. דאָס מאָל זענען עס געווען פּוילישע יידן פון די ארומיקע שטעט: פון פּאַביאַניץ, ויעלון, פּיעטריקאָוו, זרונסקאַ װאָלע, בעלכאַטאָו א. א. וו. יעדע אוים- נעלייזטע קהילה האָט מיט זיך מיטגעבראכט אירע שוידער- לעכע אומקום-בילדער, דאָס ביס? אָרעמקייט װאָס איז צונע- נומען געװאָרן דורך רומקאָווסקיס באַאַמטע און איז געװאָרן געטאָדפאַרמענן און א נייע אויפרודערונג אין געטאָ.