Balut

די יירישע מאַסע איז באַשטאַנען פון א מיטלקלאס (חוץ איינציקע גרעסערע נבירים) און אַ גרויסן אָרעמען פּראַלעטאַריאַט, די יידישע באַפעלקערונג, קאָנצענטרירט אין באַלוט און אומר געגנט, האָט זיך פארנומען אין דער ערשטער ריי מיט אלערליי טעקסטיל-אַרבעט (וועבעריי, זאָקן, טריקאָטאַזש א. א.) און אויפן צווייטן אָרט איז גענאַנגען שניידעריי. סיי דער יידישער מיטל- קלאָס, סיי די ארבעטער האָבן געזוכט צו שאַפן אינסטיטוציעס פון קעגנזייטיקער הילף און אונטערשטיצונג. אזוי אומזיכער און נישט סטאַבי? איז געווען די עקאָנאָמישע באַזע. ‏ עס האָבן עקזיסטירט א ריי אינסטיטוציעס, חברות, פאריינען, קאַסעס, פון וועלכע עס האָבן גענאָסן נישט בלוין דער האַנטװערקער און כאַלופּניק, דער קליינער סוחר און הענדלער, נאָר אויך דער מיטלקלאָס האָט געמוזט אָנקומען צו זיי. ...

אין איינע פון אירע אלטע מויערן האָט אין לאָדזשער בראשית געלעבט דער ערשטער יידישע מעשה-שרייבער יאנק? לערער. עס איז לחלוטין נישט ניכר א ביס? ארויפצו די יירישע געגנט באַלוט, װאָס איז װוי א שטיק גרויסשטאָטישע עקזאָטיק געווען יידישע מוזעאַלע מערקווערדיקייט פאר מענטשן װאָס זענען געקומען פון דער וייט. ב אַ לוט האָט אינספּירירט שעפע- ריש מערערע יידישע וי נישטיידישע פּאָעטן און זי האָט צוגעצויגן די אויפמערקזאמקייט פון מאָלערס. באַלוט אין געווען דאָס היים-אָרט פון אַ צאָל באַװוּסטע יידישע שרייבערס, וועלכע האָבן דערקענט די נרויסע וועלט דורך דער פּריזמע פון דער ננויט, ועלכע האָט געהויזט אין די עננע, פינצטערלעכע וועבער-היימען פון באַלוט. נו, פון באַלוט איז געקומען צו רייד אנב אורחאדיק, און נישט געװאָלטער קאָנ- פראָנטאַציע מיט פּאָזנאַנסקין, דעם בעלישם, אָבער אָן פאַק- טישע יורשים, גייסטיק. איז אָבער א נליק געשען דעם ישוב לאָדזש, װאָס ער האָט זיך נישט געבויט אויף די יורשים פון פּאָזנאַנסקין און זיינס גלייכן, דער פאַרנאַנדערבוי פון ...

עס איז געווען די צייט פון איבערבראָך -- דער איבער- גאַנג פון דער תקופה פון אָפּנאַנג צו א פּעריאָר פון אוים- קום. דאָס שטאַרק פארװאָרלאָזטע פעלד -- ס'פעלד אין אלע טייטשן --- האָט נעמאַנט די מי פונעם פאַרשטאַנדיקן אַקע- רער און זייער. נורלדיק איז דער יידישער לאָדזש באַשערט געװאָרן צו געווינען אנשי נבון און נעניטע הענט און דער ציבור אין ארנאניזאציאַנעל, עקאָנאָמיש און אויך נייסטיק אויפגעשטינגן באַרג-ארויף. צו סאָל אין פּרט פון בויען סאָ- ציאַל פאַרנעמיקע אונטערנעמונגען, וי די יידישע יתומים- ' הייזער, האָט לאָדזש געװווּנען א סך אָנזען. אין באַלוט, װוּ עס איז געווען ממש ,א שפע" פון יתומים" און פארװאָרלאָזטע קינדער, אין געעפנט געװאָרן דאָס גרויסע יתומים:הויז (זגערזשער 80, אָנפירער מענדל רייכנבאַך), אין װילקעת -- צענטער שטאָט -- האָט געאַרבעט מיט אינטענסיווקייט דאָס יתומים-הויז פון , דאָבראָטשיננאָשטש", די אָרגאניזאציע פון די צילינדער-יידן, אין , העלענווועק", די פּעריפערישע געגנט פון לאָדזש האָט מיט פאַרנעם זיך אַנטװיקלט די קינדער- רעפּובליק פון יידישע יתומים און יתומות אונטער דער הויפּט-השגחה פון דעם אַסעקוראַציע-אגענט מרדכי-חיים רומקאָווסקי,. די יתומים-הייזער זענען געווען פארבונדן מיט א נעץ יידישע געזעלשאַפטלעכע שולן וי מיט ארגאניזאציעס פאר פּראָפּעסיאַנעלער אויסבילדונג פון די אונטערװאַקסנדיקע יתומים און יתומות. בפרט האָט אַן אָנזעעװודיקן אָרט פאר- נומען אין דעם שטח די יתומיםקאָלאָניע אין העלענווועק מיט זייער אָנפירער רומקאָווסקי, וועלכער האָט אגב א סך פריער, װוי בעתן חורבן פון די ימי היטלער, זיך דערװאָרבן דעם נאָמען פון א פארדאָ ...

נאָך דער ערשטער וועלט-מלחמה האָבן זיך פאַרשפּרײט אין לאָדזש, וי אין אַנדערע גרעסערע שטעט, אַ ספּעציעלער טיפּ הײיל-אַנשטאַלט, די א"ג , לעטשניצעס". די ערשטע און די וויכטיקסטע איז געווען אויף זנערזשער 17. דאָס אין נע- ווען אַן אַדרעס פאַר די קראַנקע, נישט בלויז פון דער אַלט- שטאָט און באַלוט, נאָר אַפילְן פאַר יידן פון די אַרומיקע שטעטלעך. עס זענען דאָרט טעטיק נעווען אַ צענדליק דאָק- טוירים פון פאַרשיידענע ספּעציאַליטעטן,. די , לעטשניצעס" זענען געווען , צווישן" די אומזיסטע שפּיטעלער און די פּרי- װאַטע דאָקטױירים. דורכשניטלעך האָט אַ ויזיט ביי אַ פּרי- וואטן דאָקטאָר געקאָסט פון 8 ביז 10 זלאָטעס. אין דער , לעטשניצע" האָט מען נעצאָלט בלויז 3 זלאָטעס. ...

אָבער כדי צו זען די אָרעמקייט האָט מען נישט געדאַרפט צוצוגיין ביז צום באַלוט. איך האָב געװווינט אויף דער צע- געלניאַנע, אויבן, נישט וייט פון אַנשטאַטאַ גאַס, כדי איך זאָל זיין נאָענט צו דער מאַניסטראַצקע. די משפּחה מיינע איז נאָך אַלץ געווען ברוגז אויף מיר, דאָך פון צייט צו צייט בין איך צו זיי צוגעגאַנגען, און ספּעציעל צו מיין מומע עטל, די יונגערע שוועסטער פון מיין פאָטער הי"ד, אַ טייערע פרוי אין מיין מומע עטל געוען, אַ טאָכטער פון ר' ישכר דוב דעם ראַדאָשיצער רבין, און זי האָט חתונה געהאט מיט אַ מאַן, װאָס איז געווען אַ גערער חסיד. זייער באַשעפטיקונג אין געווען -- אַן עסנװאַרג געשעפט אויף דער וװסכאָדניע גאַס, נישט וייט פונעם ראָג פון דער דזשעלנע -- אָדער נאַרוטאַװיטשאַ, װי די גאָס האָט שפּעטער געהייסן. די אָרעמ- קייט האָט ממש נעריסן די אויגן.

... באלוט, מיין חרובע היים ...

... ווען איך האָב זיך באַװויזן אין לאָדזש, אין מערץ 1945, איז דאָס לעבן שוין מערווייניקער געווען ארנאניזירט. די שטאָט איז אין גרונט גענומען געווען נישט באַשעדיקט. דער איינציקער קװאַרטאַל װאָס איז פארניכטעט געװאָרן, איז געווען באַלוט, דאָס איז געווען דער אויפטו פון די דייטשן. (דאָס זעלבע איז אויך געשען אין ווארשע. נאָכן ארויספירן דער יידי- שער באַפעלקערונג פון געטאָ, האָבן זיי ארויסנעפירט דאָס גאַנצע יידישע פאַרמענן סיין דייטשלאַנד און די פּוסטע וװווינונגען חרוב געמאַכט), ...

דאַקעגן די יידיש-דייטשע באַציאונגען זענען געווען פיל בעסערע, עס האָבן געווירקט דערויף א ריי פאקטאָרן: צויי מינדערהייטן, וועלכע האָבן זיך באַמיט איפהאַלטן זייער נאַציאָנאַלן אייננאַרט קענן שטראָם פון פּאַלאָניזאציע, וי אויך די מענלעכקייט לייכטער צו פארשטענדיקן זיך. געווען דייטשן, װאָס האָבן גערעדט א פליסיקן יידיש. אין באַלוט אין געווען באַקאַנט דער פעלדשער לינקע און דער ווירט קראמער, װאָס פלענט א יידישן שכן אויסבאָרנן א קערב?ל אויף שבת. די דייטשן װי א בעסער סיטואירטע גרופּע האָבן זיך נערנער נעחברט מיטן יידישן מיטלקלאס וי מיט די פּוױלישע ארבע- טער, ס'רוב געקומענע פון דאָרף. ...

די אַקאָרשטיקע לאָדזש אין פאר יידן נאָר א געאָגראַ- פישער צייכן; אַ באַנריף פון אָפּנעפרעמדקייט װאָס איןז אָנ- געװאָרפן געװאָרן דורך ברוטאַליטעט, מהאי טעמא בלויז דער קענצייכן פון ויי, ואָס צענראָבט דעם באַװוּסטזיין, װעקט מטושטשן אומרון. לאָדזש אין 1974 שטייט נאָך אונטערן צייכן פון הארבסט 1939; דאָס דאָזיקע לאָדזש שרעקט מיטן גליווער פון אַ צעשטערטן בית עלמין, װוּ די געשענדטע ביי- נער לאָזן הערן אַ פּחדדיקן געשריי צו די הימלען. יאָ, די קהילה לאָדזש מיט איר אַלטשטאָט, באַלוט און נייערס מאַרק אין נעבליבן א פּיינלעכע, א ניישע וויסטעניי װאָס טרייבט פון זיך דעם ייד װאָס איז נגעװאָרן שיכור-שװאַך, דורכנע- שאָטנס פון פּיין, מיט וועלכן דער אשמדאי האָט אים אָנ פּױשט. אַ בלינד געװאָרענע װאָס האָם מיט די איינענע זינד זיך פאַרדינט דעם שכר פון איר בלינדקייט, לאָזט די-אָ לאָדזש נלייכנילטיק אירע קינדער מזרע אברהם. יידן טוליען צו זיך אין געדעכעניש, די בענקשאַפט נאָך לאָדזש --- די געוועזענע און פארשעמטע, ...