Lodz Jewish community

... רייך און פארשידנאַרטיק האָט זיך אַנטװיק?ט דאָס יירישע לעבן אין לאָדזש. עס איז געווען א כסדרדיקער צופלוס פון יונגע ענערנישע מענטשן פון דער פּראָווינץ. אין די יאָרן צווישן ביידע וועלט-מלחמות (1918 -- 1939) האָט זיך ברייט און פארשיידנפארביק צעצווייגט א יידיש-געזעלשאַפטלעך, פּאָליטיש, עקאָנאָמיש און קולטור-לעבן.

... ווען די דייטשן האָבן אין ספעפּטעמבער 1939 אריינמאַר- שירט קיין לאָרזש איז קיין זכר נישט געבליבן פון די געציילטע דייטשע אַנט-פאַשיסטן. די לאָדזשער דייטשן האָבן צוזאמען מיט די פּאַליאַקן, װאָס האָבן זיך גערופן פּראָצענטיקע פאָלקס- דויטשן, האָבן איזאָלירט די יידן פון דעם ארום. נאָך פארן שליסן דעם געטאָ זענען די לאָדזשער יידן שוין געווען ארומ- גערינגלט מיט א וואנט פון שנאה און האס.

... אין װאָס איז באַשטאַנען דער װידערשטאַנד אין לאָדזשער געטאָ ? דאָס אין אפשר אויך ח? אויף אנדערע אזוי שטאַרק איזאָלירטע און פאַרפירטע געטאָס. ...

... לאָדזש האָט באדייט משפּחה, היים, לעבן. אלץ אויסער דעם איז געווען איין גרויסער מלחמה-קאַשמאר. זאָל נאָר די מלחמה אריבער און דאן װועט מען צוריק קאָנטינואירן דאָס לאָדזשער לעבן, װאָס האָט עקזיסטירט ביז 1959, לאָדזש איז געווען א ציל, א קאָנקרעטע זאך ביז...

לאָדזש האָט נישט אויפנעהערט צו עקזיסטירן אין די הערצער און מוחות פון אירע יידן אויך אין די לאַנערן און אין די פארשיקונגס-ערטער, וי אויך אין די צייטוייליקע ווין- ערטער פון די פּליטים-בעזשענצעס אין רוסלאנד. סיי אין די דייטשע קאַצעטן, סיי אין די רוסישע לאַנערן, סיי אין די פאר- שיקונגס-ערטער, די , פּאָשאָלקעס/, וי אויך אין די , סטראָי- קעס", ווו די פּליטים האָבן געשמאַכט אין הונגער און אין קעלט, --- אומעטום האָט לאָדזש, דער זכרון פון זייער אמאָליקער היים געטליעט אין זייערע הערצער. פריינרשאפט האָט מען געשלאָסן לויטן לאַנדסמאַנשאַפט-שליס?, מען איז זיך היימיש געװאָרן, געהאָלפן, אויב מען האָט זיך דערקענט אלס בני עיר,

... אין לאָדזש האָט מען אויך נעדרייט די ערשטע יידישע פילמען נאָכן חורבן. איינער איזן געווען מיט דזשינאן און שומאַכער און די יידישע קינדער פון , העלענוועק". דער ,בונד" האָט פון פאָרדן באַקומען דעם פילם , מיר קומען אֶן" וועגן דער מעדעם-פאַנאַטאָריע און אים אייניקע מאָל געויזן עפנטלעך. ...

לאָדזש איז פאר די יידישע שרייבער און אַקטיאָרן געווען אן עיר ואם בישראל. דאָ האָט מען נעקענט פאר זיי איינ- אָרדנען אן אֶָװונט, דאָ האָט זיך נגעפונען דער ליטעראטן-פא- ריין, דאָ איז ארויסגענאננען , דאָס נייע לעבן", דאָ זענען דערשינען די פארשיידענע פּארטייאישע אויסנאַבן, דאָ זענען געווען די קלובן פון אַלע אָרגאַניזאציעס, װווּ מען האָט געקענט אָנואַרעמען די נשמה. | ...

... אין לאָדזש איז אויך געװוען די ערשטע יידישע שול, אויסגעהאַלטן פון יידישן קאָמיטעט. אין לאָדזש איז אויך אַנטשטאַנען די ערשטע און איינציקע העברעישע שול אויף פּאַלודניאָווע נאָס. זי איז פון קאָמיטעט נישט געשטיצט געװאָרן. ...

... לאָרזש, דאָס יידישע לאָדזש איז אונטערגענאַנגען. ...

... ערשט וי איז אויסגעװואקסן די עשירות פון די שלעזישע דייטשן, פון יענעם מעשה-האפטיקן דור, ווען די היינצלס און שייבלערס זענען געװאָרן ממש ידידים סיט יידן, מיט זי פאַרקערט וי מיט חיימישע פון קדמונים! איז אָבער באַשערט געװאָרן א בראָך -- געקומען אַ פייער װאָס האָט פאַרלענדט אָט די לעגענדע מיט איר ואָרצל. אין גאַנג פון צייט האָט די שטאָט גענומען אויף זיך פלייש און מאַרך, טאַקע אין גע- שטאַלט פון דעם וװױלבאַװוּסטן לאָדזשער ייד, דעם קלאַסיש- געפורעמטן טיפּ מיט זיין אומדערמידלעכן טוען, זיין רייסן זיך אַפילו אינטעלעקטועל? אַריבערצושפּאַנען די אומדערגרייכ- לעכקייט פון די כמױנאָענטע האָריזאָנטן; דער לאָדזשער ייד האָט אויסנעמלעך זיך אויסגעצייכנט מיט תמיד אָנגעשפּאַנטע מוסקולן װוי מיט נייסטיקן שווונג, דערפאר זיך אַריינגעשריבן מיט ערנסטן אויפטו אין נעדעכעניש פון דורות. לפי יכולתו האָט ער ווירדיק פאַראייביקט דעם נאָמען פון יענער לאָדוש, װאָס איז גערט, עקזיסטירט, געװירקט און -- איז מער נישטאָ!

פון לאָדזש שיקט דאָס פערטל? מיליאָניק יידנטום אירע סיים דעפּוטאַטן און סענאַטאָרן טאַקע קיין ווארשע. אין יירישן באַלוט האָרעווען די וועבער ביי הילצערנע האַנט-וועב-שטולן, ארבעטן, ווען ס'איז דאָ ארבעט, צוועלף שעה א טאָג און ברענ- גען ארויס פון די נאָבעלין שטולן די פי? פארביקע טיש- טוכער װאָס װערן דורך דעם זשעניע פון יידישע סוחרים צעשיקט איבער ווייטע לענדער אונטער דער מאַרקע: האַנט- ארבעט פון פּוילישן מאנטשעסטער;

דער אֶנהוֹיב פון לאָדזש איז געקנופּט און געבונדן מיט דער טעקסטיל-אינדוסטרי, און מיט דער לעגענדע פון ישראל קלמן פּאַזנאַנסקי. די לאָדזש װאָס שטייט ביי דער שועל פון דער צווייטער וועלט-מלחמה, ואָס װועט אִפּמעקן אלץ װאָס איז יידיש, איז נאָך אַלץ געקנופּט און געבונדן מיט דער טעקסטיל-אינדוסטרי, אָבער זי פארמאָנט שוין א סך לענענ- דעס, נישט נאָר אויפן נגעביט פון אינדוסטריעלן אויפטו. דאָס יירישע לאָדזש, ביים סאמע ראַנד פון תהום איז שפּרודלדיק מיט ארבעט, לערע, קונסט און שאפן. מיט אָרעמקייט און רייכקייט, מיט אויפטוען און אדורכפאלן, אזוי װוי דאָס יידישע לעבן האָט געקענט זיין נאָר אין נעכטיקן פּױלן,. ס'איז די שטאָט װאָס מיר קענען נישט רעקאַנסטרואירן. מיר קענען בלויז ארויסנעמען א פארסאדזשעטע שטיק נישט דערברענטע האַלעוועשקע און מאָלן אונדזער שטאָט מיט קוילן-שטריך. ...

צו די קולטור-אינסטיטוציעס ביי לאָדזשער יידן פון א פריער- דיקער ביאָגראַפיע האָבן נעהערט אזעלכע וי דער , חזמיר" (אין דער פּראָמענאַדן-אלייע), די , האַרפע" (אויף פּאַלודניאָװאַ גאַס), די אר- בעטער-חיים מיט אירע קולטור- צווייגן (אויף אָלגינסקע גאָס) א"א. אוודאי גייט דאָ נישט אוים- צושעפּן אין אלע פּרטים די כראָניק פון דער אָרגאַניזירטער קולטור-אַר- בעט װאָס לאָדזשער יידן האָבן גע- הרב שלום מרייסטמאַן פירט אין סאַמע אָנהייב פונעם ישוב אָדער שפּעטער, נעוויס, ווען די ...

נאָך א פּאָפּולערער קװאַל פאר הכנסות זענען געווען רי אָפטע בלימל-טעג װאָס אָרגאניזאציעס האָבן דורכגעפירט איבער אלע נאָסן און מערק פון שטאָט. ממש לעניאַנען פון פּאָרלעך פלענן זיך ארויסלאָזן איבער דער שטאָט, , באַפאַלן" דורכ- גייערס, פאָרערס אין טראמוייען, באַזוכערס אין קינאָס און יענער האָט אריינגעװאָרפן זיין מטבכע לטבות ניטליידנדיקע שװאַכע, קראנקע אא"וו. די שול-בודזשעטן פון לאָדזשער יידן זענען פון צייט צו צייט אויך אונטערגעװאָרפן געװאָרן אלגעמיינע געלט-זאמלונגען. אין אלנעמיין איז קולטוריארבעט ביי לאָדזשער יידן געווען א נאַטירלעכע קאָנסעקווענץ פון דער יידישער געזעלשאַטמטלעכער אַטמאָספער, וועלכע האָט ארויסנערופן די נויטווענדיקייט אויסצוברייטערן די גייסטיקע האָריזאָנטן. דאָס יידישע לאָדזש איז געווען באַשאַנסען מיט אױיטאָריטעטע, באַװוּסטזיניקע טוערס, װאָס האָבן סטימולירט דעם שיינעם איינשטעל, אז , קמח" באַדאַרף אומבאַדינגט גיין אין פּאָר מיט ,, תורה". די אינסטיטוציע פון פאָלקס-אוניווער- סיטעטן ביי פארשיידענע יידישע געזעלשאַפטן איז געוען א נאַטירלעכער גאַנג אויפן וװענ צו קולטור-פארשפּרייטונג צווישן יונג און אַלט. ליטערארישע אונטערנעמונגען, קולטור- אװונטן, צו מאָל ברייטע עפנטלעכע אימפּרעזעס אין גרויסע זאַלן זענען געווען אַן אָפטע דערשיינונג אין דער לאָדזשער יידישער געזעלשאַפטלעכקייט.

שאַפּונגסלוסט. דער מצב פון די יידן האָט צו ביסלעך זיך סטאַביליזירט, יידן האָבן געטאָן, געאַרבעט און זיך אויך אָפּנעגעבן --- װוי זייער שטייגער איז -- מיט דער טראדיציאָ- נעלער גייסטיקייט. מ'האָט געעפנט בתי תפילה, נגעשאַפן תלמוד תורהס, חדרים, וועלטלעכע יידישע שולן, יידישע ביבליאָטעקן און עס האָבן זיך גענומען אויסווירקן די באַזונדערע יידישע פּאָליטישע באַוענונגען. ס'האָט שטאַרק אויפנעלעבט די חלו- צישע באַועגונג, יידישע יוגנטלעכע פון וייטע שטעטלעך זענען געקומען קיין לאָדזש, אריינגעטרעטן אין הכשרה-גרופּעס מיטן צי? צו דערגרייכן להבא די ברענעס פון ארץ-ישראל. מ'האָט זיך נישט אָפּנעשטעלט פאר קיין שום ארבעט, מ'האָט געטאָן ביי וועמען עס איז אין דער הויזווירטשאפט, געלערנט זיך מלאכהס און מ'האָט זיך צוגעוווינט צו דיסציפּלין אין דער אַרבעט און צונעלייגט קאָפּ צו אידעאָלאָנישער אויפקלערונג. פון דער אנדערער זייט האָט גענאָסן פון גרויסער פּאָפּולערקייט דער , בונד" און זיין צד שכנגד --- די ציוניסטיש-סאַציאליס- טישע באַוועגונגען, די פּועלי ציון לינקע און רעכטע. אין די מאַסן אין קלאָר געקומען צום אויסדרוק דער אַנטאַגאַניזם צווישן אָט די פּארטייען. בפרט אין זייער קולטור-בוי אויפן אָרט, האָט דער , בונד" געשאַפן א מעדעם-שו?ל -- האָט די לינקע פּועלי ציון געעפנט א באָראָכאָוודשול. האָט דער , בונר" פאַרליינט א גרויסע ביבליאָטעק אויפן נאָמען פוֹן בראָניסלאַװ גראָסער, איז דער צד שכנגד נישט נעבליבן הינטערשטעליק אין דעם פּרט. אויך ער האָט געעפנט א גרויסע ביבליאָטעק, און ביידע ביבלי ...

אָבער משה בראָדערזאָן מיינט נישט די נאָרע יידיש- ליטערארישע פיזיאָנאָמיע פון דעם ברויזיקן קאַָלאָס לאָדזש. ער איז נאָר דער בולטער נס, װאָס פון אַזאַ שטייניקער גראָ- קייט, וועלכע האָט אין דער וועלט באַקומען דעם פּרעטענציעזן נאָמען פון פּוילישן מאַנטשעסטער, זאָל אױיסװאַקסן אזא שאַר-. פער, שפּרודלדיקער קעננזאץ װי -- פּאָעזיע, אינטעלעקטועלע בילדערישקייט, לאָדזש האָט געהאט (אָ, וויסטער חורבן, וי ער שלאָנט איבערן קאָפּ און מאַנט דעם אֶנהאַלטנדיקן קדיש!) א היפּשע פּלעיאַדע יידיש-שעפערישע זינגערס און דערציי- לערס. אין דעם פּרט אין די דאָזיקע שטאָט געווען פילנע- שטאַלטיק, אויסנעמלעך רייך און קאלירפו?ל, און אַמביציעזע, טאַלאַנטפולע צווישן זיי, עלטערע, יונגע און צוזאָגנדיקע. דער רוב פון זיי האָט נעקנאָטן, מאָדולירט און אָפּנעשפּיגלט אין זייער װאָרטשאַפן שטיקער פון דער קראַמפהאַפטיקער, רויער לאָדזשער ואָר פון פריער און שפּעטער. די לענענדע לאָרזש פּונקט וי איר רעאַליטעט האָט פארכאַפּט די דאָזיקע.

... אין זינען האָב איך -- דאָס יידישע לאָדזש, די שטאָט פון יענע צייטן ווען אַ פערטל-מיליאָן יידישע איינוווינער האָבן אויסגעפילט אירע גרענעצן. די שטאָט, וועלכער יידישע אַרבעט און יידישער טאַלאַנט האָבן געגעבן אַן אײיגנאַרטיקן קאָלאָריט. אַ שטאָט --- אַ שלומפּערל צווישן פּוילישע שטעט -- שמוציק און פאַררויכערט, גרוי און פאַרנאַכלעסיקט פון די פּוױלישע רעגירער --- און דאָך נאָנט צום האַרצן לאָדזשער יידן. ...

... , פּוילישער מאַנטשעסטער? -- אזוי האָט מען איר גערופן. כ'בין קיינמאָל אין מאַנטשעסטער נישט געווען, און איך ווייס נישט אויף וויפ? דער נאָמען איז נעווען באַרעכטיקט, אָבער לאָדזשער האָבן זיך געפילט דערהויבן. דאָס האָט געגעבן דער שטאָט די אייגנשאַפט פון אונטערנעמערישקייט און סאָלידקייט. אַ לאָדזשער ייד האָט הנאה געהאַט פון זאָנן אויף זיך, אַז ער איז א , לאָדזשער מענטש". ...

היינט װועט אַ פאַרבלאָנדזשעטער רייזנדער זיך נישט דער- טראַכטן, אז אַזא שטאָט איז ווען נישט איז געווען. ער װועט געפינען די פּיעטרקאָװוסקע נאָס און דעם באַלוט; ער װעט געפינען א סך אַלטע בנינים, פּאַלאַצן און פאַבריקן -- ער װועט אָבער נישט געפינען דעם מינדסטן שפּור, אַז דאָס יידישע לאָדזש האָט ווען נישט איז עקזיסטירט. ...

... צופעליק האָט אונדזער הויז פאַרמאָגט קאַנאַליזאַציע, און דערפאַר איז עס נישט געווען טיפּיש פאר לאָדזשער הייזער, נישט כאַראַקטעריסטיש אין אויך געווען דאָס, װאָס עס איז גישט געווען אָנגעלענט, וי אַנדערע לאָדזשער הייזער, איינער

... טער זייט גאַס זענען געווען ענלעכע הייזער. אין איינער פון זיי איז געווען א שטיב?, װווּ עס האָבן נעדאַוונט גערער חסידים, װאָס פלעגן ניין אָנגעטאָן אין טראַדיציאָנעלע, לאַנגע קאַפּאָטעס. צייטנווייז זומער, ווען ס'איז געווען דעמפּיק, און די פענצטער זענען געווען אָפן, און די היץ פון דאַװנען גרויס -- פלעגט מען די קלאַנגען פון דאַװונען הערן אינדרויסן, און דאָס האָט ארויסגערופן פאַראינטערעסירונג ביי דורכגייער --- פּאָליאַקן. אזוינע שטיבלעך זענען געווען אָן א צאָל. דאָרט האָבן נעדאַװונט פרומע יידן, נישט נאָר חסידים פון פארשי- דענע רביים -- נאָר אויך יידן, וועלכע האָבן זיך שוין גע- קליידט אייראָפּעאיש. זיי האָבן אָפּנעהיט שבת, נישט געפאָרן מיט טראַמסוײיען אין יום-טוב, און נעפירט א כשרע קיך. אָפּצוהיטן כשרות אין לאָדזש, האָט אייננטלעך נישט פאַר- לאַנגט קיין אָנשטרענגונג. כמעט אַלֶע יאַטקעס זענען געוען כשר, אין די נעגנטן, װוּ יידן האָבן געװוינט. אזוי איז אויך געווען מיט אַנדערע שפּיז-געװועלבער אין יידישע געגנטן. געווען אויך פיל יידישע רעסטאָראַציעס און קיכן. אין צענטער פון שטאָט האָט מען נעקאָנט אָפּעסן אַן ערשטקלאַסיקן מיטאָג אין געדולד'ס רעסטאָראַן, וועלכער האָט זיך געפונען אויפן ערשטן שטאָק פון פּיאָטרקאָווער 88, טיר און טיר מיטן סיים- דעפּוטאַט ד"ר יעזשי ראָזענבלאַט. לאָדזשער וװורשטן און גע- רויכערטע פליישן (דישקין און די פאראייניקטע קצבים) זענען באַקאַנט געווען מיט זייער אויסגעצייכנטער קװאַליטעט און האָבן זיך פאַרקויפט אין דער נאַנצער װעלט. וי אזוי האָבן די נישט-כשרע װוּרשטן און פליישן געקאָנט קאָנקורירן מיט זיי ?

ווען איך בין אונטערגעװואַקסן, בין איך אָפט מיט מיינע ברידער נעגאַנגען דאַװנען אין דער סינאַגאָגע אויף אלעע קאָשטשושקאָ. די שול באַקאַנט װי די , לאָרזשער סינאַגאָנע" איז באַטראַכט געװאָרן װי די שענסטע אין אײראָפּע. זי האָט זיך אייגנטלעך געפונען אויפן ראָג פון דער זיעלאָנע גאַס און אלעע קאַשטשושקאָ (אַמאָליקע פּראָמענאַדע), ארומגערינגלט מיט פּרעכטיקע ביימער, און שטייענדיק אויף אַ בערג?, האָט זי פאָרגעשטעלט מיט זיך איינע פון די שענסטע לאַנדשאַפטן פון לאָדזש. לאָרזשער האָבן מיט שטאָלץ איר אַנטקעגנגע- שטעלט דער טלאָמאַצקער סינאַנאָגע פון װאַרשע. די סינאַגאָגע האָט געהאַט צוויי גוטע חזנים -- אַלטערמאַן און באַי, און אַ גוט-אויסגעשולטן כאָר. דער אריינגאַנג אין געווען פריי. אָבער אין פייערלעכע יום-טובים איז ביים טיר געשטאַנען דער צערבער, א הויכער פּאָלאַק אין א ליבעריע, און -- האָט אריינגעלאָזן נאָר רי, וועלכע האָבן געהאַט אריינטריטס-קאַרטן, דאָס האָט פון צייט צו צייט ארויסנערופן אומצופרידנקייט, אונדזן יונגע, האָט זיך תמיד איינגענעבן אריינצוניין אינץ- װייניק -- מיט אָדער אָן אַן איינטריטס-קאַרטע.

לאָדזש איז געווען אַן אייננאַרטיקע שטאָט אין דעם זין. עס איז געווען א שטאָט אַ פילפעלקערדיקע. אויסער אַ געוויסער צאָל רוסן, וועלכע זענען איבערנעבליבן פון דער צייט פון פאַר דער ערשטער וועלט-מלחמה, האָבן ראָ הוױיפּטזאַכלעך געוווינט פּאָליאַקן, יידן און דייטשן. די הויפּט:באַפעלקערונג זענען געווען די פּאַליאַקן, אָבער יידן און דייטשן האָבן אויס- געמאַכט קנאַפּע 40 פּראָצענט פון דער באַפעלקערונג. לאָדזש איז געווען אַן אַרבעטער-שטאָט, און די מערהייט אַרבעטער זענען געווען פּאַליאַקן. די אינדוסטרי און דער האַנד? איז געווען באהערשט פון יידן און דייטשן. געווען אָבער א באַ- דייטנדער אַרבעטער-קלאַס סיי פון יידן, און סיי פון דייטשן, געווען אויך א גרויסע יידישע אָרעמקייט. דאָס אין געווען צוליב דעם, װאָס מען האָט יידן נישט אָנגענומען אויף אַרבעט אין דער מלוכהשער אַדמיניסטראַציע, און אויך נישט אין פּרי- װאַטן סעקטאָר, איבערהויפּט האָט געהערשט אַ שטאַרקע קעג- נערשאפט קענן צולאָזן יירישע אַרבעטער אין מעכאַניזירטע אונ- טערנעמוננען, אפילו --- ווע ...

... אין די דאָזיקע צייטן האָט אפילו די פּוילישע סאַציא- ליסטישע פּאַרטײ אויס מורא צו פאַרלירן איר פּאָפּולאַריטעט נישט געװואָלט גיין צו די שטאַטראַטן-װאַלן מיטן , בונד" און די , לינקע פּועלי ציון". דעמאָלט האָט דער שטאָט-ראָט אויפ- געהערט צו זיין אַ , רויטער", און ער איז נעװאָרן א נאַציאָ- נאַליסטיש-פּוילישער,. מען האָט אָפּנעשאַפט אַלע סובסידיעס פאַר יידישע אינסטיטוציעס צונעטיילט פון דער פריערדיקער שטאָט - פאַרװואַלטונג,. מען האָט אויך אָפּגעזאָנט פון דער אַרבעט די עטלעכע יידן, וועלכער דער פריערדיקער שטאָט-ראַט האָט באַשעפטיקט. ...

... יידנטום. פון דער אַנדערער זייט, נאָך דער ערשטער פאַזע פון גרויסע האָפענונגען אויף דער צוקונפט און פֿאַרהעלטנישמעסיקער גלייכהייט, אין דער נאַציאָנאַלער און עקאָנאָמישער דרוק אין באַצוג צו יידן געװאָרן װאָס אַמאָל שווערער. מען האָט זיך באַמיט צו פאַרװאַנדלען יידן אין בירגער פון דער צווייטער מדרגה. די דאָזיקע באַמיאונגען האָבן זיך אָנגעטראָפן אויף אַ ידערשטאַנד מצד דער יידישער באַ- פעלקערונג. דער ווידערשטאנד איזן געקומען צום אויסדרוק אין פּאָליטישן קאַמף אין סיים און אין די שטאַטראַטן. דער אַרבעטער-קלאָס האָט רעאַגירט מיט זיין סאָלידאַריטעט און מיט שטרייקן. אין דעם דאָזיקן קאַמף האָט געשפּילט א גרויסע ראָל דער פירער פון פּוילישן יידנטום, לאַנגיאָריקער סיים- דעפּוטאַט, וועלכער איז געווען זייער פּאָפּולער אין לאָדזשׁ ‏ --- יצחק גרינבוים. זיין קומען קיין לאָדזש און זיינע ארויסטריטן אויף מיטינגען -- האָבן עלעקטריזירט דער יידישער באַפעל- קערונג און האָבן נגעװועקט צום קאַמף פאר רעכט.

... דער אמת איז אָבער אַן נישט אַלע יידן אין לאָדזש האָבן געװווינט אין אַזעלכע רייכע דירות, מיט טייערע טעפּײ כער, און מיט נישט-יירישע דינסטן װאָס האָבן געפּוצט די שטובן און געקאַכט דאָס עסן, און צונעהאָלפן די יירישע פרויען.

לאָדזש האָט מען דעמאָלט פארעכנט פאר אַ ביזנעס- שטאָט און משמעות נישט פאראינטערעסירט אין גוטע יידישע פאָרשטעלונגען, און נאָך א סיבה -- מחמת דאָס יידישע לאָדזש איז ביכולת זיך צו נערן מיט גוט פּוליש, דייטש און רוסיש טעאַטער, ...

מען האָט עפעס װי נישט דערזען, אז אין ידישן לאָדזש האָט געשפרודלט מיט אַ פּילפאַרביקער געזעל' שאַפטלעכקײט, מיט אַלע שאַטירונגען פון סאַציאַלע טעטיקײטן: סאַציאַלפּאָליטישע פּאַרטײען פון די סאַמע רעכטסטע ביז די עקסטרעם'לינקסטע, מיט די פּראשײד סטע מינים קולטור'געעלשאַפּט, א דאָס אין א פאַרנעם פון נישטנאָכגעמאַכטער, ואָר ואַטירלעכער גרויםי שטאַטישקײט ...

װען מען בלעטערט דורך די געשיכטע פון ידישן לאָדזש, איז זײער לײכט אויסצוגעפיגען, אַז דער היפּט: װאַרבּל פאר דער אנטװיקלונג פון בעסערן ײדישן טעא: טער אין לאָדזש ליגט אין טויפקום פון דער מענאַויזיר: טער טעקסטיל איגודוסטריע. װען הײמישע יידישע בעליי מלטכות זענען ארײנגעצױיגן געװאָרן אין די גרויסע פאב: ריקן, טג עס האָבן אויך געאַרבעט דײטשע און פוילישטע אַרבעטער, טון ב3זאמען האָבן זײ געגומן פילן דעם כוח אױיפבוועמען א קאַמף פאַר פאַרבעסערן זײער עטאָנאָמישן מצב, אין די פאבריקן און שפּעטער אין די פּראַָפעסאָ: בעלע פאַרײגען, װאָבן די יידישע אַרבעטער זיך אַנגעהויבן בובוגעװויגען פו פטרשטײן די שפראך פון די גישט' יידישע אַרבעטער,

... לאַדזשער יידנטום " ...

פון 2230-טויזנטדיקן לאָדזשער יידנטום זענען וויניק געבליבן, וועלכע זענען ניצול געװאָרן פון די מערדערישע בלוט-הינט -- -- =-- ...

... אין הסכם מיט די דייטשע פּלענער פון באַפרייען װאַרטעגאָו" (װאַרטע-לאַנד), װאָס איז געװאָרן א טייל פון דריטן רייך, פון יידן -- האָט זיך דעם 13טן דע- צעמבער אָנגעהויבן דער ערשטער גירוש פון די לאָדזשער יידן. דאָס איז געשען אויפן באַפע? פון היטלערס און הימלערס דעקרעטן: , מאַכן אָרט אויף די פאַרנומענע פּוילישע מערב-געביטן פאַר די דייטשן, וועלכע מען האָט נעבראַכט פון רוסלאַנד, לויטן אָפּמאַך וועגן נאַציאָ- נאַליטעטן אויסטויש". ...

... פארן לייענער פון גע שיכ טע צעשרייט זיך דער אלארם פון חורבן לאָדזש מיט די ערשטע ווערטער: , דאָס געטאָ אין פאָרמעל און פולשטענדיק נעשלאָסן געװאָרן דעם ערשטן מאַי 1940", אין דאָזיקן זאַץ, איז --- קענענדיק רעטראָספּעק- טיוו די שפּעטערע קאַפּיטלעך געשיכטע --- נישט שווער אַרינ- צולייענען דעם קאָמענטאַר, אַזן אָט דאָ הויבט זיך אָן דער ווירקלעכער אֶנהוֹיב פונעם סוף פון לאָדזשער יידנטום. דער דאָזיקער אויסטייטש קען ווערן באַרעכטיקט, װי עס קענען באַרעכטיקט ווערן הונדערטער אַנדערע דאַטעס װאָס האָבן צו טאָן מיט דעם נאַנצן אייראָפּעאישן חורבן. אָבער נישט אין נגעשיכטע װי מיר קענען זי היינט גייט אונדז, נאָר אין פאַרצייכענען, אויף װווי ווייט ס'איז מעגלעך, דאָס בילד און נעמיט װי עס האָט זיך אייננעקריצט אין דער דעמאָלט- דיקער קעגנװאַרט. אַװודאי װועט דאָס שוין אויך זיין געפאַרבט מיט די אַלע ענדערוננען װאָס מיר האָבן אַדורכגעמאַכט פון דעמאָלט ביז היינט, אָבער דאָס אויטענטישע דערפון -- װעט זיך, גלויב איך -- אַדורכשלאָגן דורך אַלעם. דאָס געניטע אוינ פון דעם לייענער פון די וייטערדיקע קאַפּיטלעך וועט מסתמא זיין באַהאַװונט נענונ אויסצושיילן דאָס קערנדיקע

ביי ‏ דער ליקװידאַציע פון נעטאָ, האָט מען פיך, צוזאמען מיט אַלע לאָדזשער יידן אוועקנעשיקט קיין אוישוויץ. דאָרט האָב איך זיך צעשיירט מיט מיין פאמיליע.

10 יידיש לאָדזש ...

מיט לאָדזש האָב איך נאָך אַלֵץ נישט קיין פארבינדונג, אָבער אומעטיקע גרוסן נעפינען זייער וועג צו אונדז---איך ווייס שוין, אז די סאָוויעטישע אָפענסיווע אין יאַנואַר --- איז געקו- מען צו שפּעט. טענ פון װאַקלענישן: פון װאָס אָנצוהויבן? אומקערן זיך אין דער פרעמדער לאָדזש, אָדער בלייבן אין װאַרשע ? ...

... דער באַלאַנס פון די עטלעכע יאָר װאָס די נאַציס האָבן באַהערשט פּולן, איז ליידער געווען א טראַנישער. דאָס יידישע לאָדזש, דער קרוב פערטלמיליאָניקער יידישער ישוב, וועלכער האָט זיך גערימט מיט זיין אַרבעטסזאַמקײט און געשיקטקייט אין האַנד? און מלאכה, מוסטערהאַפטע שולן, וועלכע האָבן נישט געהאט קיין נלייכן אין פּולן, די אינטעלינענץ און דער אָרנאַניזירטער אַרבעטער-קלאַס -- דאָס אַלץ האָט -- מער נישט עקזיסטירט. דאָס װאָס איזן איבערגעבליבן, דאָס זענען נעווען די געראַטעװעטע, וועלכע האָבן זיך צוריקגעקערט קיין ...

... זאָל דאָס הייסן, אז די איבער הונדערטיאָריקע געשיכטע פון לאָדזשער יידן (אזוי לאַנג, איז אויך די נעשיכטע פון דער שטאָט לאָדזש) איז פארענדיקט ? ...

... די לאָדזשער יידן מאַטערט אַ פראַנע, אויף וועלכער זיי האָבן נאָך נישט גענעבן קיין תשובה. ...

יאָרן לאַנג האָבן מיר לאָדזשער יידן, זיך געהאַלטן אין איין פרעגן; היתכן? צי איז דאָס מענלעך, אז מיר זאָלן ארי- בערגיין בשתיקה און נישט איבערלאָזן אין דער שטאָט, ונ עס האָט געשפּרודלט אמאָל מיט יידיש לעבן, אַ באַשײדענע מצנה לזכר אונדזערע קדושים? איז דאָך אונדז שטאָט לאָדזש געווען די צווייט גרעסטע שטאָט אין פּױלן. האָבן דאָך אין אונדזער היימשטאָט געלעבט און נעשאַפן כמעט א פערטל מיליאָן יידן. און ווער פון אונדז איז אימשטאַנד אויסצורע- כענען די אלע אמאָל עקזיסטירנדיקע יידישע אינסטיטוציעס? אָבער סיי פּאָליטיש, װוי אויך פינאַנסיעל, זענען מיר ביזן יאָר 0 געווען אַבסאָלוט מאַכטלאָז און נאָר נישט געקענט עפּעס װאָס קאָנקרעטעס אויפּטאָן. ...

... דער יידישער קאָמיטעט, וועלכער האָט באַזאָרגט די נויטן און כאדערפענישן פון יידישן קיבוץ, האָט געגעבן שטיצע, קאַזאָרגט מיט א רעפּאַטריאַנטן-הױז די פרישאָנגעקומענע, געגעכן קליידונג, שפּיז. פאר די אַלע, וועלכע האָבן געװאָלט זיך איינאָרדנען, איז געגעבן געװאָרן גאָר גרויסע הילף.