Łódź

... דער געדאַנק, ארויסצוגעבן אַן אֿלמאַנאַך געווידמעט דער שטאָט לאָדזש איז אויפגעקומען אויף דער אַלגעמײנער פאַרזאַמלונג פון דער לאָדזישער לאַנדסמאַנשאַפט נאָך אין יאָר 1960. עס האָט אָבער געדויערט 7 יאָר, ביז דער ווונטש האָט אַנגענומען רעאלע פאָרמען. ...

... ָריקער זאָל נישט פֿאַר- פירט ווערן און מיינען, אַז ווען מען װאָלט ‏ אפשר אַנדערש געהאַנדלט", װאָלט דער רעזולטאט נעווען אַן אַנדערער. מער נאָך; אויב די אַלגעמיינע שטריכן פון יעדער קהילה אין דער שעה פון אומקום זענען געווען אַנדערש -- זענען די איינצל- הייטן אינעם קהילה-לעבן אין דער צייט פון חורבן געוען נאָך מער פאַרשידנאַרטיק און פאַרשידנפאַרביק, אָט די איינצל- היימן זענען עס די ציגל פאַר דעם צוקונפטיקן בויער פונעם קאַפּיט?; פּויליש יירנטום אין דער צייט פון אונטערגאנג. צו דעם קאַפּיטל טראָנן מיר צו אויך אונדזער ביישטייער וי אַ קאָלעקטיוו. מערערע יחידים האָבן שוין געשריבן וװועגן אונ- דוער היימשטאָט און ווענן אונדזער נגעטאָ. מיר וילן איבער- לאָזן דעם אָפּקלאַנג פון אַ מאַסע װאָס האָט צוריקגעקוקט אויף לאָדזש, נאָך אַ שפּאַן פון עטלעכע צװאַנציק יאָר -- נאָכן אונטערגאַנג פון יידישן שטיינער-לעבן אין פּוױלן און האָט אין דאָזיקן צוריקבליק אַ לעצט מאָל געזאָנט צו דער געשיכטע: יהי זלרם. ברורםש,;

אויף וויסטע זאמדיקע פּליינען צווישן די מטייכלעך לודקאַ און יאשענקא איז אויפגעבויט געװאָרן א נייע שטאָט: לאָדזש. אין יאָר 1820, דעם 18טן סעפּטעמבער, איז לאָרזש דערקלערט געװאָרן, וי א פאבריק-שטאָט, דורכן ווארשעווער נאַמיעסטניק. שנעל זיך פאַרנאנדערגעבויט און איינגעשלונגען די קליינינקע ישובים ארום. בלויז אין דער אומנאַנגישפּראַך איז נאָך פארבליבן ווילקי, זשובאַרדז און אנדערע נעמען. פארװאָס די דאָזיקע פּוסטע געגנט מיט די זומפּיקע ערטער האָבן זוכה געווען צו אזא שנעלן װוּקס װעט ואַרשײינלעך בלייבן א רעטעניש. די גרויסע פאבריקן האָבן שנעל פארשמוצט די קליינינקע טייכלעך. די יינגסטע שטאָט אין פּוילן האָט זיך אַנטװיקלט אָן א קאָמו- ניקאציע-טייך, אָן א זייט פון די אלטע גרויסע האַנדלס- שליאַכן. קען זיין, אז דווקא די וויסטקייט און במילא די בילי- קייט פון דער ערד האָט נעשפּילט דאָ א גרויסע ראָל. אין 1801 האָט שוין לאָדזש פאַרמאָגט מעכאַנישע מאַשינען און עס איז פאָרגעקומען א בונט פון די מאשינען-צעשטערער. די האַנט- וועבער האָבן אין דער מאַשין געזען א געפערלעכן קאָנקורענט. בחפּזון איז אױיסגעװאָקסן לאָדזש. אָן א פּלאַ ...

דאָס אייננלידערן לאָדזש אין דריטן רייך און אָפּשניידן די יידן פון דער איבעריקער יידישער באַפעלקערונג פון פּױלן האָט שוין פולשטענדיק איזאָלירט דאָס לאָדזשער געטאָ. די פּוילישע היסטאָריקער סמיידן אויס דעם פאַקט ועגן מאַסנ- ווייזן אָפּזאָגן זיך פון פּולישקייט מצד די לאָדזשער פּאָליאקן. ...

ביז 1949, ווען לאָדזש איז באפרייט נגעװאָרן און די קא- צעטניקעס, די ערשטע, און נאָך זיי די זעלנער און שפּעטער נאָך די צוריקגעקומענע פּליטים -- אלע האָבן זיי לאָדזש, די שטאָט פון זייער באַנער מער נישט נעפונען. אמת, א טיל הייזער זענען נאָך געשטאַנען. אין טייל שטובן האָט מען נאָך

... לאָדזש האָט באדייט משפּחה, היים, לעבן. אלץ אויסער דעם איז געווען איין גרויסער מלחמה-קאַשמאר. זאָל נאָר די מלחמה אריבער און דאן װועט מען צוריק קאָנטינואירן דאָס לאָדזשער לעבן, װאָס האָט עקזיסטירט ביז 1959, לאָדזש איז געווען א ציל, א קאָנקרעטע זאך ביז...

צווישן 1945 און 1948 איז לאָדזש געווען דער צענטער פון יידישן לעבן אין פּױלן,. ווארשע איז געלעגן אין חורבות. די נייע באַזעץ-פּונקטן אין דייטשן נידערשלעזיע האָבן געבלאָזן מיט שנאה און פרעמדקייט. האַלב פּוילן איז צוגענומען געװאָרן דורך רוסלאנד, אין די קליינע שטעטלעך אין געווען א סכנה, א לעבנס-געפאר צו וווינען. האָבן זיך אלע געטוליעט צו לאָרזש, װוּ נאָר א טייל הייזער זענען חרוב געווען, װוּ עס איז געווען לייכטער צו באקומען א ווינונג, לייכטער צו געפינען שוץ קענן די א. ק. באנדעס, װאָס האָבן געמאָרדעט יידן אויף וועגן, אין אלע שטעטלעך. אמת, אויך אין לאָדזש האָבן זיי גראַסירט, אָבער אין דעם עננ-צענויפגעפּרעסטן קװאַדראַט, ואָס האָט ארומגענומען אייניקע גאָסן אין צענטער, האָט מען זיך געפילט זיכערער, ...

... לאָדזש איז געווען דער גרויפער נאַסטפריינדלעכער האָטעל אין דעם דורכגאַנג-פּונקט צווישן רוסלאנד און דער פרייער וועלט. דאָס האָט זיך באַזונדערס פארשטאַרקט ווען די ציוניס- טישע באַוענונג האָט אויסנגעאַרבעט די קאַנאַלן צו שיקן, לענאַל און מער נאָך אומלעגאַל, עולים קיין ארץ ישראל, די קינדער- אַנשטאַלטן זענען לענאַל ארויס פון פּוילן, אַנדערע האָבן נעמוזט שמוגלען גרענעצן, אָבער א צי?ל האָבן די דאָזיקע מענטשן, אַנטוישטע און צעמישטע, גנעפונען. באזונדערס שטאַרק אין דאָס מאַסן-אַנטלויפן געווען אין 1947, נאָכן קעלצער פּאָנראָם, דער באַשיינפּערלעכער פאקט, אז אויך דער נייער רעזשים אין נישט בכוח צו באשיצן, האָט צונעאיילט די עמיגראציע, דער- ווייל קיין דייטשלאַנד, טיט דער האָפענוננ אנצוקומען קיין ישראל און אין דער פרייער וועלט.

... אין לאָדזש איז צוריק אויפגעלעבט געװאָרן דאָס יירישע טעאטער, אייניקע אַקטיאָרן האָבן נאָך אין 1949 געגעבן א ריי ...

... צוגלייך מיט דער װירטשאַפּטלעכער טעטיקייט איז אויך געפירט געװאָרן א ברייטע קולטור-טעטיקייט. אין דער ארבעט האָבן אָנטיילגענומען אלע, אפילו די, וועלכע האָבן נישט געטראַכט צו בלייבן, נאָר האָבן געזען אין דער קולטור-ארבעט א מיט? צו הויבן דעם נאַציאָנאַלן באוונסטזיין און צו אקטי- וויזירן געזעלשאַפטלעך די יידן, וועלכע זענען דעם גאַנצן מלחמה-פּעריאָד געווען געצוונגען צו זיין געזעלשאַפטלעך אומטעטיק. מיט א באַהאַלטענער ענערניע פון יאָרן האָט מען אין לאָדזש פאַרנאַנדערגעבױיט אַ גרויסע קולטור-אַרבעט. ...

אויסגעשטאַלטיקט אין ריזיקן טינל פון דער ינג-קאַָפּיטאַ- ליסטישער גרױיסשטאָט. לאָמיר נישט פאַרנעסן: אונדזער לאָרזש איז אויפנעשטינן אויף די הייוון פון אינדוסטריאַל- זאַציע, פון די אימפּעטיק געטריבענע רענעסאַנס-װוינטן פון די שפּעטע יאָרצענדליקער פון 19טן יאָרהונדערט װאָס האָבן זיך געטראָגן פון מערב-אייראָפּע. אין צולאָג האָט עס פאַר- שמעקט אויך מיט דער אָנרעגנדיקער יוננקייט פון דער רע- װאָלוציע, װאָס האָט געבראַכט די בשורה פון נרונטיקע ענ- דערונגען, וועלכע האָבן געעפנט אַ וװענ צו דער וייטער, אומבאַקאַנטער וועלט. עס האָט געלאָסט מיט נייקייטן, מיט צוזאָג אויך פון דער שטאָטס סודותפולער יוננשאַפט מיט אירע ברייט פונאַנדערגענומענע פלינל.

לאָדזש איז אַ קאָמפּליצירטער מאָטיוו. דער אַרכיטעקט זוכט אומזיסט דעם דעפינירנדיקן געדאַנק פֿאַר זיין אידייע, וועלכע האָט אין א גליקלעכן מאָמענט באַפלינלט זיין צע- פיבערטן דמיון; אים האָט זיך אַפילו אויסגעויזן אַז ער , זעט" שוין דאָס נעביי, די מייסטערישע רעאַליזירונג פון זיין אידייע אין אירע מענלעכע פאָרמען. אין דער ווירסלעכקייט אָבער הויערן צו מאָל אין נעפּל די וינקלשטיינער פונעם פונדאַמענט, ...

יירן פון די פאַרװאָרלאָזטע פּוילישע פּראָװינצן האָבן דע- מאָלט נגענעענט צו לאָדזש, זיך באַגרונטפעסטיקט אין דער צו- זאָגנדיקער און אָפּשרעקנדיקער גרויסשטאָט װאָס איז אָקערשט געווען א ווילדער ואַלד, מיט לויערנדיקע וועלף (דערפון דער אַדאָפּטירטער נאָמען וילקע פאַר דעם עלטסטן, רייכערן טייל פון שטאָט). זי ווערט באַלעבט מיט יעדן טאָג, זי באַגערט מענטשישע הענט און זי גיט באַטעמט ברויט דעם הונגעריקן. די שמועה פון דער שפע װאָס באַגעגנט די יידישע אָרעמעלייט אין דער נייער שטאָט פון פאַבריקן לאָקט קיין לאָדזש אויך יירן פון דער פּאָסנער ליטע; פון װאָלין און אַפילן פון דער רחבותדיקער ראַסיי, ...

... אַנט אויף איינענע פיס. חורבןלאָדזש יאָמערט מיט קולי-קולות אויפן פאַרשניטן ווערן פון אָט דער לענענדע װאָס האָט פזרנותדיק אָפּנעגעבן מיט שיינקייט און העראָאיזם פון מאַסן יירן, װאָס זענען פון זייער דערדריקנדיקער אָרעמקייט אַרױיס אויף לאָרזשער בתולה-ערד מיט פולע בוזעמס האָפענונג אויף אַ זשאַרנע גליק. וידער אנטפּלעקן די קאָנטורן פון יענעם יידישן בראשית אויף רויען לאָדזשער באָדן, מיינט אַרויס- ברעננען ממש אונטערערדישע אָפּהילכן פון אַ וויים פאַר- שווונדענער פּאַטעטיק. איז געקומען פון מרחקים אן אָרעמער ייד װאָס זיין נאָמען איז נגעווען ישרא? פּאָזנאַנסקי, האָט דאָס קליינע לאָדזש, װאָס האָט זיך געשוימט אין זיין ערשטיקן טומל?, אים נישט געקענט מפרנס זיין, אין ישרא? קלמנס געװאָרן אַ זעקלל-ייד, אַװעק צו דאָרפסלייט אין דער סביבה פון דערװואַכנדיקן לאָדזש און געזוכט צווישן זיי קונים פאַר זיין סחורה אין זעק?. געשפּאַנט מיט דער יאַרמע אויפן רוקן און קוים אַרױסגעשלאָגן קאַרגע חיונה. דערשמעקט װאָס סגאַיעס האָבן נינציקער, האָט ישרא? קלמנס שפּעטער זיי צוגעטראָנן נגעפאַרבטע סיצן, נאָדל-פאָדעם און האָט עמעץ געפאָדערט, האָט ער זיי געבראַכט אין פאַרװאָרפנקייט אויך אַ פּאֶר פאַרטיקע הויזן. דאָס נוטע מז? האָט דעם זעקלייר צוגעדינט און זיין מיסחר איז נגעװאָקסן. ער האָט סנאַיעס צונעוווינט צו די געלוסטן װאָס די שטאָט האָט נעמערט. און װאָס מער די גויים האָבן דערשפּירט חשק צו די זאכן װאָס דער זשידעק ברעננט אין זיין זאק, אַלץ מער אין געװאָקסן די משא סחורה װאָס ישרא? קלמנס האָט נעשלעפּט אויף זיינע

די אַקאָרשטיקע לאָדזש אין פאר יידן נאָר א געאָגראַ- פישער צייכן; אַ באַנריף פון אָפּנעפרעמדקייט װאָס איןז אָנ- געװאָרפן געװאָרן דורך ברוטאַליטעט, מהאי טעמא בלויז דער קענצייכן פון ויי, ואָס צענראָבט דעם באַװוּסטזיין, װעקט מטושטשן אומרון. לאָדזש אין 1974 שטייט נאָך אונטערן צייכן פון הארבסט 1939; דאָס דאָזיקע לאָדזש שרעקט מיטן גליווער פון אַ צעשטערטן בית עלמין, װוּ די געשענדטע ביי- נער לאָזן הערן אַ פּחדדיקן געשריי צו די הימלען. יאָ, די קהילה לאָדזש מיט איר אַלטשטאָט, באַלוט און נייערס מאַרק אין נעבליבן א פּיינלעכע, א ניישע וויסטעניי װאָס טרייבט פון זיך דעם ייד װאָס איז נגעװאָרן שיכור-שװאַך, דורכנע- שאָטנס פון פּיין, מיט וועלכן דער אשמדאי האָט אים אָנ פּױשט. אַ בלינד געװאָרענע װאָס האָם מיט די איינענע זינד זיך פאַרדינט דעם שכר פון איר בלינדקייט, לאָזט די-אָ לאָדזש נלייכנילטיק אירע קינדער מזרע אברהם. יידן טוליען צו זיך אין געדעכעניש, די בענקשאַפט נאָך לאָדזש --- די געוועזענע און פארשעמטע, ...

... ערשט וי איז אויסגעװואקסן די עשירות פון די שלעזישע דייטשן, פון יענעם מעשה-האפטיקן דור, ווען די היינצלס און שייבלערס זענען געװאָרן ממש ידידים סיט יידן, מיט זי פאַרקערט וי מיט חיימישע פון קדמונים! איז אָבער באַשערט געװאָרן א בראָך -- געקומען אַ פייער װאָס האָט פאַרלענדט אָט די לעגענדע מיט איר ואָרצל. אין גאַנג פון צייט האָט די שטאָט גענומען אויף זיך פלייש און מאַרך, טאַקע אין גע- שטאַלט פון דעם וװױלבאַװוּסטן לאָדזשער ייד, דעם קלאַסיש- געפורעמטן טיפּ מיט זיין אומדערמידלעכן טוען, זיין רייסן זיך אַפילו אינטעלעקטועל? אַריבערצושפּאַנען די אומדערגרייכ- לעכקייט פון די כמױנאָענטע האָריזאָנטן; דער לאָדזשער ייד האָט אויסנעמלעך זיך אויסגעצייכנט מיט תמיד אָנגעשפּאַנטע מוסקולן װוי מיט נייסטיקן שווונג, דערפאר זיך אַריינגעשריבן מיט ערנסטן אויפטו אין נעדעכעניש פון דורות. לפי יכולתו האָט ער ווירדיק פאַראייביקט דעם נאָמען פון יענער לאָדוש, װאָס איז גערט, עקזיסטירט, געװירקט און -- איז מער נישטאָ!

... נישט נאָר אין ישרא? פּאָזנאַנסקי אויסגעװאקסן מיט א סך קעפּ העכער פון זיינע אייגענע פאַבריק-קוימענס אונטער די לאָדזשער הימלען. ער איז געװאָקסן וי אַן עושר מיט אַ בליק צו דער גרויסער וועלט, װאָס האָט נישט פאַרזעען אויך די אַנדערע, די נישטיידן. ער האָט פאַרנאַנדערגעבויט זיין פאַבריק אין אַ היינטצייטיקן קאַָלאָס פון װעבמאַשינען, צו באַווייזן וװוננדער אין דער אַרבעט פון ועבן לייונטן אין גרויסע סכומים, מחמת דאָס פאָלֹק פון לאָדזש אין אויך שטאַרק אויסגעוואקסן, עס האָט אַלֵיין אויך געברויכט העמ- דער, און די ווייטע וועלט איז געװאָרן זשעדנע אויפן ווייסצייג פון פּאַזנאַנסקיס פאַבריקן. ...

24 י. אַקווטני -- מײן הײימשטאָט לאָדזש ...

ווען עמעץ איז קראַנק נע- װאָרן און מ'האָט אים נע- דאַרפט ראַטעוען; , מ'האָט אים געליינגט אין פּאָזנאַנ- סקיס שפּיטאָל אַריין". און נישט סתם אַ שפּיטאָל פאַר יידן איז דאָס געווען אין א שיינעם ווינקל פון דער גראָער שטאָט, װאָס האָט זיך באַרימט געמאַכט מיט אירע קוימענס. פּאָזנאַנס- קיס שפּיטאָל איז געווען אַ גרויסער הייל-אינסטיטוט פאַר יידן, אויפגעבויט פון אַן איינציקן ייד, װאָס האָט פאַרשטאַנען אויך אויף אַזאַ אופן צו פאַראייביקן זיין נאָמען. פּונקט וי זיין פאַב- ריק װאָס האָט געוועבט ווייסצייג, איז געווען אױיסגעשטאַט מיט מאַשינען, מיט אַ סך קאָרפּוסן, איז אויך דאָס פּאַזנאַנסקײשפּי טאָל אין לאָדזש געווען א קאָמבינאָט פאַר יידישער מידיצינישער הילף. בעיקר אָרעמע יידן זענען דאָרט געהיילט געװאָרן פון אַ שטאַב יידישע דאָקטוירים, פון די בעסטע. עס איז געווען א גליק פאַר יענער לאָדזש, װאָס פּאַזנאַנסקי, פון די ראשונים, האָט נע- האָט פאַבריקאַנטישן ה מ ש ך, ווען יידישער קיום ווערט, נישט געשען זאָל עס, אונטערגראָבן, באַדראָט פון דרויסן און אויך פון אינעװייניק. מיר מיינען נישט צו זאָגן, אז אין זיינע אייגענע זין האָט ישרא? פּאַזנאַנסקי, דער ייד פון קליינעם שטעט? קעװאָל (קאַװאַל אויף פּוליש), געהאַט דעם נאַטיר- לעכן המשך. מיר רעדן אין טערמין פון ג עװוען, וויל אלץ װאָס האָט געטראָגן דעם חותם ייד -- דערין אויך דאָס יירישע לאָדזש --- איז שפּעטער מיט צויי-דריי דורות אָפּנע- ריבן געװאָרן װי אַן אלטע מטבע. אפילו טאָפּאָגראַפיש אין די שטאָט, װאָס איז געווען אין א סך פּרטים פול מיט יידן און יידישקייט, נגרינטלעך פארענדערט געװאָרן,. נישט צו דער- קענען אפילו מרדכי גבאיס נגאס, װאָס האָט גערערט מיט א פול ...

די אויפטוערישקייט פון די פּאָזנאַנסקיס איז אָבער נע- בליבן די באַזע פון דער דערשיינונג לאָדזש, וי א סאַציאַלער און װוי א נעשיכטעלער פאַקט, מהאי טעמא דארף מען פאר- בינדן די דאָזיקע אויפטוערישקייט אפילו מיט דער אורבאַ- ניזאַציע פון לאָדזש און מיטן װוּקס פון יידישן ציבור וי אזא. דארף מען בכן מיט אַקצענטירונג דערמאָנען, אז נאָך ישראל פּאָזנאַנסקין, דעם ייד מיט אויפטוערישער המצאה און אונ- טערנעמערישקייט, איז מיט א ק אַ פּ ה ע כ ער א וי ס- נ ע וו אַ ק ס ן דער פאַבריקאַנטישער פאַנטאַסטישער קאָהן, דער נעכטיקער ישיבה-בחור מיט עילוי'שן מוח. דער ריי- קער פאַרנעם פון אשר קאָהנס ,ווידזעוו", (װוי עס האָט גע- הייסן זיין אינדוסטריעלער קאַָמבינאָט אין סאמע האַרץ פון לאָרזש), איז מיט רעכט געװאָרן דער סימבאָל פון וירט- שאַפטלעכער פּאָטענץ, מיט וועלכער יידן -- נישט נאָר אשר קאָהן אליין -- האָבן געגרייסט דאָס , נייע פּױלן" פון יוזעף פּילסודסקי, דעם שטורעמער פון פּױלנס פאַריאָכערס, וועלכע זענען געקומען פון דער פרעמד. פונעם אֵשׁ ארויס האָט אשר קאָהן אויפגעהויבן אין די 20ער יאָרן די חרובע פאבריק פון דייטש היינצ? און זי פארװאַנדלט, אונטער זיין ...

... דאָס לאָדזש פון דער ,ווידזעווער מאַנופאַקטור" איז שוין אוועק פון ישרא? קלמנ'ס לאָדזש נאָר ווייט, דאָס פּוילישע, לאָדזש פון מאַרשאָ? פּילסודסקי שטייט שוין אויפן צוייטן אָרט אין לאַנד, באלד נאָך ואַרשע. די גרויסע סוחרים װאָס פירן ריזיקע נעשעפטן מיט אויסלאנד און שיקן דאָרט אהין דאָס װאָס די פאבריקן פון אָסקאַר קאָהן ארבעטן אויס, ביי זיי הייסט לאָדזש --- דאָס פּוילישע מאַנטשעסטער. ,סטאַראַ וויעש" איז גרויס געװאָרן און װאַקסט כסדר גרעסער און גרעסער איינשליגנדיק די דערפער װאָס ליגן נאָענט ארום איר. ...

... ען סטאַבילע און ספּאָראַדישע קאַנאַלן פאר הכנסות. אחוץ סוב- סידיעס און פילאַנטראָפּישע ביישטייערונגען מצד יחידים און אָרגאַניזאציעס פון נאָטאַבעלן (, דאָבראָטשיננאַשטש", לאָזשע בני ברית, יתומים-הייזער), זענען געווען א צאָל יחידים-מעצע- נאַטן, צו וועלכע מ'האָט נאָר באדארפט גיין איינמאָנען זייער באדייטנדיקן צושטייער. מ'מוז צונעבן, אז אָפטמאָל אין דער צושטייער געווען אזוי גרויס , אין נאַטור", אז מ'האָט נעדאַרפט קומען מיט אוױטאַמאָבילן וװאָס זאָלן אוועקפירן די סחורות װאָס פארבריקאַנטן צי גרויפע סוחרים האָבן געגעבן פאר אזעלכע צוועקן, צו דעם זענען אויך צוגעקומען טשעקן אויף מזומנע סכומים געלט., איינער פון די אָנגעזעענסטע איינמאָנער, דער , גרויסער שנאָרער" האָט מען אים ליבלעך גערופן, איז געווען דער באַװוּסטער לאָדזשער נאָבעלין-פאַבריקאַנט ב. א. גליקסמאַן. שוין א מענטש אין די עלטערע יאָרן, האָט ער דאָך מיט ענערגיע געפירט די דאָזיקע פרייוויליקע הילפס-ארבעט און אזוי ארום געווען א זייל אין דער געזעלשאַפטלעכער פילאנ- טראָפּיע פאר דער יידישער אַרעמקייט,

... ַס, וועלכע זענען זיך געווען באַװוּסט בנוגע דער געשיכטלעכער ראָל פון פּוילישן יידנטום אַטקעגן די הערשערס פונעם נייעם פּױלן, וועלכע האָט זיך בעתן מלחמה-נעוויטער ארוױיסגעבראָכן פון דעם פאַנגאָניקן פרעמדן יאָך. אין די סיים-ארויסטרעטונגען פון א יצחק גרינ- בוים, פון א האַרטגלאַס האָט נעקלונגען דער שטאָלץ פונעם ייד אוֹן זיינע שעפערישע פּאָטענצן, װאָס נייטיקן זיך אין אַבסאָלוטער פרייהייט פאר אַנטויקלונג און נישט קיין שריט פון שתדלנים. אויך דאָס יידישע לְאֲדוש אין נישט געבליבן הינטערשטעליק אין לענאַלער פארטרעטערשאַפט כלפּי די מאַכטהאָבערס אין בעלוועדער. ד"ר אורי ראָזענבלאַט, אַדואַ- קאַט אברהם לעװינסאָן, זענען מצד די לאָדזשער יידן געווען די עומדים פאַר דעם פּוילישן אָפי- ציאַליזם. זיי זענען גע- ווען די ערשטע לאָדזשער יידישע דעפּוטאַטן אין סיים (שפּעטער האָט מצר לאָדזשער יירן געקינינט אין פּוילישן פּאַרלאמענט דער גערער חסיד לייבל מינצבערג -- אַנטקעגן דעם ראַפינירטן יידישן פּאַליטיקער פון נאַציאָ- נאַלן לאַגער, ד"ר אורי ראָזענבלאַט), בעת אין סענאט האָט דאָס לאָ- דזשער יידנטום פאר- טראָטן חוץ ד"ר מאַרקוס ברוידע, מאיר מענדעלסאָן און דער- נאָך שלמה בודזינער.

... גרייכונגען און זייערע איבערלעבוננען, וי אן אָפּשפּינלונג פון זייער שוווננ אין יחידישן וי ציבורדיקן אָנשטרענג. ווייל נאָכן חורבן, האָט אין יסוד זיך נעענדערט די געאָנראַפיע פונעם יידנטום וי א גאַנצע, און ממילא די געשיכטע פון דער שארית הפּליטה, װאָס איז נורלדיק נגעבליבן דער עדות פון די אומדערהערטע איבערלעבענישן װאָס מוזן אזוי צי אַנדערש פארפיקסירט ווערן לדורות. ס'איז געווען א פּולן, דאָס היימלאַנד פון טאַטעס-מאַמעס, זיידעס-באָבעס, טעטערס- מומעס און עס איז מער נישטאָ. נישטאָ שוין קיין פּוֹילן, קיין לאָדזש, װוּ יידן האָבן אמאָל נעלעבט, געשאַפן און... געווען, אָבער מ'טאָר נישט פאר- == ...

... פון לֿאָדזש האָט געגרייכט די איניציאַטיוו קיין װאַרשע און אַפילן קיין קראָקע, װוּ עס אין געשאַפן געװאָרן אַן ...

די סאמע לעצטע קהילה-װואַלן אין לאָדזש. ער האָט זיך מיאוס אויפנעפירט און האָט מאָראַליש אראָפּגענידערט דעם ניואָ פונעם יתומים-הויז. פונדעסטװענן אין ער פאר אַ לאַנגער צייט מצד דער עפנטלעכקייט גענארעריש טיטולירט געװאָרן וי דער אב היתומים,

די יידישע ליטעראַרישע ספערע פון לאָדזש, װאָס צווישן ביידע טרויעריק-באַרימטע וועלט-מלחמות פון זינט עס ציילט זיך -- אין געשיכטלעכער קאַטעגאָריע -- דער אויפשווונג פון דער פרוכטיקסטער קולטור-באַוועגונג ביי יידן אין פּױלן; איז לאָדזש דאָ געװען נישט אין הינטערגרונט, אב נישט אין א סך שטחים אין סאמע אַװאַנגארד פון יידיש גייסטיקער שעפערישקייט. אדרבא, דער לאָדזשער חותם, לאָדזשער אייננ- אַרט האָט אין געוויסע פּרטים אויפגעשטורעמט אויך די הויפּט- שטאָט ווארשע. אוודאי, די פּני פון דער ווארשעווער יידישער קינסטלערישער און טעאַטראַלישער וועלט פלעגן זיך נאָר אָפט אראָפּכאַפּן קיין לאָדזש נאָך שעפערישער אינספּיראַציע. נו, אָנגעהויבן האָט עס זיך, מיט שװונג און אַמביציע באַלד צומאָרגנס נאָכן ערשטן מלחמה-שטורעם, אֶנהייב צוואנציקער יאָרן, טיילווייז נאָך פריער. מיר דאַרפן נאָר באדויערן װאָס עס זענען נישטאָ צו דער האַנט די נייטיקע פּובליקאַציעס אויף צו באַקרעפטיקן אונדזערע הנחות און פעסטשטעלונגען. צום אומנליק אין אלץ, אלץ אונטערגעשװאַנקען געװאָרן בעת דעם מוראדיקן שטורעם אויף ועלכן עס וויטיקט די שארית השחיטה. ...

... פיגורן, ארויסגעבראכטן פון מאַלערס אין האָלצשניטן. בראָ- דערזאָנען האָבן אין דער אָפענסיווע קעגן די אלטע נוסחאות פון יידישן פּאֶָעטישן און מאַָלערישן , פּאָטשעראָק"" באַגלייט די פּאָעטן פון לאָדזש חיים קרול, יחזקא? משה ניימאן, דוד זיטמאן, ישרא? אַדלער און אנדערע. די מאָלערס איטשע ברוינער, מאַרעק שווארץ, יאנקל אַדלער א"א. אַריגינעל אוי- סערלעך, ניי, אָנגרייפעריש אינטעלעקטועל, מוטיק אין אינ- האַלט האָבן די העפטן אין איין מניה ביה געמאַכט לאָדזש פאר א ליטערארישן צענטער, ארויסגערופן אַָנערקענונג און חידוש אין דער נאַנצער ליטערארישער וועלט, נישט נאָר אין ווארשע, נייערט אויך אין דער ני-יאָרקער יידיש-ליטערארי- שער משפּחה. אַמביציעזע אויפטוען זענען באַלד נאָכגעקומען טאַקע אין ווארשע, און דער רוב פון זיי בשותפות מיט בראָדערזאָנען און מיט זיין אַקטיון אָנטיי?. דערנאָך זענען אויפגעקומען אין ווארשע די גרויסע ליטערארישע העפטן ,אלבאטראָס", , כאַליאַסטרע? און שפּעטער קריננען". די נעמען פון אורי צבי גרינבערג, מלך ראַװיטש, פּרץ מאַרקיש --- דעמאָלט אין פּױלן -- האָבן ברייט און הויך געקלונגען איבער די פּליינען פון דער ווייסל-מדינה.

דער יידישער פּאָעט האָט אין זיין שעפערישן גאַנג דער- גרייכט א ברייטע טראַיעקטאָריע. װוי טיילן פון זייער לעבנס- נעשיכטע איז פארבונדן די שעפערישקייט פון די לאָדזשער פּעאָעטן און דערציילערס וי עס זענען געװען יצחק קאַצע- נעלסאָן, מרים אולינאָווער, ישראל ראַבאָן, שלמה בערלינסקי, חיים קרול, הערש ?. זשיטניצקי, יצחק בערלינער און אנדערע, יינגערע און מיטליאָריקע. און ס'זענען חיים ליב פוקס, ישעיהו שפּיגל. ...

... געווען אַ קניפּ אין בעק?. אַזױ אין זיין פריער יוננט און אַזױ אין די שפּעטערע יאָרן, ווען יצחק קאצענעלסאָן איז אריין אין רייפן עלטער, די שריפטשטעלערישע טריבונעס האָבן געהאַלטן פאר א חוב אים צוֹ פארבעטן וי אַן אדם-חשוב פון דער ליטעראטור סיי אין יידיש סיי אין העברעיש. יאָ, קאצענעלסאָן איז געווען אַ צװיײשפּראַכיקער יידישער שרייבער, הנם די העברעער האָבן תמיד אים באַצייכנט נאָר װוי א דיכטער און דראמאטורג װאָס שאַפט אין הייליקן לשון. יצחק קאצענעלסאָן נופא האָט אָבער נישט אָנערקענט די דאָזיקע צווייאיקייט. נישט געווען ביי אים קיין מחיצה צװוישן יידיש און העברעיש. ביידע לשונות זענען אים געווען איינן און ליב. אין ביידע שפּראַכן אין ער געשווומען פריי, סיט נאַטירלעכן כוח, אָן באַזונדערן אָנ- שטרענג, און הנם לאָדזש איז נישט געווען אַזאַ צענטער פון דער ליטעראטור וי ואַרשע, האָט קאַצענעלסאָן נישט געמאַכט קיין אונטערשייד צווישן לאָדזש און -- ווארשע. אים איז נעווען דער זעלביקער כבוד צו שטעלן זיך אויף איין שריי- בערישער בריק מיט די לאָדזשער שרייבערס וי מיט די וואר- שעווער,. אדרבא, עס האָט אויסנעזען, אז אים איז ליבער צו זיין אין דער איינענער סביבה פון לאָדזשער סופרי יידיש וי עברית. ארום אים איז טאַקע אַנטשטאַנען ניך א ליטערארישע

סביבה. מ'מעג זאָנן, אז אַ דאַנק קאַצענעלסאַנען און בראָדער- זאנען -- איז לאָדזש פאַרװאַנדלט געװאָרן אין א ליטערארי- שער סטאַנציע, אויב נישט קיין באַזונדערער צענטער, עס איז געשען א דאנק קאצענעלסאַנס פּערזענלעכן חן און האַרצי- קייט. צו אים האָבן פּשוט נעקלעפּט אנשי רוח, אזוי ווען ער איז געווען א קינד אין דער היים, דעם טאַטנס היים און פּונקט אזוי ווען ער איז געװאָרן א משפּחה-מענטש, געהאט אַן איינענע שטוב. ...

... סיי װוי איז יצחק קאַצענעלסאָן דער איש לאָדזש. דער ווונדערלעכער מענטש און פּאָעט געווען פאררעכנט אין ישוב

ס'איז כדאי צו אַקצענטירן: ווען משה בראָדערזאָן האָט זיך באַװיזן אויפן לאָדזשער ברוק וי דער פֿאַרטיקער פּאָעט (נאָך דער ערשטער וועלט-מלחמה), האָט מען געקוקט אויף אים וי אויף אַן עקזאָטישער דערשיינונג פון קאַלטן צפון; א יוננערמאן מיט באַקנבערד און מיט א הויכער פּאַפּאַכע און העזהדיקער דיכטערישער נייקייט -- אין קאצענעלסאָן שוין געווען אן אָנגעזעענער העברעישער און יידישער פּאָעט, אויך א דראַמאַטורג פון א פּיעסע, וועלכע איז אויפנעפירט געװאָרן מיט דערפאָלג אין טעאַטער, עס איז געווען די דראַמע ,קאַריקאַטורן", װאָס האָט קאצענעלסאַנען פארשאמט פּאָפּ- לאַריטעט. בראָדערזאָן האָט דעמאָלט ערשט געדארפט אָנהייבן זיין דרך כדי זיך איינצוהיימישן אין לאָדזש (וװי אין פּױלן בכל?), כאָטש אין אויפגעברויזטן רוסלאנד האָט ער שוין געהאַט דערגרייכט אַ געוויסן פּירסום וי אַ דיכטער פון דער שעפערישער כאַליאַסטרע, װאָס דער רעװאַלוציאָנערער שטו- רעם האָט ארױסגעבראַכט. אין רוסלאַנד זענען דערשי- נען א ריי שאַפוננען בראָדערזאָנס, אָבער אין לאָדזש, װאָס איז גראָד געשטאַנען אין דעם צומאָרגוגס פונעם בלוטיקן קאַטאַקליזם, האָט ער ערשט באַדאַרפט אויף אן אמת זיך לעגיטימירן מיט זיין דיכטערישן כוח און מוח. דעמאָלט אין יצחק קאצענעלסאָן שוין געווען א דיכטערישער נאָמען; דער- צו האָט די דראמע, װאָס די טעאַטער-ברעטער האָבן זיי צע- לויכטן, פארפעסטיקט זיין פּאָזיציע. אנב האָט די דראַמאַטישע פאָרעם בכל? פאַרכאַפּט קאַצענעלסאָנס שרייבערישע אַמביציעס און די אָנגערופענע דראַמע איז נישט געוען זיין איינציק ווערק און סצענישן זשאַנער. 3 פאַטימאַ?" געהערט אויך צו זיינע דראַמאַטישע פּרווון. אָבער קונה-שם נעווען האָט ער זיך בעיקר וי דער פּאָעט. אין תחילת האָט ער געשריבן נאָר

... ליבשאַפט צו תלמידי חכמים, צו קינסטלערס. ביי אים איז געווען אן אמתע שמחה, אז עס איז צונעקומען א נייער יידי- שער שרייבער; אזעלכן האָט ער סטימולירט בכ? אופנים, געשאַפן ארום אים די נייטיקע אַטמאָספער. א יוננ געוויקס דאַרף האָבן גענוג ליכט און ואַרעמקײט, און קאַצענעלסאָן האָט זיך אפילו אויסגעדוננען פאר אזוינעם. מישא טראַיאַנאָו, א דיכטערישער שפּראָץ פון נרויסשטאַטישן עלנט, האָט אין יצחק קאַצענלעסאַנען געפונען א מאָראַלישן און אויך א מא- טעריעלן אָנשפּאַר,. דער באַװונסטער פּאָעט, װאָס האָט געמוזט זיין אריינגעטאָן אויך אין ענינים פון זיין פאַנאַנדערגעװאָק- סענער פּריװואַט-שול, האָט אָפּנעשפּאַָרט פון זיין טייערער צייט כדי צו פארזאָרנן מיטן נייטיקסטן דעם טאַלאַנטפולן קליינ- שטעטלדיקן בחור, װאָס איז געקומען קיין לאָדזש זוכן שריי- בערישן תכלית. יצחק? האָט געהאַָט גרויס אָנזען אין שטאָט, און װוּ ער איז געקומען מאָנען, האָט ער אױיסגעפּועלט װאָס מכוון געווען. יצחק קאַצענעלסאָן פלעגט אין אזעלכע פאלן נישט בעטן, נאָר מאָנען, מחמת עס איז געווען באַװוסט, אז

עס אין געװען גאָר א טריבע צייט פאר זיין פאָלְק, ממילא פארן פּאֶָעט, ווען בראָדערזאָן האָט זיך איינגעמאָסטעט אין דער לאָדזשער ווירקלעכקייט. כאָטש געזונגען מאָטיון אין מינאָר, האָט שוין דער יונגער בראָדערזאָן, אויפן לאָדזשער ברוק געװוונען דעם דאַנקעװודיקן אָפּנעמער פון פּאֶעטישן יידישן ליד, די גרויסע מאַסע ארבעטערס, האָבן װי אונטער א לאָקנ- דיקן כישוף דערהערט דעם נייעם ניגון פונעם ליד, ואס האָט זיך געפּאָרט מיט זייער געפיל; אמת, מער אינסטינקטיוו דערפילט אין בראָדערזאָנען דעם מיטגייער זייערן אויפן פּיינ- פולן וועג פון וויי און צער, און דער פּאָעט האָט אזוי ארום אייפעריק אויפגעהויבן צו זיך דעם יונגן ייד, געהאָדעװעט אים פארן ראַפינירטן ליד און באַנייטן, באַרײכערטן ייריש- שון. דעם דאָזיקן וועג האָט בראָרערזאָן געעפנט באַלד אין

דער טרויער איז דעם ייד-פּאָעט בראָדערזאָנען, וועלכער האָט אַדאָפּטירט לאָדזש וי זיין אייגנטלעכע היימשטאָט, נאָכ- גענאַנגען װי א געטרייער שטיפברודער. דער דאָזיקער שאָטן ...

... דאָס ניי זיך קונה שם געווען מיטן אריינברענגען מרים אולי- נאָווער, די טאַכטער פון קליינשטעטל, אין היכ? פון יידישן פּאָעטישן ליד. מרים אולאנאָווער איז ביז דעמאָלט, די אָנהייב צװאַנציקער יאָרן, געווען אין נאַנצן אַן אומבאַקאַנטער נאָמען, אויך אין שרייבערישן לאָדזש, װוּהין איר משפּחה איז ארי" בערגעפאָרן,. פרישמאַן האָט זי ארויסגעבראכט אין ממשות מיט א ואַרעמען פאָרװאָרט צו איר ערשטער און ליידער איינציקער) לידער-זאַמלונג ,דער באָבעס אוצר", ארויסנעגעבן מיט הידור פון פאַרלאַג לעוין-עפּשטײן אין ווארשע, איז זי, מרים אולינאָווער נעבליבן די געזאַלבטע מחברטע פון וייטערדיקע היים און שבתלידער, באַהויכטע מיטן גייסט פון יידישער טראַדיציע און בטחון. ...

אוודאי, עס רערט זיך נישט פון די ערשטע װאַקלדיקע, קנאַפּ אָנזעעוודיקע שריט זיינע, ווען ער איז נאָך געווען דער יינגלינג ישראל רובין, דער בלייכער, דאַרער בחור מיטן לאַנגן נעשטופּלטן פּנים און אראָפּנעלאָזטע הונגעריקע אוינן. אין יענעם אָנהייב האָט ער נאָך נעשריבן סאַטירישע לידלעך אויף טאָניטעמעס אין די פרייטיק:נומערן פון לאַזאַר קאַהאַנס , פאָלקסבלאַט"; ער האָט אויך נגעפּרוווט ביי אומבאטייטיקע סקיצעס אין דעם רויטקעפּלדיקן ואָכנבלאַט ,פרייטיק" (אן אויסנאַבע פון דעם נעמלעכן לאַזאַר קאַהאַן). עס זענען געווען די יאָרן נאָך דער ערשטער וועלט-מלחמה. לאָדזש איז נאָר װאָס געווען אַקופּירט פון דער ווילהעלמישער סאָלדאַטשינע, הוֹנ- גער און צערודערונג האָבן רואינירט איעדע שטוב און די פינצטערקייט האָט זיך נאָך געקלעפּט צו מענטשן אויף שריט און טריט,

אין הונגער און אין דורכויסיקער אָרעמקייט האָט ישראל רובין געשטעלט שפּעטער זיינע ערנסטע שרייבערישע טריט. זיך באַװוּסט פון זיין אינעװייניקסטן כוח האָט ער אין גיכן גענומען אין לאָדזש אָרנאַניזירן פּעריאָדישע ליטערארישע אויסנאבעס, אין וועלכע ער האָט באַלד נעהאט אן אֶנפירן- דיקע ראָל, כאָטש א חיים לייב פוקס, א פייוו? גאַרפינקעל זענען פון פריער געווען באַקאַנט װוי שרייבערס מיט א רוטין, עס אין געווען נישט פאַנג נאָך דער וועלט-שחיטה פון 4 -1918. ארום ישראל רובין און דעם זשורנאַל ,ס'פעלך" האָבן זיך געזאמלט די דיכטערס דוד זיטמאַן, חיים קרול, י. ה. ראַדאָשיצקי, יצחק בערלינער, ישעיהו שפּינל, מרים אולינאָווער, שרה בוים, ראָזע יאקובאָװויטש; די מיינסטע זענען געקומען פון אומבאַקאַנטע שטעטלעך, אָבער צו זיי זענען צונעשטאַנען די עלטערע תושבים, די אָנערקענטע יצחק קאַ- צענעלסאָן משה בראָדערזאָן, י. מ. ניימאן, הערשעלע. ס'פעלד" האָט נעטראָנן דעם חותם פון יונגשרייבערישע פּרוּוון, אָבער אויך בולטע צייכנס פון טאַלאַנט. אויסנעווינט זיך אין , ס'פעלד" פאר א צייט, איז דערנאָך אויפגעקומען דער זשורנא? , שוועלן", װו ישרא?ל רובין האָט זיך מערער ארויסגעהויבן מיט זיין אייננאַרט, כאָטש דאָ איז צו דער רעדאקציע צו ...

... און -- א נישט-דאָיקער. ניין, עס איז נישט קיין טעות אין דער כאַראַקטעריסטיק. חיים קרול איז געווען א פרעמד-פלאנץ אין דער גרויסשטאָט און אזא איז געבליבן זיין חותם אין דער יידישער דיכטונג. חיים קרול איז א דיכטער װואָס איז אויפנענאַננען אונטער די לאָדזשער הימלען, אָבער ער האָט א פרעמדער געבלאָנדזשעט אין גרױיסשטאָטישן האַרמידער. א לירישע נאַטור וועדליק זיין מהות, איז ער גייסטיק געװאָקסן אָן א זייט, ווען ער האָט פארבלאַנדזשעט אין דעם צעשריגענעם ניו-יאָרק. אוודאי, דער פּאֶָעט חיים קרו? איז געווען באַלד אין זיין אָנהייב אַן אומרעאַלע דערשיינונג, אויב מ'קען זיך אזוי אויס- דריקן וועגן א לעבעדיקן מענטש. אין דער וועלט פון האַרבע, רויע רעאַליטעטן איז ער תמיד געווען נישט הי. ווען חיים קרול אין אויפנעקומען אין לאָדזש, דערזען זיך אקעגן דעם גינאַנט װאָס איז אויפגעמויערט געװאָרן פון מענטשלעכן כוח, האָט ער עפּעס פרעמדלעך אויפנעצאַפּלט מיט זיין צאַרטן לייב און לעבן; מיט זיינע אינסטינקטן האָט ער זיך געשפּירט באַצװוּנ- נען פון א צאָל אומדערבאַרעמלעכע מוזן, װאָס די טעגלעכקייט ארום אים האָבן דיקטירט, כדי צו קענען זיך האַלטן פיזיש אויף דער אויבערפלאַך. חיים קרול האָט נעאַרבעט זייט ביי זייט מיט זיין טאַטן כילקע, דעם אלמן, װאָס האָט טאָג איין, טאָג אויס, פון באַגינען ביזן אַוונט זיך געבויגן איבערן וועב- שטול און דמיונותדיק געווען פארטראָגן אין חלום צום אום- דערגרייכלעכן. חיים קרו? אין געװען װי א סאַמניבולישע געשטאַלט פּנים אל פּנים מיט די רעאַליטעטן װאָס זענען נישט סוב? קיין טרוימערייען. װאָרהאַפּטיק האָט חיים קרו? געהאַט א װאַרעמע, ליבע, אָבער אָרעמע יידישע היים, א האַרציקן טאַטן, מיט א גוט-

יידיש לאָדוש 123 ...

הערשעלע, יצחקל, יצחק-הערשל, וי ער פאַרצערטלט זייערע נעמען, חיים קרול, וועלכער האָט נאָך פריינד פון דער שריי- בערישער קאַװאַלעריע, אָבער יענע זענען מער פארנומען, זיי קענען זיך אזוי נישט אָפּרייסן צו קומען קיין ראַדאָנאָשטש. ראַדאָנאָשטש איז די געגנט װו כילקע קרול, חיימס גנוטער טאַטע האָט זיך באַזעצט מיט יאָרן, יאָרן צוריק און פון ראַ- דאָגאָשטש איז דער משפּחה נישט גרינג זיך צו דערווייטערן. און זי װויל זיך נישט אוועקרייסן דערפון. ווייל סיי די זון, סיי די לבנה און אויך די שטילקייט זענען אין ראַדאָנאָשטש עפּעס מער איינגן װוי אַנדערשװוּ אין דעם משונה צעשריגענעם כרך לאָדזש. אפילו היימלעכער איז די קרולס אין זייער קאַנט װי אין באַלוט. באלוט איז אן אנדערע, רוישיקערע געגנט פון שטאָט, אין פארגלייך מיט חיים קרולס קאַנט, װוּהין עס , פאר- בלאַנדזשען" --- צו מאָל װוי אויף טשיקאַװעס -- אויך די דיכ- טער-קאָלעגן פון שטאָט גופא, ס'הייסט פון דער ווייט. ס'קומען משה בראָדערזאָן מיט די גרויסע באַקנבערד, מיט דער שווע- רער, ביינערנער שפּילקע אין קראַװאַט, ס'אַװועט זיך אהער יצחק קאַצענעלסאָן מיט בעל הבתישן טראָט, א מאָל אפילו מרימ?, וי חיים רופט ליבלעך מרים אולינאָװערן. פון באַלוט איז דעם וועבער-זינגער נאָענט ישראל רובין, וועלכער האָט שפּעטער איבערגעאַנדערשט זיין דיכטער-נאָמען אויף ראַבאָן; אויך ישעיהו שפּיג? קומט צו אים פון באַלוט. שייע, װאָס איו א שטילער, בכבודיקער בחור מיט ענגליש-סענטעניש אין מויל, מיט נטיה צו מאָדערנער דיכטונג, איז נערן צו שמועסן מיט סרולן וועגן דער דאָרפישער שלווה פון די ראַדאָגאָשטשער הייזקעס. און יחזקאל משה ניימאן פון אַלטשטאָט, װאָס לינט

... ר. צו מאָל פלענט לאַזאַר קאַהאַן זיין דער אַנטדעקער פון די טאַלאַנטירטע יונגע מענטשן, װאָס זענען געקומען פון דער פארװאָרפענער אָרעמער פּוילישער פּראָוינץ. חיים קרול איז -- מחמת זיין באַזונדערקייט אין רעגיאָן פון נישט רעאַליסטישער פּאָעזיע -- נעװען א שטיק עקקאָטיק פאר לאַזאַר קאַהאַנען דעם רעדאקטאָר און ער פלעגט פון מאָל צו מאָל אויך דרוקן אין זיין צייטונג קרולס קורץ-שורה- דיקע לידער און באַלאַדעס. ער האָט זיך געהאַלטן פאר א פריינד פון דעם װועבערישן פּאָעט און אים אפילו באַזוכט. קאַהאַן האָט אין די פריע צוואנציקער יאָרן אויך צוגעטאָן א האַנט ביים אַרויסגעבן אַ מאָל אַ לידער-בוך פון אַ יידישן פּאֶָעט. מיט דעם איז לאַזאַר קאהאַן געווען דער בולטסטער קעגנזאַץ פון דעם בורזשואַזן ארויסגעבער פונעם ,לאָדזשער טאַגע- בלאַט", פון עמנוא? האמבורסקין, וועלכער איז געווען כולו אונטערנעמער. ריכטיק, האַמבורסקי האָט זיך ארומגערינגלט מיט געניטע פּען-מענטשן, מיט רעדאקטאָרן און מיטאַרבעטערס פון לאָדזש נופא וי פון ווארשע און אויך פון די אויסלאנדס. נאָך דעם וי דער באַװוּסטער ישעיהו אונער איז אוועק פון רעדאקטאָר-פּולט האָט די רעדאקציע איבערגענומען אין לאָדזשער טאַגעבלאַט" דער פיינער זשורנאליסט משה בליי" שטיפט ביי דער נאָענטער מיטאַרבעט פון אהרן אלפּערין, זלמן זילבערצווייג, יוסף לעווי (עברי), ד"ר נתן עק, אברהם לעווינ-

אין זעלבן לאַנער זענען געװען נאָך עטלעכע יירישע דאָקטוירים; סאַלאָוועיטשיק, שטיינבערג און ווילנער. ד"ר ווילנער האָט אין לאָדזש געהאָט אַ לאַבאַראַטאָריע. אין לאַגער פאַר די קריגס-געפאַנגענע האָט מען אים פּשוט פאַרגעטערט

... שרייב איך נאָר וועגן דעם, װאָס איז פאַרבליבן אין מיין זכרון, לאָדזש, וועלכע איר וועט געפינען אויף די ווייטערדיקע זייטן פון אָט דעם בוך -- איז דאָס לאָדוש, וועלכעס איך זע אין דער איינזאמקייט פון מיין צימער, ווען איך פאַרמאַך די אויגן, און מיין געדאַנק גייט צענדליקער יאָרן צוריס.. . ...

... אין זינען האָב איך -- דאָס יידישע לאָדזש, די שטאָט פון יענע צייטן ווען אַ פערטל-מיליאָן יידישע איינוווינער האָבן אויסגעפילט אירע גרענעצן. די שטאָט, וועלכער יידישע אַרבעט און יידישער טאַלאַנט האָבן געגעבן אַן אײיגנאַרטיקן קאָלאָריט. אַ שטאָט --- אַ שלומפּערל צווישן פּוילישע שטעט -- שמוציק און פאַררויכערט, גרוי און פאַרנאַכלעסיקט פון די פּוױלישע רעגירער --- און דאָך נאָנט צום האַרצן לאָדזשער יידן. ...

... מיטן אויסנאַם פון קאָשטשושקאָ-דענקמאָל אויפן פּלאַץ װאָלנאָשטשי, האָט לאָדזש נישט פאַרמאָנט קיין דענקמעלער. די שטאָט איז געווען צו יונג, צו האָבן קולטורעלע אָנדענקן. ...

נישט געקוקט דערויף, װאָס לאָדזש איז געווען די צווייט- גרעסטע שטאָט אין פּױלן, איז זי תמיד געבליבן אין שאָטן פון דער הוױיפּט-שטאָט, װאַרשע. אוניווערסיטעטן זענען געווען אין װאַרשע, קראָקע, פּויזן, ווילנע און אפילו אין לובלין -- אָבער נישט אין לאָדזש, אויב מען זאָל ארויסלאָזן די אָפּטײ- לונג פון דער וואַרשעװוער פרייער הויכשול, נעעפנט אין יאָר 8, עס עענען אין לאָדזש נישט געוען קיין אַפּעלאַציע- געריכט און נישט קיין אָדואַקאַטן-ראַט. איינס פון די מאָטיוון איז װאַרשײינלעך געווען דער פאַקט, װאָס די גרעסטע צאָל אַדװאָקאַטן אין לאָדזש זענען נגעווען יידן, און די מערהייט, אין אַזאַ ראָס װאָלט נעווען אַ יידישע. לאָדזש האָט נישט פאַרמאָגט קיין מלוכה-טעאַטער, און די עקזיסטירנדיקע טעאַ- טערס זענען געווען פּריװאַטע אונטערנעמוננען. קלאָר, די פּוי- לישע טעאַטערס האָבן גענאָסן פון אַ סובסידיע פון שטאָט- ראָט. מלוכהשע גימנאזיעס זענען געווען וייניק, און אין זיי האָט פאקטיש נעהערשט א ,נומערוס קלאוזוס" פאַר יידן. ...

די יירישע , עקספּאַנסיע? האָט זיך נישט באַגרענעצט צו דער געגנט פון באַלוט. וי נאָר עס זענען אַנטשטאַנען רעכטלעכע מעגלעכקייטן צו באַזעצן זיך אויסער די גרענעצן פון ערשטמאָליקן געטאָ, האָבן יידן די מענלעכקייט אויסגע- נוצט. לאָדזש האָט זיך אַנטװיקלט אויף צפון און דרום פון נייעם מאַרק,. אויף דרום האָט זיך געצוינן די פּיאָטרקאָווער גאָס, דער ועג צו דער דעמאָלטדיקער גובערניע-שטאָט פּיאָטרקאָוו. ארום איר זענען אַנטשטאַנען די גאַסן: װסכאָדניע (מזרח'דיקע), זאַכאָדניע (מערב'דיקע), פּאַלודניאָװע (דרומ- דיקע), פּראָמענאַדע (שפּעטערדיקע קאָשטשושקאָ אלייע), מיקאַלאַיעווסקע (שפּעטערדיקע שענקעוויטש גאָס), וידזעוו- סקא (שפּעטערדיקע קילינסקעגאָ), צעגעלניאַנא, זיעלאָנאַ (שפּעטערדיקע לעניאָנוּו, דזשעלנע (שפּעטער -- נאַרוטאָװי- טשא) און אַ סך, אַ סך אַנדערע. ...

... לאָדזש איז געווען אַן אינדוסטריעלע און האַנדלס-שטאָט און יידן האָבן פארנומען אויף אזוי פיל אַ דאָמינירנדיקן אָרט סיי אין האַנד? און סיי אין דער אינדוסטרי --- אַז מען האָט לאָדזש געהאַלטן פאר א יידישע שטאָט. לאָדזש אין גלייב- צייטיק געווען אן אַרבעטער-שטאָט, און צוליב דעם דאָזיקן יירישן אַרבעטער-כאַראַקטער, האָט די צענטראַלע מאַכט זיך באַצוינן צו לאָדזש, וי אַ שטיף-מאַמע.

געווען אין לאָדזש, פארשטייט זיך, אויך אַנדערע שולן. די עלטסטע פון זיי איז נגעווען די גרויסע אַלטשטאָטישע שול אויף װאָלבאָרסקע נאָס. דער נאָמען איז באַרעכטיקט געווען אויף אזוי פיל, אויף וים? די שו? איז נישט נאָר געוען די עלטסטע אין לאָדזש, נאָר אויך די גרעסטע אין פּױלן. זי איז געווען אַ ‏ שטרענג אָרטאָראָקסישע שו?. אזוי זענען אויך געווען די אַנדערע שולן, װוי די שול אויף ראָג זאַכאָדגיע און צעגעלניאַנע, די אזוי גערופענע: ווילקער שול. געווען א ריי קלענערע שולן, וי די װאָלינער, אויף פּיאָטרקאָװער גאַס 6/8, ליטווישער, ציוניסטישער ,אוה? יעקב".

ווען איך בין געווען יונג, האָב איך זיך געפונען אונטערן איינפלוס פון ד"ר ברוידע. ער איז געװען איינער פון די אָנגעזעענע פּערזענלעכקייטן אין לאָדזש. ער אין געבוירן געװאָרן אין בריסק (ברעסט-ליטאָווסק). זיין וועלטלעכע ביל- דונג האָט ער באַקומען אין לעמבערג -- און די רבנישע -- אין בערלין. קיין לאָדזש איז ער אָנגעקומען אין יאָר 1909, און דאָ געאַרבעט נאַנצע 80 יאָר, ביזן מלחמה-אויסברוך פון יאָר 1989, איך האָב נגעהאַט די געלעגהייט זיך באַקענען מיט אים נענטער, נישט נאָר װי א שילער אין דער שול, וועלכער ער האָט פארליינט, נישט נאָר װוי א צוהערער פון זיינע דרשות -- נאָר אויך װוי איינער פון די אָנפירער פון דער ציוניסטישער יוגנט-אָרנאַניזאַציע. זיין הויז איז שטענדיק געווען אָפן פאר אונדז און ער האָט קיינמאָל אונדז נישט אָפּנעזאָנט זיין הילף. ...

פירן די שו? איז נישט געווען לייכט. עס האָבן געפעלט ביישפּילן נאָכצופאָלגן; עס האָבן געפעלט פּראָגראַמען; עס האָבן געפעלט די אַנטשפּרעכנדע ביכער און אויך האָט געפעלט דער אַנטשפּרעכנדער לערער-פּערסאָנאַל. טראָץ די אַלע שווע- ריקייטן, צוזאַמען מיט די פינאַנסיעלע שװועריקייטן, האָבן די שולן זיך זייער גוט אַנטװיקלט. נישט וויניק האָבן דערצו גורם געווען די לערער, וועלכע זענען דורך די שול-פאַרװאַל- טונגען אַראָפּנעבראַכט געװאָרן קיין לאָדזש. דער דירעקטאָר פון דער שול איז געװוען אַ ,ליטװאַק", אברהם פּערעלמאַן. דירעקטאָרן פון צווייטן נימנאַזיום און דער מיירלגימנאזיע זענען געקומען פון קליין-פּוילן; שאו? ריגער און ד"ר זינמונט בראַמבערג-בידנאָווסקי; נאָך זיין טויט --- ד"ר מיכאל בראַנד- שטעטער.. די שולן האָבן פאַרמאַנט אַ פּלעיאַדע באַקאַנטע לערער, וי פּראָפּ. שמחוני, ד"ר ירמיהו פרענקעל, ד"ר ווילהעלם פאַלעק, ד"ר עלענבערג, ד"ר רודאָלף טאַובענשלאַג, חיים-יצחק בונין, ד"ר פיליפ פרידמאַן, ד"ר נאַטאַן עק, ר"ר חיים אָרמיאַן.

יידישער ספּאָרט האָט אין לאָדזש נישט געהאַט קיין טראַ- דיציע און קיינער פון די קלובן האָט נישט דערגרייכט אַזאַ דערפאָלג, װוי צום ביישפּיל, , מכבי" אין קראָקע, אָדער , האַס- מאָנעאַ?" אין לעמבערג. ...

דער פאַקט, װאָס יידישער ספּאָרט האָט זיך נישט איינגע- װאָרצלט אין לאָדזש, האָט געהאַט זיינע סיבות. לאָדזש, וי אַ שטאָט האָט פאַרמאָגט אַ קליינע צאָל ספּאָרט-פּלעצער און די יידישע ספּאָרט-קלובן האָבן אַפילו קיין איינעם נישט געהאַט צו זייער דיספּאָזיציע. דער יידישער אַרבעטער-קלאַס האָט נישט אַרױסגעװיזן קיין גרויסן אינטערעס אין ספּאָרט. די שול-יוגנט, די דאָזיקע נאַטירלעכע באַזע פאַר פאַרשידענע ספּאָרט-טעטי- קייטן, האָט נישט געהאַט קיין אַנטשפּרעכנדע באַדינגונגען צו

... די אַקאַדעמישע ירדניה" אין ליידער געװען אַ פאַר- בייגייענדיקע דערשיינונג אויפן לאָדזשער באָדן און האָט נישט אַרויסגעוויזן קיין לעבהאפטע טעטיקייט. דערפאַר אָבער האָט זיך די שילער-גרופּע ,ירדניה" אַנטװיקלט אין אַן ערנסטער יוננט-אָרגאַניזאַציע, וועלכע האָט בשעתן הויך-פּונקט פון איר טעטיקייט נגעציילט עטלעכע הונדערט מיטגלידער. דער גרינדער פון דער דאָזיקער אַרנאַניזאַציע אין געווען איינער פון די אַביטוריענטן פון דער יידישער גימנאַזיע אין לאָרזש, און שפּעטער אַליין אַ לערער פון אַזאַ גימנאַזיע אין סאָסנאַָװיעץ -- יוסף זאַנדער. די אַנדערע מיטגרינגער האָבן זיך רעקרוטירט פון די יידישע גימנאַזיעס. עס זענען געווען אויך שילער פון אַנדערע שולן --- אַפילן פּוילישע. איינער פון זיי איז געווען מאַקס גייזלער, פון בראונס גימנאָזיע.

פּוױילן איזן געווען א פיל-פעלקערדיק לאַנד, אָבער די פֹּאַ- ליאַקן האָבן מיט דעם פאַקט נישט געװאָלט שלום מאַכן. ווען ערב די וואלן צום צווייטן פּוילישן סיים, אין יאָר 1929 האָט מען איינגעפירט א נייע װאַל-אָרדינאַציע, און די נאַציאָנאַלע מינדעהייטן האָבן זיך דערפילט באַדראָט, אין אֹפִילו דער- גאַנגען צו אַן אויפשטאַנד פון בלאָק פון די נאַציאָנאַלע מינ- דערהייטן, אוקראינער, ווייסרוסן, דייטשן, יידן און אַנדערע. אויך אויפן שטח פון לאָדזש האָט דער בלאָק פון נאציאַנאַלע מינדערהייטן ארויסגעשטעלט איינענע קאַנדידאַטן און אויף דער אַלנגעמיינער צאָל פון 7 מאַנדאַטן, האָט דער בלאָק באַקו- מען צוויי מאַנדאַטן --- איינער פון זיי פאר די יידן (צויניס- טישער) און דער צווייטער --- פאר די דייטשן. דאָס איז געווען דער רעזולטאָט פון יידיש-דייטשער צוזאַמענאַרבעט, וועלכע האָט אָנגעהאַלטן א ריי יאָרן, ביז דער נאַצישער גיפט האָט דערגרייכט לאָדזש, און האָט באַהערשט די דייטשע באַפעל- קערונג פון לאָדזש.

... די וועלט-געשעענישן און אויך די אַלגעמייך-פּוילישע האָבן פאַרשטענדלעך געהאַט אן איינפלוס אויף דעם פּאָליטישן און געזעלשאַפטלעכן לעבן פון לֿאָדזש. ...

רי ציוניסטישע אֶרנאַניזאציע פון לאָדזש האָט געהאַט אַ רייכע טראַדיציע. אין דער צייט, וען איך בין געװאָרן א מיטנליד פון ועד העירוני, האָבן שוין געפעלט אַ ריי פאַר- דינסטפולע טוער, וועלכע האָבן די אֶרגאַניזאַציע געבויט, עס זענען נאָך פונדעסטוועגן געבליבן אַלטע איבערגעגעבענע טוער. אין שפּיץ פון דער אֶרנאַניזאַציע אין געשטאַנען דר. יעזשי ראָזענבלאַט. כאָטש ער איז געווען אַ גוטער און דער- פאַלנרייכער דאָקטער, האָט ער פאַרװאָרפן די פּראַקטיק און זיך געווידמעט געזעל- שאַפטלעכער ארבעט און פּאלִיטיק. ער אין נישט נאָר נעווען דער פאָרוי- צער פון דער ציוניסטי" שער אֶרגאַניזאַציע, נאָר אויך אַ. לאַנגיאָריקער סיים-דעפּוטאַט; א ראַט- מאַן אין לאָדזשער שטאָט- ראַט; אַ ראַטמאַן (אַ דאָ- זער) אין דער יידישער קהילה; אומדערמידלעכער טוער פון , קרן היסור". ער איז אויך געווען דער דירעקטאָר פון לאָרזשער דעפּאָזיטן-באַנק, װאָס איז געגרינדעט געװאָרן דורך די יידישע סוחרים. ער איז נישט געווען קיין טעאָרעטיקער אָדער שיין-ריידער, דערפאַר אָבער אַן אויסגע ...

60 ש. ראָגאַזשינסקי: לאָדזש -- װי איך גערענק עס ...

... לאָדזש, און דער פוויה-צוג, וועלכער האָט זיך אָנגעהויבן פון פאַבריק-באַנהױיף, איז געװען איינער פון די גרעסטע לוויה-צונן אין לאָרזש. ד"ר אַלעקסאַנדער מאַר- גאָליס איז אַ ריי יאָרן נע- ווען לאַװניק אין שטאָט- ראַט. װי אַ טוער פון בונד", האָט מען אים שרעסטירט באַלד וי די דייטשן האָבן פאַרנומען לאָדזש, און אים דער ...

... צאָלמעסיק איז דער ,בונר" געווען די שטאַרקסטע פּאַרטײ צווישן די יידישע אַרבעטער-פּאַר- טייען, אָבער -- טראָץ דעם -- איזן אים קיינמאָל נישט געלונגען אַריינצופירן אַ דעפּוטאָט אין סיים אַריין. ביי די שטאַטראַט- װאַלן, האָט דער , בונד" פון צייט צו צייט געהאַט צו פארצייכענען דערפאָלגן און אָפט פאַרמאָגט דרי גרעסטע גרופּע יירישע ראַטמע- נער. צו די אָנגעזעענסטע בונדי- שע טוער אין לאָדזש האָבן גע- הערט: ישראל? ליכטענשטיין, שמואל מילמאַן, ד"ר מאַרגאָ- ליס, אַרטור זיגעלבוים, חיים-לייב פּאָזנאַנסקי, יוסף מאָרגענ- טאַלער און ראָזע אייכנער. ...

62 שׁ. ראַנאָזשינפקי: לאָדזש -- װוי איך געדענק עס ...

די שולדיקע האָט מען נישט געקאָנט געפינען, אָדער (װוי אין פּשיטיק) מען האָט די יידן, וועלכע האָבן זיך פאַרטייריקט געזעצט אויף דער באשולדיקונגס-באַנק, צוזאמען סיט די אָנפאַלער,. די פּוילישע אַדװאָקאַטן האָבן אין לאָדזש דורכגע- פירט אַ פאַרנאַנדערטײלונג פון די געריכטסביוראָען, באַ- שטימט פאַר אַדװאָקאַטן, כדי זיך נישט צו מישן מיט יידישע אַדװאָקאַטן,. מיטן ציל אינגאַנצן אויסשליסן יידן פון אַדואָ- קאַטור, האָט דער סיים אָנגענומען אַ געזעץ, אַז דער יוסטיץ- מיניסטער האָט דאָס אויסשליסלעכע רעכט צוצולאָון צו אַדװאָקאַטור אַ באַשטימטע צאָל פון די, וועלכע האָבן ביינע- ליינט דעם עקזאמען אַלס אַדװאָקאַט. פאַרשטענדלעך, אז דער מיניסטער האָט אויסגענוצט דעם געזעץ און באַפוילן אריינ- צושרייבן נאָר פּוילישע קאַנדידאַטן, אפילו קיין איינציקער ייד איז נישט דערלאָזט געװאָרן. ...

... דעם ערשטן סעפּטעמבער פון יאָר 1989, האָט סיך אויפנעוועקט, וי אַלֶע אַנדערע לאָדזשער, דער רוף פון די סירענעס, וועלכע האָבן געװאָרנט קעגן אַ לופטאָנגריף. מיר ווייסן שוין, אַן עס איז מלחמה, אָבער מיר פילן עס נאָך נישט. וי תמיד, גיי איך אין געריכט אריין, װוּ עס דאַרף פאָר- קומען א משפּט. ער הויבט זיך אָן נאָרמאַל, אָבער נאָך עטלעכע מינוט זאָגן די סירענעס אָן א לופטאָנגריף. דער ריכטער רייסט איבער די פאַרהאַנדלונגען, און אַלע נייען אריין אין דער באַהעלטעניש. נאָך א געוויסער צייט סיגנאַליזירן די סירענעס, אַז קיין לופט-אָנגריף װועט נישט זיין. דער משפּט הויבט זיך ווידער אָן. און ווידער ווערט ער נאָך א וויילע איבערגעריסן. אזוי כסדר. ...

... איך על זיך אומקערן קיין לאָדזש און איבער פינף יאָר ארום -- אָבער דאָס וועט שוין זיין אַן אַנדער לאָרזש -- א נישט-יירישע לאָדזש, ...

... אָבער איצט זענען זיי נישט געקומען מיך אָפּצונעמען אויף דער לאָדזשער באַןדסטאַציע, ווייל איך בין מער קיין ישיבה- בחור נישט נעװען. איך האָב אױסגעטאָן דאָס קיילעכ- דיקע חסידישע היטל און אָנגעטאָן א בלוי-זעקסיקאַנטיק היטל פון אַ גימנאַזיסט. איך (פון מיין זייט) האָב נישט געהאַט ...

דאָס איז געווען שפּעט ביי נאַכט. אַלעמאָל אין עס געווען שפּעט ביי נאכט, און ווען עס איז געווען קאַלט אין דרויפן, און דערצו האָט עס נאָך גערעננט אויך, האָט קאָ- לושקי אויף מיר אַלעמאָל נעמאַכט אַ דערשלאָנענעם איינדרוק. איך װאָלט גערן געווען אויסגעמיטן די באַדערפעניש דאָרט איבערצושטיינן, און אזוי ארום נישט דאַרפן קומען אונטער אַ מין מרה שחורה דווקא ווען איך האָב געװאָלט אָנקומען קיין לאָדזש אַ פריילעכער און האָפּענונגספולער. בין איך דאָך געווען אַ סטודענט אין דער שטאָלצער יידישער נימנאַזיע אויף דער מאַניסטראַצקע גאַס, און איך האָב דעם שטאָלץ געטראָגן ביי זיך אין האַרץ מיט אַ סך פרייד. און דאָ קומט קאָלושקי, מיט אירע טונקעלע שאָטנס, און איך האָב געדאַרפט זיצן אין דרויסן, קאַלט און איינזאַָם און טונק?, ביז דער צוג קיין לאָדזש איז אָנעקומען און האָט אונדז וייטער גענומען. און ביז װאָס ביז ווען איז מיין שטימונג געװאָרן א דערשלאָגענע.

... די באַן-סטאַציע װװוּ מיר האָבן געמוזט אויסשטייגן, כדי ווייטער צו פאָרן קיין לאָדזש, האָט נעהייסן קאָלושקי. דאָ האָט זיך דער צוג אָפּנעשטעלט אויפן וועג פון קראָקע קיין װאַרשע, און דעמאָלט זענען מיר אריינגעגאַנגען אין אַ קלע- נערן צונ אויפן וועג קיין לאָדזש. פארװאָס דאָס אין אזוי געווען ווייס איך נישט, אָבער אַזױ איז עס געווען, אַז וען מיר זענען אָננעקומען קיין קאַלושקי איז די באַ-סטאַציע אַלעמאָל געווען איינגעהילט אין טונקלקייט.

א סך פון פיינע קרובים האָבן מסתמא נעדענקט די הסתלקות פון אונדזער זיידן, דעם ראַדאָשיצער רבין, װעל- כער האָט געהאָט געפירט זיין רביסטוואָ אין לאָדזש אַ לאַנגע צאָל יאָרן ביז צו דער פּטירה זיינער. דער נאָמען פון דער ראַדאָשיצער דינאַסטיע איז נעװוען באַקאַנט אין קאָנגרעס- פּױילן זייט זי איז געגרינדעט געװאָרן פונעם ערשטן ראַדאָ- שיצער רבין, דעם סבא קדישא ר' ישכר בער זכותו ינן עלינו. די גרעסטע צדיקים פון יענער צייט זענען צו אים געפאָרן; דער חידושי הרי"ם האָט זיך געלאָזט פון אים בענטשן; דער ראַדאָמסקער רבי איז געווען איינער פון זיינע תלמידים און דערציילט נרויסע זאַכן ווענן די מופתים ואָס דער ערשטער ראַדאשיצער רבי פלעגט באַוייזן.

66 החרב ד"ר י. ראפּאָפּאָרט -- א נשמהח-ליכט פארן צװוייטן יידישן נימנאַזיום אין לאָרזש ...

אין דער דאָזיקער ריכטונג זענען אויך געגאַנגען ד"ר בראַודע'ס גימנאַזיעס, און גאָר אַ סך פון אונדזערע חברים האָבן באַשלאָסן צו פאָרן קיין ארץ-ישרא? און דאָרט צו ווערן חלוצים און קיבוצניקעס. דאָס יירישע לעבן אין לאָדזש האָט זיך געהאַיז זיינע מעלות, אָבער קיין חסרונות האָבן אויך נישט געפעלט. און די חסרונות זענען געווען גאָר שווערע. ...

... ווען איך האָב דאָס לעצטע מאָל פאַרלאָזן לאָדזש, האָט זיך די באַן אָפּנעשטעלט אין קאֶלושקִי װוי געוויינטלעך, און דאָס האַרץ מיינס איז ביי מיר געווען אזוי װי א שװערער שטיין. באַלד װעל איך נאָך אַמאָל זיין מיט מיינע עלטערן -- אַ פריילעכער געפי?ל -- און מיט דריי חדשים שפּעטער װועל איך אַרינטרעטן אויפן אוניווערסיטעט -- אויך אַן אָנ- גענעמער געפי?. אָבער ואָס ועט זיין מיט לאָדזש? וװעל איך נאָך אַמאָל קענען הערן מיין פעטער ר' יעקב וועלכער

... אָט דאָס פעלן פון א סטאַבילן (מיט א גוטן רעפּערטואַר) יידיש טעאַטער אזוי וי אין פּוױילישן און דײיטשן טעאַטער -- האָבן באַװירקט צום אַנטשטײן פון א צאָל טעאַטער-ליבהאָבער קרייזן ביי אונדז אין לאָדזש, מיט א פארשיידנאַרטיקן כאַראַק- טער -- אָבער חלילה זיך נישט מטמא געװען מיט ביליקע אויפטריטן. אין זייער רעפּערטואַר איז דעמאָלט אריינגעגאַנגען װערק פון אונדזערע קלאַסיקער, וי: פּרץ, שלום-עליכם, מענדעלע, אַש, לייוויק און אַנדערע.

... יירן, האָט פארלאָזן לאָדזש, נאָכדעם װוי די דייטשן האָבן דאָרטן נענומען באַלעבאַטעװען. אויף זייער װאַנדער-װעג װוּ אין פּינסקער ראַיאָן -- זענען דער גרעסטער טיי? פון זיי אומנעקומען --- בשעת דער דייטשער אינװאַזיע אויף רוסלאנד. די סטודיע האָט פּונקט דעמאָלט צוגעגרייט בראָדערזאָנס ...

יידיש לאָדזש 79 ...

װען מען בלעטערט דורך די געשיכטע פון ידישן לאָדזש, איז זײער לײכט אויסצוגעפיגען, אַז דער היפּט: װאַרבּל פאר דער אנטװיקלונג פון בעסערן ײדישן טעא: טער אין לאָדזש ליגט אין טויפקום פון דער מענאַויזיר: טער טעקסטיל איגודוסטריע. װען הײמישע יידישע בעליי מלטכות זענען ארײנגעצױיגן געװאָרן אין די גרויסע פאב: ריקן, טג עס האָבן אויך געאַרבעט דײטשע און פוילישטע אַרבעטער, טון ב3זאמען האָבן זײ געגומן פילן דעם כוח אױיפבוועמען א קאַמף פאַר פאַרבעסערן זײער עטאָנאָמישן מצב, אין די פאבריקן און שפּעטער אין די פּראַָפעסאָ: בעלע פאַרײגען, װאָבן די יידישע אַרבעטער זיך אַנגעהויבן בובוגעװויגען פו פטרשטײן די שפראך פון די גישט' יידישע אַרבעטער,

מען האָט עפעס װי נישט דערזען, אז אין ידישן לאָדזש האָט געשפרודלט מיט אַ פּילפאַרביקער געזעל' שאַפטלעכקײט, מיט אַלע שאַטירונגען פון סאַציאַלע טעטיקײטן: סאַציאַלפּאָליטישע פּאַרטײען פון די סאַמע רעכטסטע ביז די עקסטרעם'לינקסטע, מיט די פּראשײד סטע מינים קולטור'געעלשאַפּט, א דאָס אין א פאַרנעם פון נישטנאָכגעמאַכטער, ואָר ואַטירלעכער גרויםי שטאַטישקײט ...

... סע עולח לגבי דעם לאָדזשער ידנטום. דאָס מײנט גאַטיר: לעך, נישט דעם אײנצלנעם ײד פון לאָדזש, װעמען מ'האָט אפ געהאַלטן אַלס אן אינטערעסאַנטן שאַפּערישן מענטשן, נאָר דעם כלל. מען האָט געהאַלטן, אז דער געדאַנך פן לאָדזשער ידן איז פארשלונגען נאָר מיט מסחר און משאומתן מיט די װײטסטע מוחקים, אז זײן מוח איז פארטרווקען אין װעקסלען פן סוחרים מיט די אויסטערלישסטע נעמען, צן װעלכע די לאָדזשער האָבן געשיקט זײערע סחורות, װאָס זענען אױסגעאַרבעט געװאָרן הינטער ריזיקע קוימענס, װעלכע האָבן צײטגװײן אַ גאַנצץ מעח'לעת געסאָפּעט מיט זײער רױניקן אָטעם אָדער אין די דלד-אמות פון פארהונגערטע האַנטװעבער, װג נױט האָט געהערשט מיט אַזאַ זיכערקײט, װי זי װאָלט זיך געקליבן אָנצוהאַלטן דאָרט איר ממשלה אױף אלע יימן.

... לאָדוש איז אױך אין די פריע צװאַנציקֶער יאָרן געװען די ערשטע צו שאַפן א מאָדערנע יידישע קלײגי סווסט'בינע, און שפּעטער, די ערשטע צו שאַפו א מאַרי יאָנעטן-טעאַטער,

... אויף וויפ? עס איז באַקאַנט, האָט די ערשטע יידישע דרוקעריי אין לאָדזש געהערט צו לייזער גוטשטאַט. יידישע דרוקערייען האָבן אין יענע יאָרן געוויינטלעך געדרוקט ספרים אָדער חידושים אויף רעליניעזע ספרים. מיטן װוקס פון די באַדערפענישן, האָט די דרוקעריי אויך אָנגעהויבן דרוקן פאַר- שידענע זאַכן פאַר האנדלס-פירמערס. ...

אֶנהוֹיב יאַנואַר 1918, נאָכדעם וי די רוסישע אַרמיי האָט פארלאָזן לאָדזש און די דייטשן --- נאָך נישט פארמעס- טיסט, האָט די לאָדזשער בונדישע אֶרנאַניזאַציע ארויסגעלאָזן א יירישע צייטונג: , לאָדזשער אַרבעטער". די מיליטער-מאַכט האָט פארבאָטן צו פארשפּרייטן די צייטונג. צוויי טויזנט עק- זעמפּלאַרן זענען אומלענאַל פאַרשפּרייט געװאָרן. די רעדאַקטאָרן זענען געווען: מ. ד. אָנוֹז, חיים לייב פּאָזנאַנסקי, ישראל ליכ- טענשטיין; מיטבאַטײליקטע: א. שמויש, ד. שװאַרצמאַן, אדוו. משה אַנדערס, ש. מילמאַן. ...

לאָדזש האָבן די דייטשן פארנומען דעם 8טן סעפּטעמ- בער 1929, אונטערן אויסרייד פון זוכן געווער, זענען דייטשן באַפאַלן יידישע וווינוננען און זיי אויסנערויבט, צעשלאָגנדיק דערביי די יידן. ...

... א באַזונדער אָרט אין אָט דער גרוי?-צייט, פארנעמט דאָס געטאָ פון דער שטאָט לאָדזש, וועלכע די דייטשן האָבן אָנגע- רופן;: ליצמאַנשטאַדט, ...

... אין אֶנהוֹיב יאַנואַר 1940 זענען אין לאָרזש געווען 9 טויזנט יידן. 14 טויזנט האָבן געפעלט, ...

אין דעצעמבער 1929 האָט די היטלעריסטישע מאַכט באַשלאָסן צו קאָנצענטרירן אַלֶע לאָדזשער יידן אין איין אַרומנעצוימטן שטאָט - סװאַרטא?, ‏ דער צי?ל דערפון איז דורך דעם פּרעזידענט פון דער דייטשער פּאַליציי, איבעלהער, פאָרמולירט געװאָרן אין אַ געהיימען צירקולאַר אויף דעם פאָלגנדן אופן;: דאָס שאַפן אַ געטאָ איז פאַרשטענדלעך, בלויז א צייטווייליסער שריט. איך אַלֵיין װע? באַשליסן אין װאָס פארא טערמין און מיט וועלכע מיטלען, דאָס געטאָ און דערמיט אויך די שטאָט וועלן אויסגערייניקט ווערן פון יידן. דער ענט- גילטיקער ציל מוז זיין: די פולשטענדיקע אױיסראַָטונג פון דער דאָזיקער פּעסט". ...

... די דייטשן האָבן אויפגעשטעלט א פארניכטוננס-לאַגער, 0 קילאָמעטער פון לאָדזש, אין דאָרף כעלמנאָ (קולמהאָף), װוּ יידן זענען אומגעבראכט געװאָרן אין ספּעציע? דערצו געבויטע אויטאָס, וועלכע האָבן אויסגעפירט די פונקציע פון גאַזדקאַמערן., ...

... די דאָזיקע 887 יידן -- דאָס זענען נגעווען די איבערנע- בליבענע, לעבננעבליבענע לאָדזשער יידן. ...

... פארן לייענער פון גע שיכ טע צעשרייט זיך דער אלארם פון חורבן לאָדזש מיט די ערשטע ווערטער: , דאָס געטאָ אין פאָרמעל און פולשטענדיק נעשלאָסן געװאָרן דעם ערשטן מאַי 1940", אין דאָזיקן זאַץ, איז --- קענענדיק רעטראָספּעק- טיוו די שפּעטערע קאַפּיטלעך געשיכטע --- נישט שווער אַרינ- צולייענען דעם קאָמענטאַר, אַזן אָט דאָ הויבט זיך אָן דער ווירקלעכער אֶנהוֹיב פונעם סוף פון לאָדזשער יידנטום. דער דאָזיקער אויסטייטש קען ווערן באַרעכטיקט, װי עס קענען באַרעכטיקט ווערן הונדערטער אַנדערע דאַטעס װאָס האָבן צו טאָן מיט דעם נאַנצן אייראָפּעאישן חורבן. אָבער נישט אין נגעשיכטע װי מיר קענען זי היינט גייט אונדז, נאָר אין פאַרצייכענען, אויף װווי ווייט ס'איז מעגלעך, דאָס בילד און נעמיט װי עס האָט זיך אייננעקריצט אין דער דעמאָלט- דיקער קעגנװאַרט. אַװודאי װועט דאָס שוין אויך זיין געפאַרבט מיט די אַלע ענדערוננען װאָס מיר האָבן אַדורכגעמאַכט פון דעמאָלט ביז היינט, אָבער דאָס אויטענטישע דערפון -- װעט זיך, גלויב איך -- אַדורכשלאָגן דורך אַלעם. דאָס געניטע אוינ פון דעם לייענער פון די ו ...

אין יוני 1940 האָט זיך אין געטאָ אָפּנעשפּילט א קוריאָן װאָס איז ביז היינט נישט אויפנעקלערט געװאָרן. אין א פאַר- נאַכט האַרט פאר דעם שליסן די גאַָסן פון פאַרקער האָט זיך דאָס גאנצע געטאָ, אין משך פון אייניקע מינוטן א לאָז געטאָן אין נאַס אריין. װוי א שטרוי שריפה האָט זיך פארשפּרייט דער קלאַנג, אז די רוסן זענען נעבן לאָדזש און די דייטשן טרעטן אָפּ צו די גרענעצן פון 1914. די שטימונג האָט אָנגעהאַלטן בלויז אייניקע מאָמענטן. באַלד האָט זיך די געטאָ-דיסציפּלין אױיסגעשפּרייט איבער אַלץ און אלעמען און די טויערן זענען פארהאַקט געװאָרן. אָבער אין די אָפּגעשלאָסענע הויפן האָט געטליעט א נייע האָפנונג; מאָרגן אינדערפרי קענען מיר שוין זיין פרייע מענטשן. די זעלבע שטימונג האָט זיך איבערגעחזרט אין די ערשטע טעג פון דייטשן איבערפּאַל אויף רוסלאנד -- אָט-אָט... שוין מאָרגן.. . ...

דורכן שטח פון צייט איז היינט קלאָר, אן דאָס געטאָ אין דעמאָלט געשטאַנען פאַר אַן אַלגעמײינער סעלעקציע. די באַנע- מונג פון די דייטשע סעלעקטאָרן איזן געווען פאַרשידנאַרטיק נאָר אין דער גרויסקייט פון זייער בעסטיאַליטעט. מאַנכע האָבן זיך באַנוגנט מיט אַדורכפירן די סעלעקציע און ארויס- פירן זייערע קרבנות, אַנדערע האָבן צונעגעבן אביסל פון זייער אייגענער איספּראָװיזאַציע. געווען א פאַל וען א יידי- שער לערער (סוכאַװאָלסקי, א ליטווישער ייד װאָס האָט פאר דער מלחמה נעפירט א שאָקאָלאַדע און כאַלװע-פאַבריק אין לאָדזש) האָט אין הויף בזשעזשינער 42 נעוויזן זיין , אייזער- נעם" בריוו צו דעם אדורכפירער פון דער סעלעקציע. דער רוצח האָט דעם בריוו כלומרשט געלייענט דערנאָך האָט ער אים צעריסן און איבערנגענעבן דעם לערער צו דער יידישער פּאָליציי ארויפגעפירט צו וועגן אויף די ווענענער װאָס האָבן באגלייט די סעלעקטאָרן. אַנדערע האָבן דערשאָסן א קרבן דאָ און דאָרט. אין דער געטאָ נאס האָט געהערשט א װאַס- כאַנאַליע פון מערדעריי. אזוי למש? האָט זיך אין א טייל פוֹן געטאָ ווו די סעלעקציע איז שוין געווען אדורך, פארשפּרייט א קלאַנג, אז די גרינצייג פארטיילונג װועט זיך אֶנהוֹיבן נאָכ- מיטאָג. ווען הונדערטער יידן זענען שוין געשטאַנען אין דער ריי פּאַרן טויער פון גרינצייג מאַרק האָט זיך באוויזן אן אויטאָ מיט דייטשע רוצחים ואָס האָבן באַשאָסן די רייע און נע- הרג'עט צענדליקער צווישן זיי. דאָך איז דאָ און דאָרט נע- לונגען א יחיד זיך אוױיסצובאַהאלטן פון דער נזירה.

... טראָט ביי טראָט איז דער צוויי-געיעג פון צוויי אומנלייכע געגאַננען לויט דער אָפּשאַצונג פון דער געטאַ-שטימוננ, כמעט שפּאַן אין שפּאַן פאַר ביידע צדדים. פון איין זייט אין אָנ- גענאַנגען אַ כסדרדיקע אַרויסשיקונג פון הונדערטער און אַמאָל אויך אַ טויזנט מענטשן אַ חודש פון געטאָ; פון דער אַנדערער זייט אָבער, האָט לויט דער אויסרעכענונג פון די אַרויסשי- קונגען, דאָס געטאָ נעקענט אויסהאַלטן נאָך לעננער וי אַכצן חדשים און ס'איז קיין ספק נישט, אַז אַזױ לאַנג ועלן די דייטשן אין לאָדזש שוין נישט פאַרבלייבן; אָבער דאָס געטאָ גופא האָט מיט נאָרנישט נישט נעקענט אַװוירקן דעם אויס- גאַנג פון דעם צויייגעיעג. |

... דער לעצטער װידערשטאַנד איז געמאַכט געװאָרן אין די לעצטע 924 שעה פון דייטשער הערשאַפט אין לאָדזש. זעט אויס, אז די פּסיכאָלאָנישע אויסווירקונג פון דעם װאָס איז פאָרגעקומען איז נישט געווען איינזייטיק. אויך די דייטשן האָנן גענלויבט, אז דער לעצטער ייד וועם קוקן אויף זיי וי אויף אויבערמענטשן אָן שום אייגענעם ווילן. אין לעצטן טאָנ פון זייער ממשלה אין לאָדזש האָבן די פירער פון דער געטאָ-

... דערצו נאָך האָבן צענדליקער טויזנטער יונגע יידישע מענער -- וען די היטלער-אַרמײ האָט אריינמאַרשירט קיין לאָדזש -- אין כאאָס פאַרלאָזט זייערע היימען, עלטערן, ווייב און קינדער, און אַנטלאָפן צו די גרענעצן פון רוסלאַנד, כדי דאָרט צו געפינען צייטווייליקע שוץ. ...

די דאָזיקע פאַרװאָרלאָזטע קינדער האָבן געשטאַמט פון פארשיידענע היימען: אייניקע -- פון די אמאָל רייכערע לאָ- דזשער קװאַרטאַלן, פון פארמעגלעכע עלטערן -- אויסגעהאָ- דעוועט דורך מאַמעס הענט, וי איידעלע בלומען, דווך אי" בערגעגעבענע גערטנער. אנדערע זענען געקומען פון די אָרעמ" סטע שיכטן: אין אָפּגעריסענע קליידער, אָפּנעלאָזענע, באַלו- טער קינדער, וועלכע האָבן פון פריער שוין נעהאַָט אייננע- זאַפּט אין זיך דעם אַראָמאַט פון דחקות און גרויען לעבן,

... אַ חוץ דעם צואמענמיש פון אַלערלײי אומנליקלעכע יתומים, וועלכע האָבן געשטאַמט פון דער שטאָט לאָדושׁ

132 יידיש לאָדוש ...

פארן גרעסטן טייל יידן, און איבערהויפּט פאר דער יוגנט איז געװאָרן קלאָר, אז אויב מען װועט איבערלעבן די מלחמה, וועט מען דארפן פארלאָזן די פּוילישע ערד און צו דעם צוועק, דאַרף מען זיך פּראָדוקטיויזירן --- לערנען זיך א פאַך. דער ציוניסטיש - געשטימטער יוננט האָט געצוינן צו לערנען זיך ערד-אַרבעט, מיט דעם געדאַנק צו זיין צוגעגרייט פאר לאַנד- ארבעט אין ארץ ישראל. פאר דעם איז נעווען צוגעפּאַסט מאַרישין --- א האַלבלאַנדװירטשאַפטלעכע פאָרשטאָט פון לאָדזש. צוגלייך מיט דעם אויסלערנען זיך א פאַך, וי טיש- לעריי און שלאָסעריי און לערנען זיך לאַנדוװירטשאַפט האָבן די פּאָליטישע פּאַרטײען, וועלכע האָבן אָנגעפירט מיט דעם פּראיעקט אויך געפירט א ברייטע קולטורעלאידעאָלאַנישע טעטיקייט װאָס האָט אויך באַאיינפלוסט דאָס קנאַפּע קולטור- לעבן אין נעטאָ. ...

... ווען די מלחמה איז אױיסנעבראָכן, האָב איך די פרוי און דאָס קינד אַװעקנעשיקט קיין טשענסטאָכאָון אין איר הײימשטאָט. איך אַליין בין געבליבן אין לאָדזש, כדי צו פּרובירן עפּעס אֶפּראַטעװען פון אונדזער פאַרמעגן. ...

... אין יוני בין איך שוין געווען צוריק אין לאָדזש. אָבער קיינעם פון מיינע נאָענטסטע מער נישט געטראָפן. ...

... נישט קענענדיק שלום מאַכן מיט דעם װאָס איז געשען, האָט אַדװאָקאַט מנשה צוזאמען מיט זיין פאַמיליע פאַרלאָזט לאָדזש, און זיך אומגעקערט קיין יאַסלאָ. ...

געוווינט האָב איך אין לאָדזש, צוזאמען מיט מיין פרוי און קינד אויף נאַרוטאָװיטשאַ 80. (סמיין פרוי האָט נעשטאַמט פון דער משפּחה שטראוך). אויפן זעלבן הויף האָט אויך געוווינט אַדוו. מנשה מיט זיין פּאַמיליע. נעשטאמט האָט ער פון גאַליצישן שטעטל: יאַסלאָ. ווען די מלחמה איז אױיסגעבראָכן איז אַדוו. מנשה אריינ- געקומען צו מיר כדי זיך צו באַראַטן וענן דעם אופן פון פאַרזאָרגן אונדזערע משפּחות מיט שפּייז. איך האָב פאָרגע- ליינט מיר זאָלן קויפן שטאָף, איך -- װי א שניידער ועפ פון דעם שטאָף אויפנייען הויזן, מאַרינארקעס און מירן עס שפּעטער אויסטוישן ביי פּוערים אויף פּראָדוקטן. אזוי ארום האָנן מיר זיך נענטער באפריינדעט. | נאָך דעם, װי די דייטשן האָבן צעשאָסן דעם קהילה-ראַט, האָט א גרופּע פון אָנגעזעענע געזעלשאַפטלעכע טוער באַשלאָסן צו גיין מיט אַ דעלענאַציע צום קריגס-נובערנאַטאָר פון לאָדזש, כדי קלאָר צו מאַכן די לאַנע פון די יידן. צװישן דער דעלע- גאַציע איז אויך געווען אַדוו. מנשה, און פון אים האָב איך געװווסט וועגן די אַלֶע באַרא ...

ביי ‏ דער ליקװידאַציע פון נעטאָ, האָט מען פיך, צוזאמען מיט אַלע לאָדזשער יידן אוועקנעשיקט קיין אוישוויץ. דאָרט האָב איך זיך צעשיירט מיט מיין פאמיליע.

דער לאַגער-פירער רעדעהאוזער רעדט נישט, נאָר ער שלאָגט. ער רופט אָן זיין שפּיצװוט --- דאָלמעטשער. מיר הייסן ביי אים רעבעקא אָדער מיסטבין. ביי אים שטאַרבט מען נישט, ווייל ער טוישט יעדע צוויי ואָכן מענטשן פון בעלזען-לאַנער. זיין בעסט פארגעניגן איז טרעטן מיט די שטיוול א פרוי און מאַכן זי פאַר א קריפּ?, געניע קאלעכמאן פון לאָדזש איז געלעגן אין דער קראנקען שטובע מיט מיר גאַנצע דריי טעג אָן בא- וװווּסטזיין. דער מערדער איז געקומען און איר געויזן אויף וועלכן בוים ער װעט זי העננען. זי איִזן קראַנקערהייט ארויס צו דער ארבעט, ...

... מיר זענען געשטאַנען אין צוויי רייען ביי א געמויערטער געביידע, װאָס האָט אויסגעזען אַנדערש וי די באַראַקן. דאָס איז געווען אַ קרעמאַטאָריע. צו די עלעקטרישע דראָטן זענען פאָרזיכטיק צוגעקומען לאָדזשער פרויען און געזוכט באַקאַנטע, וי אויך זיך געטיילט מיטן לעצטן ביסן.

אין די ערשטע טעג פון סעפּטעמבער 9, וװוען א סך יידן האָבן פארלאָזן לאָדזש און זיך געלאָזן צופוס קיין ווארשע, בין איך נישט געלאָפן,. נישט דערפאר װאָס איך האָב פאָרויסגעזען די זינלאָזיקייט פון װעלן איבעריאָגן דעם דייטש, נאָר פּשוט איך האָב נישט געװאָלט איבערלאָזן עלטערן און משפּחה. איך האָב געװאָלט זיין צוזאמעןן. נאָכן אריינמאַרש פון די דייטשן האָט זיך געשאַפן א מהומה. מען האָט נישט געוווסט װאָס עס ועט זיין, און װוּ עס וועט זיין בעסער, װאָס שייך לאָדזש האָט מען צוליב דער גרויסער צאָל דייטשן באַלד זיך נישט נוט געפילט. איך האָב דעריבער אַװעקנעשיקט די עלטערן און דעם קראַנקן ברודער קיין ווארשע, געדונגען אן אויטאָ און זיי אלעמען טראַנספּאָר- טירט. די פרוי און שווינער זענען אוועק קיין טשענסטאָכאָו, ווייל מיר האָבן געהאט, ד. ה. אלע ברידער, געמיינזאַם חוץ א טעקסטיל-פאבריק אין לאָדזש אין נייערס ראיאָן, -- אויך א פאבריק פון בלוי געשיר אין פּאָראַי ביי טשענסטאָכאָו. איך פלעג פאר דער מלחמה זיין איין טאָג אין דער ואָך אין פּאָראַי צו דערליידיקן די ענינים פון דער פאבריק.

אין לאָדזש בין איך געבליבן איינער אליין. די דייטשן האָבן צו מיר נישט אריינגעזעצט קיין , טרויהענדער", ווייל דער גרעסטער חוב מיינער איז געווען צו פּאַזנאַנסקין און דער דאָרטיקער דירעקטאָר האָט געטרויט און נישט פאַרלאַנגט קיין , טרויהענדער". די פאבריק אין גענאַננען אין צויי שיכטן ביזן 4טן אַפּריל 1940. אין דעם טאָג אין אַראָפּנע- קומען פון פּולן דער הויפּט-טרויהענדער און מיר דערלויבט נאָר צו נעמען דעם פּאַלטן און גיין. ...

די ערשטע גרויסע טראַנעדיע האָבן מיר געהאַט מיט אונדזערע עלטערן. זיי זענען געווען אין הויכן עלטער, זייער הילפלאָז און זיי האָבן גענלויבט אין מיר, אז איך על קענען זיי אויפהאַלטן ביים לעבן. ווען איך בין געווען אין לאָדזש, איז ארויס א פאראַרדענונג, אז די אלע װאָס ווילן פארלענגערן זייערע אויסלענדישע פּעסער און באקומען ארויספאָר-דערלוי- בענישן מוזן זיך מעלדן אוֹיף קילינסקענאָ 182, אין דער פּאַליציי. דאָס איז געווען דעם 3טן נאָוועמבער 1999. דאָרט האָב איך געטראָפן אשר קאָן, ד"ר ברוידע און אנדערע חשובע לייט, באַצאָלט צו 8 מאַרק פאַר פאַרלענגערן די גילטיקייט פון פּאַס און צו 8 מאַרק פאר א דערלויבעניש ארויסצופאָרן, בין איך מיט ביידע פּעסער (מיינער און מיין פרויס) אוועק זוכן א וויזע. ...

... דער ערשטער די, װועל- כע האָבן זייער נאָענטע משפּחה, צו דער צווייטער --- ווייטערע משפּחה און ערשט צו דער דריטער צו סתם באַקאַנטע, וועלכע װאָלטן גערן אויפגענומען מענטשן. דאָס פאַרנאַנדערטײלן די קאַטעגאָריעס האָט געמאַכט נלויבן אין דער גאַנצע בבא-מעשה. די יחסנים, דער יודענראַט, די אינטעלינענץ האָבן זיך פאר" שריבן אין דער ערשטער קאַטעגאָריע. דאַן האָט פּלוצלינג דע- נענהאַרדט באַפױלן, אז אין פארלויף פון איין שעה זאָלן זיך די אלע זאמלען אויפן מאַרק. אלע זענען מיט שמחה געקומען מיט באנאזש. מען האָט זיי אלעמען אויפגעלאָדנט און עטלעכע פופציק פאמיליעס זענען אוועקנעפירט געװאָרן אויפן בית- עולם און דערשאָסן געװאָרן, די קליידער האָט מען געבראַכט צוריק אין קליינעם נעטאָ. צװישן די אומנעקומענע זענען געווען א 12 לאָדזשער משפּחות. איך געדענק גוט איינעם ד"ר ראָזען, א סטאָמאַטאָלאָג.

געװוּסט האָב איך, אזן ער װעט שרייבן צו זיין שװועסטער קיין אמעריקע. האָב איך אויך צו איר געשריבן אָנגעבנדיק מיין נייע אדרעס, אזוי ארום האָב איך באַקומען א בריוו פון מיין מאַן. דאָס איז געווען דער איינציקער גרוס, וויי? באַלך האָט מען אים פאַרשיקט, דערוויי? האָט מען גענומען שמועסן, אז אין לאָדזש איזן בעסער, מען אַרבעט. דער גור? איז געפּאַלן אויף מיר אריבערצוכאַפּן זיך און זען --- װאָס עס קומט פאָר. איך האָב אויסנעקליבן קריסטמעס-צייט, ווייל די װאַך שיכורט און מען װעט קענען שמונלען די גרעניץ פון ,רייך". יידן איז אויך נישט דערלויבט געווען צו פאָרן מיט דער באַן. נאָענט פון לאָדזש בין איך מיט נאָך אנדערע וי איך געשפּרוננען פון ...

איך בין געבוירן געװאָרן אין לאָדזש. געהייראַט אין יאָר 1920. נגעהאט א גוטן מאן און געפירט א באַשיידן און רואיק לעבן. אין 7 (נעבוירן א זון. אין ספּעטעמבער 1999, זייענדיק אויף זומער-ווינונג, דערהערם די שרעקלעכע נייעס. אין לאָדזש אין געװען א מהומה. די מענער זענען געלאָפן קיין ווארשע. איך האָב מיין מאַן אָפּגערעדט דערפון האַלטנדיק, אז דער דייטש װעט שנעלער לויפן פון אונדז. די װאָס זענען געלאָפן האָבן זיך פי? אָנגעליטן, א טייל זענען געהרנעט געװאָרן. מיט א געדריקט האַרץ האָב איך זיך צונעקוקט וי די דייטשן מאַרשירן אריין. באַלד האָבן אָנגעהויבן אויספעלן פּראָדוקטן. נאָך אלץ איז מען נעשטאַנען אין רייען און יירן האָט מען ארויסגעטריבן. דאַן האָט מען אָנגעהויבן כאַפּן אויף ארבעט. מען האָט נעזאָנט, אז די מענער וועלן האָבן שלעכט, נאָר די פרויען װועט מען נישט טשעפּן. פי? מענער האָבן בא- שלאָסן צו פאָרן קיין רוסלאנד, אויך מיין ברודער יאק? ויינ- בלום האָט אזוי באַשלאָסן. מיין מאַן אין מיט אים מיט- געפאָרן. איך מיט מיין זון און מיין שוועגערין מיט 2 קינדער בלייבן. די צווייטע ואָך קומט צו מיר מיין שװעסטער און שװאָגער רבקה און לייב? עלענבערג און דערציילן, אז זיי האָכבן געהערט, אז לאָדזש מון וערן יידן-ריין, וייל דאָס געהערט צום רייך. זיי האָ ...

... מיר האָבן מער נישט װאָס צו טאָן אין לאָדזש. איך פאַרשרייב זיך אַװעקצופאָרן פון פּױלן.

164 יידיש לאָדזש ...

אויך יוסף זעלקאָוויטש האָט אָנגעהויבן זיינע ליטעראַ- רישע שריט אין לאָדזש מיט חסידישע מעשיות. ער האָט גלייכ- צייטיק זיך אָפּנענעבן מיט געשיכטע-פארשונג און פאָלקלאָך- זאַמלונג. זעלקאָוויטשעס חסידישע סקיצן און דערציילוננען געדרוקטע אין דער טאָג-פּרעסע, האָבן געהאט א מער האַר- מאָנישן טאָן און נוסח, װוי דאָס איז געווען ביי אָפּאָטשינסקין. מען דאַרף אָננעמען, אַז זעלקאָוויטשעס מער רואיקער סטיל און מחשבה זענען צו אים געקומען פון זיין שרייבערישער געשיכטע-פאָרשוננ און נטיה צו פאָלקלאָר-זאַמלונג. אָבער איצט קומט דאָס מערקווירדיקסטע ביי ביידע שרייבער. אין דער געטאַ-תקופה האָבן ביידע נעאַרבעט אין געטאָ-אַרכיוון: אֶפֹּאַ- טשינסקי װוי אן אקטיווער מיטאַרבעטער פון ווארשעווער אונ- טערערדישן געטאָ-אַרכיוו פון ד"ר עמנוא? רינגעלבלום (, עונג שבת"); און זעלקאָויטש --- אין לאָדזשער אָפיציעלן לעגאַלן געטאָדאַרכיוו. ביידע שרייבער זענען פארשניטן נגעװאָרן אין עלטער פון /4 יאָר -- און לסוף: ביידנס ליטערארישע שאַפונגען האָבן זיך אָפּנעפונען נאָך דער צוייטער וועלט- מלחמה: זעלקאָוויטשעס --- צווישן די אױיסג ...

... רישע ביאָגראַפיע ווייזט, אז ביידע זענען זיי געקומען פון דער אָרעמער יידישער נױיט-פּראָװינץ אין פּױלן, דורכגעמאַכט דעם זעלביקן אנטוויקלונגס-ווענ ביזן אריינקומען אין דער ליטע- ראטור, ביידע -- געבוירענע ערב דעם צוואנציקסטן יאָרהונ- דערט: אָפּאָטשינסקי --- 1899, זעלקאָװיטש -- 1897. ביזן אויסברוך פון דער ערשטער וועלט-מלחמה האָבן ביידע גע- לערנט אין ישיבות. בעת יוסף זעלקאָװיטש האָט שוין געהאָט סמיכות אויף רבנות -- האָט פּרץ אֶָפּאָטשינסקי אויך זיך געגרייט אין דער ישיבה פון קאָסאָוו צו ווערן א רב... אין די יאָרן צווישן ביידע וועלט-מלחמות זענען ביידע אריבער צו ייריש-וועלטלעכער שאַפערישקייט, וי דאָס אין געשען אויך מיט א סך פון עלטערן דור שרייבער. אָפּאָטשינסקי האָט זיין ליטערארישן דעביוט אָנגעהויבן אין לאָדזש מיט סקיצן און דערציילונגען, װוּ דער צענטראַל-מאָטיוו איז געווען די אידייע פון חסידיזם, געזען דורך דער פילאָזאָפיע פון א יוננן פאר- צווייפלטן דור נאָך דער ערשטער וועלט-מלחמה. ער האָט אין זיינע ערשטע שאַפונגען נישט נעקאַנט בייקומען דעם כאָאָס און תוהו ובוהו, װאָס ער האָט אליין אױיסנעטראַנן יענע יאָרן, זענען דערפאר זיינע שאַפונגען געווען אן אויסדרוק פון אן עפּאָכע װאָס האָט נעבראַכט ביטערע אַנטישונג דעם יונגן שרייבער-דור אין פּולן,

ביידע לאָדזשער שרייבער, סיי אָפּאָטַשינסקי און סיי זעלקאָװיטש, האָבן אין געטאָ אויף אַ רגע נישט פאַרגעסן וועגן דעם אַנאָנימען שייכות צום פרייען, אייביקן קאָסמאָס. זיי האָבן ביידע אין זייערע געטאָ-שריפטן אריינגעהויכט די האַרמאָניע פון שרייבערישער אומאָפּהענגיקײיט --- אויף וויפל דאָס איז געווען מענלעך אין יענע אומגליקלעכע טעג. װי טראַגיש זייער פּערזענלעך לעבן זאָל נישט האָבן געװען -- האָבן זיי דאָך זייער חלום אויפגעהאַלטן, אים פארמויערט וי אַן איבערצייט- לעכן נאַציאָנאַלן חוב אין זייער טעגלעך-געשריבענער כראָניק פון ניהנום. דערפאר איז זייער כראָניקת -- זייערע ביידנס נורלות -- נישט בלויז די כראָניק פון זייער איינענער פאר- שעמטער און געשענדטער שאַפערישקייט. פון זייער כראָניק רעדט צו אונדן א שרייבערישע צוואה, װאָס נילט פאר אלע צייטן. דאָס איז דער רוף פון יעדער יידישער פארצוימטער שאַפערישקייט, פון געשלאָנענעם גייסט אין פארצווייפלונג און פון יעדער פאַרקנעכטונג. דער פאַרשניטענער שרייבער-דור מיט זיינע ביטערע נסיונות שי ...

מען דאַרף זיך משער זיין, אז פאר ביידע יידישע לאָדזשער שרייבער איז זייער אַרכיװדאַרבעט אין די געטאָס נישט געווען א צי? פאר זיך. אויב פון ביידע זענען פאַרבליבן ווערטפולע געטאַדרעפּאָרטאַזשן און אויפצייכענונגען נישטם בליז פון געשיכטלעכן באטייט --- (זיי שטייגן איבער יעטװועדע ליטעראַ- ריש-קריטישע פאָרמו?), איז עס דערפאר, װאָס זיי האָבן אין דער אַרכיודאַרבעט אריינגעהויכט זייערע פארלוירענע, שאַפע- רישע כוחות. אין זייער טאָנדטענלעכער יסורימדיקער אָבסער- װאַציע, אינעם זאַמלען פאַרן אַרכיוו די אויסגעלאָשענע ברעק- לעך פון אן אויסצאַנקענדיק יידיש לעבן -- האָבן זיי געפונען דאָס כישופדיקע טויער פון אילוזיע. אין פאַרצוימטן געטאָ- תחום זענען אָבער געבליבן אומפּאַרצוימט די אַנאָנימע האָרי-

אָנגעקומען קיין לָאָדזש, איז ער געװאָרן בוכהאַלטער ביי דער, אין יענער צייט (1908) באַקאַנטער פירמע א. י. גראָס- לייט און אין א קורצער צייט האָט ער שוין פאנומען דעם אמט פון בוכהאַלטער - בילאַנסיסט. אַ גנוטער פאַרדינער -- שיקט ער זיינע עלטערן, וועלכע האָבן שוין זינט 1906 נגעוווינט אין ארץיישרא? --- אויף א בכבודיקן לעבן. ...

... מיר ברענגען דאָ א ליד און אַ קורצע באַשרײבונג װעגן אַן אײגואַרטיקע פּערזעגלעכקײט גטע איסעראה (געבוירן 9 אין בערדיטשעה) װאָס איז אין זײן יוגנט געװען אַ רעװאָלוציאָנערער טוער. געזוכט פון דער באַרישער אָבראַנע אי בערדיטשעט, איז ער אַװעס קײן קיעה, אָנגענומען דעם נאָמען פט זיין קח דוד באָלאָדענקאָ, און אװטער דעם נאָמען אָנגעקומען קײן לֹאָדוש אין יאָר 1908. ...

... װאַרשע און לאָדזש, די צוויי גרעסטע שטעט אין פּױלן פאָרן קריג, די שטעט, װוּ יידן האָבן זיך אַממערסטן קאָנצענט- רירט --- זענען שוין פריי. ...

... ווען איך האָב זיך באַװויזן אין לאָדזש, אין מערץ 1945, איז דאָס לעבן שוין מערווייניקער געווען ארנאניזירט. די שטאָט איז אין גרונט גענומען געווען נישט באַשעדיקט. דער איינציקער קװאַרטאַל װאָס איז פארניכטעט געװאָרן, איז געווען באַלוט, דאָס איז געווען דער אויפטו פון די דייטשן. (דאָס זעלבע איז אויך געשען אין ווארשע. נאָכן ארויספירן דער יידי- שער באַפעלקערונג פון געטאָ, האָבן זיי ארויסנעפירט דאָס גאַנצע יידישע פאַרמענן סיין דייטשלאַנד און די פּוסטע וװווינונגען חרוב געמאַכט), ...

... פּאָזנאַנסקיס שפּיטאָל האָט איבערגענומען די שטאָט- פאַרװאַלטונג און האָט באַדינט די באַפעלקערונג פון לאָדזש. די איינציקע סאַטיספאַקציע פאר יידן איז געווען, װאָס דעם דאָזיקן שפּיטאָל האָט מען אָנגערופן אויפן נאָמען פון א פארמלחמהדיקן לאָדזשער יידישן דאָקטער; שפּיטאָל אויפן נאָמען ד"ר שטערלינג. ...

די קינאַ-נעביירע האָט נישט אַנטשפּראָכן די באַרערפע- נישן פון אַ טעאַטער. זענען אייניקע געזעלשאַפטלעכע טוער אַרױסגעקומען מיטן געדאַנק, אַן מיט דער הילף פון דער יירישער באַפעלקערונג צוזאמען מיט דער רעגירונג --- זאָל מען פינאַנסירן דאָס אויפבויען פון אַ נייער געביידע, אין וועלכער -- צווישן אַנדערע --- װעט האָבן אַן אָרט דאָס יירישע טעאַ- טער. עס האָט זיך אָרגאַניזירט אַ ספּעציעלער קאָמיטעט פאַר בויען אַ יידישן טעאַטער אין לאָדזש, וועלכער האָט זיך גע" שטעלט פאַר אַן אויפנאבע צו זאַמלען אַ באַדייטנדיקע סומע געלט, וי אַ טיי? פון די אױיסנאַבן פאַרן טעאַטעריבנין. עס זענען אויך געווען אַ סך קעגנער פון אָט דעם פּראָיעקט. עס זענען געווען אַזעלכע, וועלכע באַשטײערן זיך נישט גערן פאַר געזעלשאַפטלעכע צוועקן בכלל. עס זענען אָבער אויך געוען אַזעלכע, וועלכע האָבן זיך קעגנגעשטעלט דעם פּראָיעקט צוליב דעם, ווייל זיי האָבן נישט נעגלויבט אין דער צוקונפם פון יידישן נאַציאָנאַלן לעבן אין פּױלן, און יערער גראָשן, װאָס מען יט אויס אויף בויען א בנין פאָרן יידישן טעאַטער, איז לוט זיי, געווען אַרױסגעװאָרפן געלט. ...

... אין דעצעמבער 1940, וען אידאַ. קאַמינסקאַ און איר מאַן מעלמאַן זענען צוריקגעקומען פון רוסלאַנד, האָט זיך אָנגעהויבן דער אויפבלי פון יידישן טעאַטער. זיין הױפּט-קװאַרטיר איז געווען לאָדזש. די פיליאַָרן זענען גע- ווען: אידאַ קאמינסקא -- רעזשיסאָר און אַרטיסטין; מאיר מעלמאַן -- דירעקטאָר און אַרטיסט; חבל בוזגאן --- רעזשי- סאָר און אַקטיאָר. דער טעאַטער האָט אויך גענאָסן פון דער הילף פון רעזשיפאָר און סצענאָגראַף יעקב ראָטבױים. דער טעאַטער האָט אויפגעפירט ערשטקלאַסיקע פאָרשטעלונגען, און מען האָט אים באַטראַכט וי איינעם פון די פירנדע טעאַטערס אין פּולן.

... קרן-קימת און קרן-היסוד האָבן באַנייט זייער טעטיקייט כמעט אזוי פרי, װוי נאָר ס'האָבן אויפגעהערט די קרינס-אָפּע- ראַציעס. ביידע אָרנאַניזאציעס האָבן געהאָט זייער זיץ-אָרט אין לאָדזש ביז די לעצטע טעג פון זייער עקזיסטענץ אין פּולן, דער פֿעקרעטאַר פון צענטראלן ביוראָ פון קרן-קימת איז געווען דער טוער פון השומר הצעיר ר. צעדערבוים (אַרצי -- היינט א מיטנליד פון כנסת). כאָטש די יידישע באַפעלקערונג אין פּױלן איז געווען פאראָרעמט, דאָך האָבן ביידע אינסטיטוציעס בא- וויזן אויפצוזאמלען א באַדייטנדע סומע אין משך פון זייער עקזיסטענץ,

... די קאָמיסיע -- באַקאַנט אונטערן פּאָפּולערן נאָמען, די ענגליש-אמעריקאנער קאָמיסיע", האָט געפאָרשט די באַ- דינגונגען אין פּאַלעסטינע און אין די דייטשע לאַגערן. זי איז אויך געקומען קיין פּױלן, און פאַרשטענדלעך --- קיין לאָרזש, װוּ דער דער גרעסטער יידישער ישוב אין פּױלן האָט זיך געפונען. ...

נישט קיין סך מענטשן וייסן און געדענקען, אז אין לאָדזש, לויט דער איניציאַטיוו פון ד"ר משה מאַזור (מיט א צייט צוריק געשטאָרבן אין ישראל, װוּ ער איז געווען אַ באַ- קאַנטער דאָקטאָר-פּסיכיאַטאָר) האָט זיך נעגרינדעט אַן אִפּ- טיילונג: פריינד פון העברעישן אוניווערסיטעט אין ירושלים. צום קאָמיטעט האָבן געהערט אָנערקענטע פאָרשטייער פון דער קונסט און ויסנשאַפט, וי יוליאַן טובים און פּראָפ. שאַף. דער קאָמיטעט האָט צוזאַמענגענומען א צאָל ביכער, וועלכע מען האָט איבערנעשיקט צום ירושלימער אוניווערסיטעט. ...

... לאָדזש איז געווען די שטאָט, װוּאַהין מען האָט געבראַכט די קרבנות פון דעם פּאָגראָם. | ...

די דאָזיקע געשעעניש אין גענוי באַשריבן געװאָרן דער- פאַר, ווייל גאַסן-דעמאָנסטראַציעס פון אַזאַ כאַראַקטער זענען נישט פאָרגעקומען נאָכן קריג --- נישט פריער -- און נישט שפּעטער, | און נאָך אלעמען האָט זי ערלעך אָפּנעשפּיגלט די שטי- מונג פון דעם גרעסטן טייל פון דער יידישער באַפעלקערונג אין לאָדזש. ...

... דאָס זענען נעווען הייסע, היסטאָרישע טעג. אין לאָרזש, װוּ עס האָט זיך קאָצענטרירט די פּאָליטישע און געזעלשאַפט- לעכע אַרבעט פון פּױלן, איז די אַטמאָספער געווען אָנגענליט,

... לאָדזש, ענלעכע פאַרזאַמלונגען פון אַנדערע ציוניסטישע גרופּן זענען פאָרגעקומען מער וייניקער אין דער זעלבער צייט. די ביוראָען פון קרן קימת לישרא? און קרן-היסוד זענען פאר- מאַכט געװאָרן און דאָס געלט אין באַנק -- בלאָקירט. די ציו- טונג; , דאָס נייע לעבן" האָט אויפגעהערט צו דערשיינען, און איר אָרט האָט פארנומען דער אָרנאַן פון דער יידישער גרופּע פון פּ.ז.פּ.ר. (קאָמוניסטן) -- , פאָלקס שטימע". די יירישע קאָמיטעטן האָבן אויפגעהערט צו עקזיסטירן, און אויף זייער אָרט האָט מען נעשאַפן קולטור-געזעלשאַפטלעכע פאַרבאנדן, אונטערן זעלבן נאָמען. אין דער פאַרװאַלטונג פון די געזעל- שאַפטן, זענען שוין נישט געווען קיין פאָרשטייער פון פּאַר- טייען. דאָרט זענען געווען מיטגלידער פון דער פּ.ז.פּיר. און אומפּאַרטייאישע.

... זאָל דאָס הייסן, אז די איבער הונדערטיאָריקע געשיכטע פון לאָדזשער יידן (אזוי לאַנג, איז אויך די נעשיכטע פון דער שטאָט לאָדזש) איז פארענדיקט ? ...

יאָרן לאַנג האָבן מיר לאָדזשער יידן, זיך געהאַלטן אין איין פרעגן; היתכן? צי איז דאָס מענלעך, אז מיר זאָלן ארי- בערגיין בשתיקה און נישט איבערלאָזן אין דער שטאָט, ונ עס האָט געשפּרודלט אמאָל מיט יידיש לעבן, אַ באַשײדענע מצנה לזכר אונדזערע קדושים? איז דאָך אונדז שטאָט לאָדזש געווען די צווייט גרעסטע שטאָט אין פּױלן. האָבן דאָך אין אונדזער היימשטאָט געלעבט און נעשאַפן כמעט א פערטל מיליאָן יידן. און ווער פון אונדז איז אימשטאַנד אויסצורע- כענען די אלע אמאָל עקזיסטירנדיקע יידישע אינסטיטוציעס? אָבער סיי פּאָליטיש, װוי אויך פינאַנסיעל, זענען מיר ביזן יאָר 0 געווען אַבסאָלוט מאַכטלאָז און נאָר נישט געקענט עפּעס װאָס קאָנקרעטעס אויפּטאָן. ...

... די לאָדזשער יידן מאַטערט אַ פראַנע, אויף וועלכער זיי האָבן נאָך נישט גענעבן קיין תשובה. ...

... וגעזאָגט זיך צו באַשטייערן מיט א נרויסער סומע נעלט כדי צו רעאַליזירן דעם פּלאַן,. עס זענען אָבער אויפנעקומען אַנדערע שוועריקייטן פון טעכנישען כאַראַקטער. עס האָט זיך געהאַנדלט ווענן באַ- שטימען דאָס געהעריקע אָרט, דעם פּראָיעקט פון דענקמאָל, די פאָרם, --- און אפילו די שפּראך פון אויפשריפט. (יידיש, פּויליש איז מען מסכים געווען, אָבער פאר העברעיש האָט מען געמוזט קעמפן...),. עס האָבן זיך אָנגעהויבן אוימאוים- הערלעכע זיצונגען, קאָנפּערענצן. מיר האָבן זיך אָנגעטראָפן אויף שטרויכלוננען פון אלע זייטן און דאָך זענען מיר זיי אַלע בייגעקומען. דאָס איינציקע װאָס איזן נעשטאַנען פאר אונדזערע אוינן איז געווען: רעאַליזירן די הייליקע זאַך בשלי- מות. דעם 27טן פעפּטעמבער 1989 איז דער מאָנומענט לזכר די קדושים פון לאָדזש אַנטהילט געװאָרן אויף דעם פאָדער- פּלאַץ האַרט ביים אַריננאַנג צום לאָדזשער יידישן בית-עולם,

... מאַקס האַבער איז געבוירן נגעװאָרן דעם 18טן אָקטאָבער 1943 אין לאָדזש, פּונקט אינמיטן דער צווייטער וועלט-מלחמה. ...

נעם אריין אונטער די פליגלען פון דער שכינה, דעם ליכטיקן אָנדענק פון דיינע קינדער פון אונדזער היים-שטאָט לאָדזש און די סביבה ארום איר אין איין קלאַמער, וי דו האָסט זיי צוזאמענגעקלאַמערט אין דער שעה פון דער גרויסער שחיטה. הער זיך צו און פאַרלעש נישט דעם אָפּהילך פון דעם ווייגעשריי װאָס איז געקומען אין יענער צייט פון די אַלע, װאָס זענען פאַרטריבן געװואָרן אין אונדזער געטאָ אריין, קהילה ליצמאַנשטאַט, וי ס'ווערן געטריבן שאָף צום פאָדערהויז פון שחיטה אָרט.

... יידישער טעאַטער-סטודיע ביים , הזמיר" אין לאָדזש ...

... ווען די דייטשן האָבן אין ספעפּטעמבער 1939 אריינמאַר- שירט קיין לאָרזש איז קיין זכר נישט געבליבן פון די געציילטע דייטשע אַנט-פאַשיסטן. די לאָדזשער דייטשן האָבן צוזאמען מיט די פּאַליאַקן, װאָס האָבן זיך גערופן פּראָצענטיקע פאָלקס- דויטשן, האָבן איזאָלירט די יידן פון דעם ארום. נאָך פארן שליסן דעם געטאָ זענען די לאָדזשער יידן שוין געווען ארומ- גערינגלט מיט א וואנט פון שנאה און האס.

... די יידיש-פּוילישע באַציאונגען זענען אין לאָרזש קיינמאָל נישט געווען קיין נאָענטע. די יידישע אינטעלינענץ אין דאָ נגעווען ווייניקער אסימילירט פּוילִישׁ װוי אין ווארשע, ווייל זי האָט אַזא טראַדיציע נישט געהאַט. א גרויסע טייל פון אָט דער אינטעלינענץ איז געקומען פון רוסלאנד (גירוש מאָסקװע) אָדער פון די דייטשע מייסטער-שולן, און דער פּאַלאָניזאציע- פּראָצעס איז געווען א שעפּטערדיקער און א שװאַכערער.

אנדערע פּאָעטן האָבן אויך פארעפנטלעכט זייערע שאַפונ- גען אין , לאָדזשער טאַנעבלאַט", אָבער חיים קרול האָט זיך בכלל געהאַלטן מן הצד פון דער צייטונג, סיידן לאַזאַר קאַהאַן האָט ביי אים , קאָנפיסקירט" א ליד און עס אָפּנעדרוקט. נו, לאַזאַר קאַהאַנס בלאט איז לפי זיין מהות געווען מער פּראָלע- ...

... מיט דער צייט האָבן מיר פאַרענדיקט אונדזערע אוני- ווערסיטעטן -- איך האָב געלערנט סעמיטישע שפּראַכן, און שמואל? דיקער איז נעפאָרן קיין אויסלאַנד, װוּ ער האָט אויס- שטודירט אַלס אַ דאָקטאָר. יאָרן שפּעטער, ווען איך בין גע- ווען אין ישרא?, האָב איך געהערט אַז מיין שול-פריינד שמואל דיקער איןז געווען אַ דאָקטאָר אין ת?-אביב אַ לאַנגע צייט, אָבער אַן אומהײילבאַרע קראַנקהייט האָט ביי אים דאָס לעבן צוגערויבט. איך האָב דעמאָלט באַזוכט דעם פאָטער פון מיין פריינד, וועלכער האָט מיך געדענקט פון די יאָרן אין לאָרזש, װוּ ער אַליין האָט געשפּילט אַ חשובע ראָל נישט נאָר אַלס א פארמענלעכער פאַבריקאַנט, נאָר אויך אַלס אַ חסידישער ייר, וועלכער האָט געדאַװונט אין אַ רבי"ש שטיבל.

אָבער אינעם זכות פונעם גוטן נאָמען פון דער , לאָדזשער יידישער טעאַטער-סטודיע? האָט דער דעמאַָלטיקער סאָוויעטי- שער קאָמיסאַר פאר , טעאַטער און קונסט?" אין ביאַליסטאָק פאָרגעליינט זיי עפּעס ווייזן פון זייער אָפּנעטאַענער אַרבעט אויפן געביט פון טעאַטער -- און כך הוה. --- זיי האָבן זיך באַוויזן מיט אן אויפנעפירטע פאָרשטעלונג אין לאָדזשער הזמיר"-זאַל פונעם פאַרשטאָרבענעם רוסישיידישן שרייבער בייניש שטיינמאַן א"נ , ביים טויער" און אַ פראַנמענט פון , פּאָלִיש אויף דער קייט" פון י. 5, פּרץ, דער אזוי גערופענער עקזאַמען האָט דעם סאָוויעטישן קאָמיסאַר וווילגעפעלן (מיט געוויסע אויסנאַמען) און די סטודיאַנטן האָבן באַקומען בע- סערע אַרבעטס-מעגלעכקייטן און עטװאָס בעסערע לעבנס- באדינגונגען, ...

אױפן געביט פון דראַמאַטורגיע האָט לאָרוש צו דער מאָנען דעס העברעיש - ײדישן דיכטער יצחק קאַצענעלסאָן מיט אַ רײ אַריגינעלע אײגאַקטערס און פיעסעס, וועלכע זענען די ערשטע געשפילט געװאָרן אין לאָדוש; משה בראָדערזאָן, װעלכער איז געװען דער פּאָטער פון דעם סלײיוקונסט-טעאַטער, פאר װעלכן ער האָט געשאַפן צענדליקער סצענקעס און אײנאַקסטערס און אױך איבער' געזעצט די אָפּערעטע ,באַיאַדעראַי, דעס דיכטער הער שעלע, װעלכער האָט איבערזעצט די אָפּערעטע ידי רױז פון סטאַמבול"; מ י. פּלאַט מיט עטלעכע היסטאָרישע פיעסעס, ש. באַרבער מיט אַ מעלאָדראַמע ,די נקמה פון אַ פרוי"; ח. י. קרעמער מיט זײן דראַמע ,די ײדישע טראַגעדיע"; זלמן זילבערצװײג מיט זײנע צענדליקער איבערזעצונגען פון אײראָפּעישן רעפּערטואַר און עטלעכע צעודליק טײנאַקטערס, װאָס האָבן געשאַפן דעם רעפּערי ...

... צווישן די דרוקערייען האָבן פאַרנומען א באַזונדער אָרט --- קונסט-דרוקערייען, וועמענס באַלעבאַטים האָבן מיט אַ סר פאַרשטענדעניש און געפי? פאַרשענערט די ארויסגעגעבענע ביכער, זשורנאַלן --- דערשינענע אין לאָרזש. ...

ח. בערמיץ -- א ייד אין לאָדזשער נעטאַ... 147 ...

די יידישע בינע האָט זיך באַרייכערט ווען דזשינאַן און שומאַכער האָבן זיך צוריקגעקערט קיין פּױלן. זיי האָבן באַלד אָרגאַניזירט א סאַטירישן רעװייטעאַטער, וועלכער האָט געהאַט זיין זיץאָרט אין לאָרזש, און האָט געהאַט גרויס דערפאָלג. ...

... שיינע און זייערע 5 זין 1 220 524(06 זילבערבערג הערש-מאיר יי עי 0 : 116152-11291 / פזסמזסס1ץ זילבערבערג לאה 48 ,210610618 זילבערבערג מענדל (א קינד 1 ,1061068ץ.7 פון דער משפּחה) -- 8156 -- עסט עט8ס) ערשטער קרבן אין לאָדוש קאש 10081660102,,,1 5 ,(6ג1-ת1-ז010106) יאָכלעװיטש מרדכי זוסם} 200 12122 116 (שװואָגער), זיין פרוי פייגץ 6 (10011:4660 און זייערע 14 קינדער -1ט0ת52 , מזטג610טג1 7 ,3( (616מ3גט) ז6ץ128אן יאַװוערבוים שמואל-מאיר זוֹסת} 80 (מט8) (פעטער), אסתר (מומע) און טענ וס גאט ...