Warsaw

... די יידיש-פּוילישע באַציאונגען זענען אין לאָרזש קיינמאָל נישט געווען קיין נאָענטע. די יידישע אינטעלינענץ אין דאָ נגעווען ווייניקער אסימילירט פּוילִישׁ װוי אין ווארשע, ווייל זי האָט אַזא טראַדיציע נישט געהאַט. א גרויסע טייל פון אָט דער אינטעלינענץ איז געקומען פון רוסלאנד (גירוש מאָסקװע) אָדער פון די דייטשע מייסטער-שולן, און דער פּאַלאָניזאציע- פּראָצעס איז געווען א שעפּטערדיקער און א שװאַכערער.

צווישן 1945 און 1948 איז לאָדזש געווען דער צענטער פון יידישן לעבן אין פּױלן,. ווארשע איז געלעגן אין חורבות. די נייע באַזעץ-פּונקטן אין דייטשן נידערשלעזיע האָבן געבלאָזן מיט שנאה און פרעמדקייט. האַלב פּוילן איז צוגענומען געװאָרן דורך רוסלאנד, אין די קליינע שטעטלעך אין געווען א סכנה, א לעבנס-געפאר צו וווינען. האָבן זיך אלע געטוליעט צו לאָרזש, װוּ נאָר א טייל הייזער זענען חרוב געווען, װוּ עס איז געווען לייכטער צו באקומען א ווינונג, לייכטער צו געפינען שוץ קענן די א. ק. באנדעס, װאָס האָבן געמאָרדעט יידן אויף וועגן, אין אלע שטעטלעך. אמת, אויך אין לאָדזש האָבן זיי גראַסירט, אָבער אין דעם עננ-צענויפגעפּרעסטן קװאַדראַט, ואָס האָט ארומגענומען אייניקע גאָסן אין צענטער, האָט מען זיך געפילט זיכערער, ...

... יידיש לאָדזש, שטייט דעם ני'אישן לאָרזש נישט הינ- טערשטעליק. דאָס יידישע לאָדזש שטייט אויף דער שװעל פון א פארמעסט מיטן יידישן ווארשע, די סאמעראָדנע הויפּט- שטאָט פון דעם נייעם נאָך-דער-ערשטער וועלט-מלחמה'דיקן מּױלן.

שפּעטער, אין פּעריאָד פון אומאָפּהענגיקן פּױלן, פּנלט וי ס'זענען דעמאָלט אויפגעקומען אין די ראַמען פון א ממשות- דיקער פֿאָלקס-באוועגונג, די יידיש-וועלטלעכע שולן, װאָס זענען נעשטאַנען אונטער דער דירעקטער אָנפירונג פון די יירישע סאַציאליסטישע ארבעטערפּאַרטײען ‏ בונד" און פּועלי-ציון (לינקע). די ביידע טיפּן שולן זענען געווען אונ- טערגעװואָרפן דער קאָנסאָלידירטער צענטראַלער אָנפירונג פון דער ציש"אַ (צענטראַלע יידישע שולאָרגאַניזאַציע), וועלכע האָט געהאַט איר זיצאָרט אין וארשע. אַ נאַנצע נעץ פון קרובהשע יידיש-וועלטלעכע אינסטיטוציעס אין דער הופּט. שטאָט װי אין נאַנצן לאַנד האָבן געטראָגן דעם עול פאַר דער אויסהאַלטוננ פון די ציש"אָדשולן, וועלכע האָבן אונטער זייער דאַך אַרונטערגענומען קינדער פון דער יידישער אַר- בעטער-מאַסע, װי פון דעם וינציקער באַמיטלטן קליינביר- גערלעכן קלאָס, די יידיש-וועלטלעכע שולן אין פּױלן, װאָס האָבן לרוב נגעטראָנן די נעמען פון באַרימטע יידישע אַרבע- טער-פירער צי שרייבערס, זענען געווען דער קװאַל פאַר נייע קאַדדען יידישער אינטעלינענץ, יידישע לערערס, היסטאָרי- קערס, מעדיצינערס, יוריסטן, שרייבערס און אויך מנהיגים.

פון לאָדזש שיקט דאָס פערטל? מיליאָניק יידנטום אירע סיים דעפּוטאַטן און סענאַטאָרן טאַקע קיין ווארשע. אין יירישן באַלוט האָרעווען די וועבער ביי הילצערנע האַנט-וועב-שטולן, ארבעטן, ווען ס'איז דאָ ארבעט, צוועלף שעה א טאָג און ברענ- גען ארויס פון די נאָבעלין שטולן די פי? פארביקע טיש- טוכער װאָס װערן דורך דעם זשעניע פון יידישע סוחרים צעשיקט איבער ווייטע לענדער אונטער דער מאַרקע: האַנט- ארבעט פון פּוילישן מאנטשעסטער;

אין דער ווירקלעכקייט איז דער דאָזיקער אָנזאָג געגרונט- פעסטיקט געװואָרן אויף דער אינטערנאַציאָנאַלער אַרענע און די יירישע רעכט אין פּוילן זענען מוטיק פארטיידיקט און צעמענ- טירט געװאָרן פון די יידישע פאָרשטייערס אויף די שלום- קאָנפערענצן, װוּ עס זענען באשטימט געװאָרן די רענולאַ- ציעס פאר די פעלקער און מלוכות (װאָס זענען געווען בא- רירט פון דער בלוטבאָד) פאר וועלכע מ'האָט בשעתם אויך צערוקט די אלטאייננעשטעלטע גרענעצן. נו, האָבן מצד די פּוילישע יידן אויך זיך געהערט דרייסטע מאָנונגען פון זייערע פאָרשטייערס (ד"ר יהושע טהאָן א"א), און אן יאָ אונטערנעשריבן פארפליכטוננען ביים גרויסן טיש אין פּאַריז, האָכן די אָפיציעלֶע מושלים אין ווארשע געמוזט זיך רעכע- נען מיט זיי לפּחות אין די ערשטע צייטן. מ'האָט די עלע-

די יידישע ליטעראַרישע ספערע פון לאָדזש, װאָס צווישן ביידע טרויעריק-באַרימטע וועלט-מלחמות פון זינט עס ציילט זיך -- אין געשיכטלעכער קאַטעגאָריע -- דער אויפשווונג פון דער פרוכטיקסטער קולטור-באַוועגונג ביי יידן אין פּױלן; איז לאָדזש דאָ געװען נישט אין הינטערגרונט, אב נישט אין א סך שטחים אין סאמע אַװאַנגארד פון יידיש גייסטיקער שעפערישקייט. אדרבא, דער לאָדזשער חותם, לאָדזשער אייננ- אַרט האָט אין געוויסע פּרטים אויפגעשטורעמט אויך די הויפּט- שטאָט ווארשע. אוודאי, די פּני פון דער ווארשעווער יידישער קינסטלערישער און טעאַטראַלישער וועלט פלעגן זיך נאָר אָפט אראָפּכאַפּן קיין לאָדזש נאָך שעפערישער אינספּיראַציע. נו, אָנגעהויבן האָט עס זיך, מיט שװונג און אַמביציע באַלד צומאָרגנס נאָכן ערשטן מלחמה-שטורעם, אֶנהייב צוואנציקער יאָרן, טיילווייז נאָך פריער. מיר דאַרפן נאָר באדויערן װאָס עס זענען נישטאָ צו דער האַנט די נייטיקע פּובליקאַציעס אויף צו באַקרעפטיקן אונדזערע הנחות און פעסטשטעלונגען. צום אומנליק אין אלץ, אלץ אונטערגעשװאַנקען געװאָרן בעת דעם מוראדיקן שטורעם אויף ועלכן עס וויטיקט די שארית השחיטה. ...

... פיגורן, ארויסגעבראכטן פון מאַלערס אין האָלצשניטן. בראָ- דערזאָנען האָבן אין דער אָפענסיווע קעגן די אלטע נוסחאות פון יידישן פּאֶָעטישן און מאַָלערישן , פּאָטשעראָק"" באַגלייט די פּאָעטן פון לאָדזש חיים קרול, יחזקא? משה ניימאן, דוד זיטמאן, ישרא? אַדלער און אנדערע. די מאָלערס איטשע ברוינער, מאַרעק שווארץ, יאנקל אַדלער א"א. אַריגינעל אוי- סערלעך, ניי, אָנגרייפעריש אינטעלעקטועל, מוטיק אין אינ- האַלט האָבן די העפטן אין איין מניה ביה געמאַכט לאָדזש פאר א ליטערארישן צענטער, ארויסגערופן אַָנערקענונג און חידוש אין דער נאַנצער ליטערארישער וועלט, נישט נאָר אין ווארשע, נייערט אויך אין דער ני-יאָרקער יידיש-ליטערארי- שער משפּחה. אַמביציעזע אויפטוען זענען באַלד נאָכגעקומען טאַקע אין ווארשע, און דער רוב פון זיי בשותפות מיט בראָדערזאָנען און מיט זיין אַקטיון אָנטיי?. דערנאָך זענען אויפגעקומען אין ווארשע די גרויסע ליטערארישע העפטן ,אלבאטראָס", , כאַליאַסטרע? און שפּעטער קריננען". די נעמען פון אורי צבי גרינבערג, מלך ראַװיטש, פּרץ מאַרקיש --- דעמאָלט אין פּױלן -- האָבן ברייט און הויך געקלונגען איבער די פּליינען פון דער ווייסל-מדינה.

... ַזױ אין די שפּעטערע יאָרן, ווען יצחק קאצענעלסאָן איז אריין אין רייפן עלטער, די שריפטשטעלערישע טריבונעס האָבן געהאַלטן פאר א חוב אים צוֹ פארבעטן וי אַן אדם-חשוב פון דער ליטעראטור סיי אין יידיש סיי אין העברעיש. יאָ, קאצענעלסאָן איז געווען אַ צװיײשפּראַכיקער יידישער שרייבער, הנם די העברעער האָבן תמיד אים באַצייכנט נאָר װוי א דיכטער און דראמאטורג װאָס שאַפט אין הייליקן לשון. יצחק קאצענעלסאָן נופא האָט אָבער נישט אָנערקענט די דאָזיקע צווייאיקייט. נישט געווען ביי אים קיין מחיצה צװוישן יידיש און העברעיש. ביידע לשונות זענען אים געווען איינן און ליב. אין ביידע שפּראַכן אין ער געשווומען פריי, סיט נאַטירלעכן כוח, אָן באַזונדערן אָנ- שטרענג, און הנם לאָדזש איז נישט געווען אַזאַ צענטער פון דער ליטעראטור וי ואַרשע, האָט קאַצענעלסאָן נישט געמאַכט קיין אונטערשייד צווישן לאָדזש און -- ווארשע. אים איז נעווען דער זעלביקער כבוד צו שטעלן זיך אויף איין שריי- בערישער בריק מיט די לאָדזשער שרייבערס וי מיט די וואר- שעווער,. אדרבא, עס האָט אויסנעזען, אז אים איז ליבער צו זיין אין דער איינענער סביבה פון לאָדזשער סופרי יידיש וי עברית. ארום אים איז טאַקע אַנטשטאַנען ניך א ליטערארישע

אָנגעהויבן האָט זיך דער דאָזיקער פּראָצעס אין די שפּעטע צװואַנציקער יאָרן, קאַצענעלסאָן, דעמאָלט שוין א פארמענ- לעכער מענטש (פון זיין דערפאָלגרייכער לערעריי, אויף העב- רעיש), האָט צום ערשטן מאָל זיך ארויסגעלאָזן אויף א גרווי- סער רייזע קיין ארץ-ישראל און זיינע רייזע-בילדער האָט ער פארעפנטלעכט נאָר אין יידיש, הגם דער דיכטער האָט געהאט די מעגלעכקייט צו פארעפנטלעכן די רייזע-בריוו אין דער העברעישער טאָנ-צייטונג היום, װאָס איז גראָדר דערשינען אין ווארשע. יצחק קאצענעלסאָן האָט ליב נעהאט די יידישע מאַסע, געפרייט זיך מיט איר צוזאמען, אויב אזא געלעגנהייט איז געווען און ער האָט זיך קרעפטיק אויסגעדריקט אין איר אַלטענלעכן לשון,. קאליררייך װוי עס זענען געווען די לענדער און פעלקער, וועלכע ער האָט געזען בעת זיין נסיעה, אזוי זאַפטיק איז געווען דער יידיש פון זיינע באשרייבוננען. פון די שמאָלע בלעטלעך, אָנגעפּיקעװועטע מיט דריבנענקן, לויטערן כתב האָט מיט ליכטיקן סמאַמע-לשון ארױיסגעקװאָלן דאָס גרויסע דיכטערישע האַרץ. יעדעס קאַפּיטל פון קאַצענלעסאָנס וועג-שילדערוננען איז נגעווען א ניי אַנטפּלעקטער אַנטיקער פּרק, א פארנעסן יידיש לעבן, נעזען מיט די אוינן פון א פּאֶעט און אָנגעמאָסטן, אָפּנעשאַצט פון א בעל-מוח, װאָס ציטערט איבער די זעלטנקייטן פון זיין פאָלק,

... איידלשטיין פון פּאֶעטישן סטיל און יידישער ואָרעמ- קייט. צו העברעיש פלענט דער דיכטער זיך צוריקקערן א מאָל, גלייך ער װאָלט זיך דערמאָנען אָן עפּעס פארגעסנס. יידיש איז געווען לייבלעך זיין מוזע, העברעיש איז געווען זיין ליבע מחמת דער דערציאונג, מחמת דער געוװוינטשאַפט. אָבער אין ייריש האָט געדייעט זיין קינסטלערישער כוח. יידיש האָט אים גענגעבן נאטירלעכן שווונג און אינספּיראַציע. נאָך מער:; אין זיין זאַפטיקן יידיש האָבן איבערצייגעוודיק און עכט געקלונ- גען אפילו קאצענעלסאַנס אימפּראָװיזאַציעס, וועלכע ער האָט אין אן אינדיווידועלן פּאָעטישן פארמעסט מיט בראָדערזאָנען אויף אָנגעצייכנטע טעמעס אָנגעשריבן עקספּראמט און פאר- עפנטלעכט אין ב. קארליניוסעס האילוסטרירטע ועלט", א װאָכנשריפט וװאָס איז דערשינען אין ווארשע אֶנהייב צװאַנציסער יאָרן, ...

... דאָס ניי זיך קונה שם געווען מיטן אריינברענגען מרים אולי- נאָווער, די טאַכטער פון קליינשטעטל, אין היכ? פון יידישן פּאָעטישן ליד. מרים אולאנאָווער איז ביז דעמאָלט, די אָנהייב צװאַנציקער יאָרן, געווען אין נאַנצן אַן אומבאַקאַנטער נאָמען, אויך אין שרייבערישן לאָדזש, װוּהין איר משפּחה איז ארי" בערגעפאָרן,. פרישמאַן האָט זי ארויסגעבראכט אין ממשות מיט א ואַרעמען פאָרװאָרט צו איר ערשטער און ליידער איינציקער) לידער-זאַמלונג ,דער באָבעס אוצר", ארויסנעגעבן מיט הידור פון פאַרלאַג לעוין-עפּשטײן אין ווארשע, איז זי, מרים אולינאָווער נעבליבן די געזאַלבטע מחברטע פון וייטערדיקע היים און שבתלידער, באַהויכטע מיטן גייסט פון יידישער טראַדיציע און בטחון. ...

... ישרא? ראַבאָן האָט זיך באַװויזן אין אָנהייב דרייסיקער יאָרן מיט דער בולטקיים פון אַן אויסנעצייכנטן שרייבער, באַוויזן האָט ער זיך צו ערשט מיטן לידער-בענדל , הינטערן פּלױט פון דער וועלט" (פאַרלאַג ?, גאָלדפאַרב, ווארשע 1998), אָבער עס האָט נישט לאַנג גענומען װוי עס איז דערשינען אויפן ליטערארישן פירמאַמענט אויך ראַבאָן דער נאַוועליסט. עס איז געווען דער ראָמאַן ,די גאַס", וועלכער האָט ארויסגערופן א שטאַרקן רושם מיט זיין בילדערישקייט און טאַקע מיטן דרייסטן געמעל פון דעם נרויסשטאָטישן ריטעם. אין דעם בוך האָט זיך געשפּירט װי עס שלאָגט נאָך דער חושך פון נאָכמלחמה-שטימוננען, ארבעטסלאָזיקייט און טיפע פּסי-

סאָן, יוסף טורקאָ וי אויך ד"ר אריה טאַרטאַקאָװער, ד"ר שמחוני, ד"ר ווילהעלם פאַלעק און אַנדערע. די אויסנויי- ניקסטע מיטארבעטערס פון , לאָדזשער טאַנעבלאָט? זענען געווען: ז. סענאלאָוויטש, ב. עפּלבױים, יואל מאַסטבױים (אַלע דריי פון ווארשע), דערצו א גרויסער שטאַב קאָרעספּאַנדענטן און מיטאַרבעטער פון ניו-יאָרק, פּאַריז, בערלין, ווין, בריסל, תל-אביב און בתוכם די קאַרפּנקעפּ פון דער יידישער ליטע- ראטור מענדעלע, שלום-עליכם, פּרץ, ז. אנוכי, ביאליק און אַנד. די פּראָמינענטע מיטאַרבעטערס זענען צונעצויגן געװאָרן פון משה בליישטיפט, א פעיקער יידישער און העברעישער ליטע- ראט, וועלכער האָט באזונדער זיך קונה שם געווען וי דער איבערזעצער אין יידיש און העברעיש פון הענריק שענקעווי- טשעס טרילאָגיע, פון ריימאָנטן און אנדערע שרייבער פון דער פּוילישער ליטעראטור. אנב האָט בליישטיפט װי א העברעישער פּובליציסט און איבערזעצער זיך נגעצייכנט אויך מיטן פּסעװ- דאָנים מ, עפרוני. פארשטייט זיך, אז יצחק קאַצענעלסאָן איז געווען א סטאַבילער מיטאַרבעטער פון , לאָרזשער טאַגעבלאַט", װוּ ער האָט פארעפנטלעכט פּאָעטישע שאַפונגען וי אויך רייזע-איינדרוקן, בעת משה בראָדערזאָן איזן געווען -- שפּע- טער פארבונדן --- מיטן , פאָלקסבלאַט? וי א מיטגליד פון רעדאַקציע-שטאַב.

... פון געמעלן וי פון דיכטונג. יחזקאל משה ניימאַן, װאָס האָט מיט טאַטע-מאַמע געוווינט אויפן אַלט- שטאָט, פלעגט וייכן פון דעם קאַנט װאָס איז באַװױינט פון המון-לייט, האָט זיך געטוליעט צו בעסערע לויטע, וי מ'פלעגט זאָגן אין לאָדזשער דייטשמעריש (געווען פון תמיד אָן א מקום פון אַ סך דייטשן, װאָס פאָניע פון פּעטערבורג פלעגט אַרױס- רופן אין אָקופּירטן צאַרישן פּולן; דייטשישע השפּעה האָט זיך דערפאַר געשפּירט אין לאָרזש אויך שפּעטער, ווען ,נאַשאַ פּאֶל- סקאַ" האָט אַלֵיין אויפגעהויבן דעם קאָפּ); ניימאַן האָט מעשה אריסטאַקראָט זיך אויסגעפיינט מיט זיין שרייבן אין ישעיהו אוגערס , לאָדזשער טאַגעבלאָט". אַן אמביציעזער געווען י. מ. ניימאַן, אים האָט געצויגן צו דער וועלט, און לסוף זיך אינ- גאַנצן אריבערגעקליבן קיין ווארשע, געװאָרן א רעדאקציע- מיטגליד אין גרויסן בלאַט ,היינט". צו חיים קרולן האָט ניימאַן געפילט א ליבע נאָענטקייט און פלעגט צו אים זיך אַראָפּכאַפּן, טיי? מאָל אויך מיט לאַזאַר קאַהאַנען, דעם רעדאק- טאָר פון , פאָלקסבלאַט", וועלכער האָט ארויסגעוויזן א תשוקה צו שיינער ליטעראטור. אנב האָט לאַזאַר קאַהאַן זיך שטאַרק געחברט מיט די לאָדזשער פּאָעטן און זיי מקרב געווען, גע-

ווען איך האָב פאַרענדיקט די נימנאַזיע און אָנגעהויבן שטודירן אין וארשע, האָב איך זיך אייננטלעך צום ערשטן מאָל אָנגעטראָפן מיט דער נישטטיירישער וועלט. כאָטש קיין װאַרשע בין איך געפאָרן צייטנווייז, בלויז אויף אייניקע לעק- ציעס און אויך אויף עקזאמענס, האָב איך דאָך נגעהאט גענוג געלעננהייטן זיך צונויפטרעפן מיטן אַלנעמיינעם אַסאַרעמישן לעבן, אין דער צייט ווען איך האָב שטודירט, זענען נאָך נישט געווען די שפּעטערדיקע ,נעטאָ-בענק", דאָס הייסט: מען האָט נאָך נישט געצװונגען יידישע סטודענטן צו זיצן אויף באַזונ- דערע בענק, אָבער צייכנס פון װאַססנדיקן אַנטיסעמיטיום האָבן זיך שוין אָנגעזען. פּוילישע סטורענטן האָבן נעהערט

... דעם צווייטן טאָג, האָב איך פאַרלאָזן לאָדוש, מיט אַ קליינער װאַליזקע אין האַנט, אויפן וועג קיין ווארשע. ...

זאָל דאָ דערמאַנט ווערן, אז דער באַרימטער ,אררט" פון מ. בראָדערזאָן מיט די זייער טאַלאַנטפולע דזשינאן--שומאַ- כער, פּולאַװער, גאָלדשטײין א. אַנד. האָבן זיך אויך אױיסגעפּיקט פון פארשיידענע אַנדערע דראַמקרייזן, וועלכע זענען געווען אין לאָדזש. זאָל דאָ דערמאַנט וערן דער קרייז , באַנינען", ביי דער בונדישער אָרגאניזאציע (איינער פון זיי א שטאַרק- פעאיקער, א דרוקער-ארבעטער, געארבעט אין דער דרוקעריי שמשוני, אויף דער גדאַנסקע נאָס (באַראַנקעװיטש -- אומגע קומען בעתן אַנטלויפן פון לאָדזש דורך ראַװע אויפן וװעג קיין ווארשע בעת די דייטשן זענען אריין קיין לאָרזש). ...

... די ערשטע יידישע מלחמה'קרבנות (נאָך איידער די דייטשן האָבן פארנומען לאָדזש זענען שוין געװוען יידישע קרבנות) דאַטירט זיך פון דער נאַכט פון פ סעפּטעמבער 1959. דורכן ראַדיאָ האָט דער פּוילישער פּאָלקאָװניק אומיאַסטאָווסקי באַפױילן אַלֶע מענער, וועלכע קאָנען טראָנן געווער, צו מאַרשירן קיין ווארשע. טויזנטער, און טויזנטער, טיי? -- אפילו מיט פאמיליעס, האָבן זיך אויף דעם רוף נעלאָזט אין וועג אריין. צומאָרגנס זענען זיי, אויפן וועג קיין בזשעזשין באַשאָסן נע- װאָרן פון דייטשע עראָפּלאַנען. שפּעטער האָבן דייטשע מילי- ...

צוליב דעם, װאָס רומקאָווסקי זעט אין הרב טרייסטמאן א קאָנקורענט אין די קאָנטאַקטן מיט די דייטשן -- הויבט ער אים אָן שיקאַנירן. די לאַגע פארשאַרפט זיך, און כדי אָפּצו- ראַטעװען דעם רב, שאַפן זיינע פריינד א געוויסע סומע געלט --- און צום סוף יאָר פאָרט הרב טרייסטמאַן אָפּ קיין ווארשע. ...

אין די ערשטע טעג פון סעפּטעמבער 9, וװוען א סך יידן האָבן פארלאָזן לאָדזש און זיך געלאָזן צופוס קיין ווארשע, בין איך נישט געלאָפן,. נישט דערפאר װאָס איך האָב פאָרויסגעזען די זינלאָזיקייט פון װעלן איבעריאָגן דעם דייטש, נאָר פּשוט איך האָב נישט געװאָלט איבערלאָזן עלטערן און משפּחה. איך האָב געװאָלט זיין צוזאמעןן. נאָכן אריינמאַרש פון די דייטשן האָט זיך געשאַפן א מהומה. מען האָט נישט געוווסט װאָס עס ועט זיין, און װוּ עס וועט זיין בעסער, װאָס שייך לאָדזש האָט מען צוליב דער גרויסער צאָל דייטשן באַלד זיך נישט נוט געפילט. איך האָב דעריבער אַװעקנעשיקט די עלטערן און דעם קראַנקן ברודער קיין ווארשע, געדונגען אן אויטאָ און זיי אלעמען טראַנספּאָר- טירט. די פרוי און שווינער זענען אוועק קיין טשענסטאָכאָו, ווייל מיר האָבן געהאט, ד. ה. אלע ברידער, געמיינזאַם חוץ א טעקסטיל-פאבריק אין לאָדזש אין נייערס ראיאָן, -- אויך א פאבריק פון בלוי געשיר אין פּאָראַי ביי טשענסטאָכאָו. איך פלעג פאר דער מלחמה זיין איין טאָג אין דער ואָך אין פּאָראַי צו דערליידיקן די ענינים פון דער פאבריק.

... אין קראָקע בין איך געווען 4 חדשים, ביז עס איז ארויס א פאראָרדענונג, אז אלע צונערייזטע מוזן פארלאָזן די שטאָט, בין איך אוועק קיין ווארשע. דאָרט בין איך געווען 3 חדשים. איך האָב נעזען, אז אין ווארשע קען מען נישט לעבן -- נאָר שטאַרבן -- האָב איך געדונגען אַן אוױיטאָבוס און גענו- מען די גאַנצע משפּחה אַריין קיין טשענסטאָכאָן.

איך בין געבוירן געװאָרן אין לאָדזש. געהייראַט אין יאָר 1920. נגעהאט א גוטן מאן און געפירט א באַשיידן און רואיק לעבן. אין 7 (נעבוירן א זון. אין ספּעטעמבער 1999, זייענדיק אויף זומער-ווינונג, דערהערם די שרעקלעכע נייעס. אין לאָדזש אין געװען א מהומה. די מענער זענען געלאָפן קיין ווארשע. איך האָב מיין מאַן אָפּגערעדט דערפון האַלטנדיק, אז דער דייטש װעט שנעלער לויפן פון אונדז. די װאָס זענען געלאָפן האָבן זיך פי? אָנגעליטן, א טייל זענען געהרנעט געװאָרן. מיט א געדריקט האַרץ האָב איך זיך צונעקוקט וי די דייטשן מאַרשירן אריין. באַלד האָבן אָנגעהויבן אויספעלן פּראָדוקטן. נאָך אלץ איז מען נעשטאַנען אין רייען און יירן האָט מען ארויסגעטריבן. דאַן האָט מען אָנגעהויבן כאַפּן אויף ארבעט. מען האָט נעזאָנט, אז די מענער וועלן האָבן שלעכט, נאָר די פרויען װועט מען נישט טשעפּן. פי? מענער האָבן בא- שלאָסן צו פאָרן קיין רוסלאנד, אויך מיין ברודער יאק? ויינ- בלום האָט אזוי באַשלאָסן. מיין מאַן אין מיט אים מיט- געפאָרן. איך מיט מיין זון און מיין שוועגערין מיט 2 קינדער בלייבן. די צווייטע ואָך קומט צו מיר מיין שװעסטער און שװאָגער רבקה און לייב? עלענבערג און דערציילן, אז זיי האָכבן געהערט, אז לאָדזש מון וערן יידן-ריין, וייל דאָס געהערט צום רייך. זיי האָבן דעריבער פארשריבן זיך צו פאָרן אין גענעראל- ...

... ווען איך האָב זיך באַװויזן אין לאָדזש, אין מערץ 1945, איז דאָס לעבן שוין מערווייניקער געווען ארנאניזירט. די שטאָט איז אין גרונט גענומען געווען נישט באַשעדיקט. דער איינציקער קװאַרטאַל װאָס איז פארניכטעט געװאָרן, איז געווען באַלוט, דאָס איז געווען דער אויפטו פון די דייטשן. (דאָס זעלבע איז אויך געשען אין ווארשע. נאָכן ארויספירן דער יידי- שער באַפעלקערונג פון געטאָ, האָבן זיי ארויסנעפירט דאָס גאַנצע יידישע פאַרמענן סיין דייטשלאַנד און די פּוסטע וװווינונגען חרוב געמאַכט), ...

דאָס לאנד אין געווען אָנגעשטעקט מיט אַנטיסעמיטישן סם, אָבער די נייע מאַכט האָט נעטאָן א פך, כדי די דאָזיקע פּעסט צו באַזייטיקן. אָפענע אַנטיסעמיטישע ארויסטרעטוננען זענען באַשטראָפט נגעװאָרן, זענען די אַנטיסעמיטן אראָפּ אין אונטערגרונט. דאָ און דאָרט זענען פאָרגעקומען באַהאַלטענע אָנפאַלן, איבערהויפּט אויף די וועגן. אפילו דער וועג פון לאָרזש קיין ווארשע איז נישט געווען זיכער. כאָטש די רעגירוננ אין געווען צוזאמעננעשטעלט פון פאָרשטייער פון פארשידענע פּאַ- ליטישע פּאַרטײען, װי: פּוילישע סאַציאליסטישע פּאַרטײ. פאַלקס-פּאַרטײ, דעמאָקראַטישע פּאַרטײ, און פאַרשטענדלעך פון דער פּוילישער ארבעטער-פּאַרטײ (קאָמוניסטן), האָבן נישט אַלע פּוילישע בירגער געשטיצט דער רענירונג. ...

א געוויסע צייט נאָכן ליקווידירן די יידישע פּאָליטישע פּאַרטײען האָט מען אויך ליסוידירט די טעטיקייט פון ,דזשאַינט?" אין ואַרשע. דעם פעקרעטאַר פון ‏ דזשאינט" (אייננטלעך א מיטגליד פון פּ.ז.פּ.ר.) האָט מען פאַרשפּאַרט אין תפיסה, ...

... אין ווארשע איז די אַקציע פאָרנעקומען גלייך נאָכן סוף פון דער צווייטער וועלט-מלחמה. דער חורבן און דער בראָך איז נאָך געווען פריש אין אלעמענס זכרון. קיין פינאַנסיעלע שווע- ריקייטן זענען בכלל נישט געווען. װעגן דעקן די אויסגאַבן ...

... אין טעג פון גרויסע געשעענישן (דאָס לאַנדן פון די אלי- אירטע אין אַפריקע; דאָס פֿאַנדן אין סיציליע; דער געטאָ- עטראה אויפשטאַנד אין ווארשע) פלעגט טאַפעל ברענגען ידיעות יעדע פֹּאָר שעה, מאַכנדיק אויפציטערן אונדזערע הערצער. (די ידיעות זענען זיך אין א פֹּאָר שעה פאַרנאַנדערגעגאַנגען איבערן געטאָ). ...