Mordechai Chaim Rumkowski

... ווען די דייטשן האָבן געשאַפן דעם יידן-קװואַרטאַל, האָבן זי אלס עלטעסטן באשטימט מרדכי חיים רומקאָווסקי. די לאָ- דזשער דייטשן, װאָס זענען געווען די ראַטגעבער פון דער אַקופּאַציעדמאַכט, האָבן גוט נעקענט די אינערלעכע פאר- העלטענישן אין דער יידישער נעזעלשאַפט. זיי האָבן דעריבער קורם 2כ? ארעסטירט א ריי פאראנטװאַרטלעכע יידישע געזעלשאַפטלעכע טוער (חיים לייב פּאָזנאַנסקי, ד"ר אלעקסאנ- דער פמאַרגאָליס, אַ. האָלענדערסקי, בערקאָוויטש, יוסף מאָרגענ- טאַלער א.אַ.) און פאַרשפּאַרט אין ראַדאָנאָשטש. מיט דער הילף פון רומקאָווסקין האָבן די דייטשן אַנטװאָפנט דעם ווידער- שטאַנד אין געטאָ, איידער ער איז אַנטשטאַנען.

... ור אין ארנאניזאציאַנעל, עקאָנאָמיש און אויך נייסטיק אויפגעשטינגן באַרג-ארויף. צו סאָל אין פּרט פון בויען סאָ- ציאַל פאַרנעמיקע אונטערנעמונגען, וי די יידישע יתומים- ' הייזער, האָט לאָדזש געװווּנען א סך אָנזען. אין באַלוט, װוּ עס איז געווען ממש ,א שפע" פון יתומים" און פארװאָרלאָזטע קינדער, אין געעפנט געװאָרן דאָס גרויסע יתומים:הויז (זגערזשער 80, אָנפירער מענדל רייכנבאַך), אין װילקעת -- צענטער שטאָט -- האָט געאַרבעט מיט אינטענסיווקייט דאָס יתומים-הויז פון , דאָבראָטשיננאָשטש", די אָרגאניזאציע פון די צילינדער-יידן, אין , העלענווועק", די פּעריפערישע געגנט פון לאָדזש האָט מיט פאַרנעם זיך אַנטװיקלט די קינדער- רעפּובליק פון יידישע יתומים און יתומות אונטער דער הויפּט-השגחה פון דעם אַסעקוראַציע-אגענט מרדכי-חיים רומקאָווסקי,. די יתומים-הייזער זענען געווען פארבונדן מיט א נעץ יידישע געזעלשאַפטלעכע שולן וי מיט ארגאניזאציעס פאר פּראָפּעסיאַנעלער אויסבילדונג פון די אונטערװאַקסנדיקע יתומים און יתומות. בפרט האָט אַן אָנזעעװודיקן אָרט פאר- נומען אין דעם שטח די יתומיםקאָלאָניע אין העלענווועק מיט זייער אָנפירער רומקאָווסקי, וועלכער האָט אגב א סך פריער, װוי בעתן חורבן פון די ימי היטלער, זיך דערװאָרבן דעם נאָמען פון א פארדאָרבענעם פּארשוין מיט דער תשוקע פאר פאַרראַט און בנידה, וי עס האָט זיך ארויסגעוויזן בעת

... אָפּנעשלאָסן פון דער וועלט, געפינט זיך דאָס געטאָ אונ- טערן אויפזיכט פון דער דייטשער געטאַָ-פארוואלטונג; גע- שטאַפּאָ און קריפּאָ,. (געהיימע שטאַטס-פּאָליצײ און קרימינאַל- פּאָליציי), דער איינציקער אָפּיציעלער פארמיטלער צװוישן דער געטאָ-באַפעלקערונג און די דייטשן איז מרדכי חיים רומ- קאָווסקי, באַקאַנט צװישן די יידן װוי דער קיסר פון געטאָ. ...

... אי טי יי א אי אי יי יי עי יי יי יי פאר פּלאץ אוּן דערנערונג װערט, װי אויבן געזאנט, געזארנמ. (--) מרדכי חיים רוּמקאווסקי ...

... די צאָל מענטשן אָן אַרבעט און אָן געלט, אָפּנעשלאָסן אין געטאָ און אויסקוקער אויף איין פּרנסהינעבער --- מרדכי חיים רומקאָווסקי --- איז נעװאָקסן מיט יעדן טאָנ און איז געװאָרן גיך אָרגאַניזירט דורך כוחות װאָס האָבן נישט שטענ- דיק געמיינט די טובה פון כלל. די פּאַליטישע פּאַרטײען האָבן נעקוקט מיט חשד איינע אויף דער אַנדערער און ס'איז נישט

... די ערשטע אַרבעשס-װאַרשטאַטן, דער יסוד פון געטאָ לויט מרדכי חיים רומקאָווסקי, האָבן באַקומען פון ‏ דרויסן" באַשטעלונגען. אָבער כדי צו באַקומען ארבעט אין די װאַר- ...

... מרדכי חיים רומקאָווסקי, דער יודענעלטסטער, האָט זיך געפירט וי אַ קייסער. צו דער צרה מיט די דייטשן האָט מען זיך אויך נעמוזט היטן פאַר אים און זיינע משרתים. זוכנדיק אַ עג צו לעבן האָב איך אויף לאַנעװוניצקא 4 געעפנט אַ רעסטאָראַן מיטן קליננגענדיקן נאָמען , אייראָפּע?. צו אזא אונטערנעמונג אין אַזאַ צייט האָב איך נעמוזט האָבן שותפים. מיינע שותפים זענען געווען: נעדולד, לעאָן אָפּאַטאָוסקי, בייגעלמאן, בערמאַן און אולינאָווער. דער לעצטער איז געווען אַ מיטנליד אין רומקאָווסקיס בייראַט. אים האָט מען געדאַרפט האָבן צוליב , כשרות". ...