Moshe Broderzon

... די יידישע שרייבער-נרופּע איז נעווען א צאָלרייכע. צווישן די לאָדזשער שרייבער האָבן מיר באַקאַנטע נעמען אין דער יירישער ליטעראטור וי משה בראָדערזאָן, יצחק קאצענעלסאָן, ישראל ראַבאָן, ישעיהו שפּינע? א. א. ...

... אָבער לאָדזש איז אריין אין דער געשיכטע פון יירישן טעא- טער אדאנק דעם ,אררט", וועמענס קינסטלערישער לייטער עס איז געווען משה בראָדערזאָן, מוזיקאַלישער לייטער -- הענעך קאָן און דעקאָראַטאָר --- ווינצענטי בראונער. פון דעם טעאַטער זענען ארויס די באַרימטע ארטיסטן: דזשינאן און שומאַכער. זיי האָבן לאָדזש ארויפגעשטעלט אויף א בכבודיק אָרט אויף דער יידישער טעאטער-מאַפּע, ...

... גורלדיק איזן באשערט געװאָרן דעם שפּעטערדיקן משה בראָדערזאָן צו שטיין פּנים א? פּנים מיט די עלעמענטן, וועלכע האָבן געלייגט די פונדאַמענטן פארן טאָטאַלן יידישן חורבן אין זיין היימלאַנד פּוילן. אָבער שוין אין זיין פּאֶעטישער יוננט האָט ער געהאט די ביטערע זכיה איבערצולעבן דעם חורבן און זען זיין פרוכט, שפּירן זיין טעם אינעם ברויט װאָס ער האָט גענעסן. איז דעריבער פארשטענדלעך װאָס אין זיין פּאָעטישער שאַפונג האָט ער אוױטאָביאָגראַפיש געמאָלן זיין שטימונג, ווען ער האָט זיך צענויפגעטראָפן מיט די רעזול- טאָטן פון צעשטערונג װאָס דער מלאך המות פונעם מענטש און פונעם דומם האָט אויסגעפלאַנצט אומעטום,

קערט פון לאַננן װאָגל אין דער פרעמד און געפונען זייערע היימען פארברענט אָדער צעשטרעט. נישט קיין חידוש בכן, װאָס די יידישע לירע האָט אָפּגעגעבן מיט עצבותדיקע טענער. משה בראַדערזאָן איז דעמאָלט צוריקנעקומען פון רוסישן נע-ונד און, אין אָנבלִיק פון דער נויט, װאָס דערזעען אין דעם מקום, װאָס ער האָט קונה געווען פארן מלחמה-אויסבראָך וי זיין ניי אַדאָפּטירטע היים, האָט ער זיך געלאָזט הערן מיט טיפער עצבות. ס'איז געווען זיין ערשטלינג-בוך פּאָעזיע , שװואַרצע פליטערלעך" (1913), װאָס האָט זיך אָפּגעדרוקט אין שטעט? פּיעטריקאָוו. זיין יונג ליד האָט, הגם שפּילעװודיק אין דער אָרקעסטרירונג, פאַרביק אין לשון, אין תוך שוין געטראָגן אין זיך דעם דורותדיקן יידישן פּחד פאר דער פּיין װאָס עס גרייט אין די ווינקלען דער בייז-טוער פון זיין אומה. אין תחילת פון זיין דיכטערישן גאַנג האָט ער נאָך נישט קלאָר ארויסגעבראַכט דעם נאָמען פון דעם לויערנדיקן עשיו, װועל- ...

... סיי װוי איז צו זיי אלע דער גורל געווען אכזריותריק. אָבער משה בראָדערזאָן, װאָס זיין נאָמען איזן ענג פארבונדן מיטן בראשית פונעם כרך לאָדזש אין זיין גייסטיקן רענע- סאַנס, איז צום אומגליק אויך דער קענצייכן פונעם גורלדיקן יידישן במדבר. סימבאָליש? ס'איז מער וי דאָס. ס'איז די טראַגעדיע פון גאנצן יידישן גייסטיקן שאַפן אינעם דור פון נאַך אַשװיענטשים און מאַידאַנעס. בראָדערזאָן איז איינער פון די בולטסטע עדות אויף דעם. שעפעריש, ממילא אויך ביאָגראַפיש.

אָבער משה בראָדערזאָן מיינט נישט די נאָרע יידיש- ליטערארישע פיזיאָנאָמיע פון דעם ברויזיקן קאַָלאָס לאָדזש. ער איז נאָר דער בולטער נס, װאָס פון אַזאַ שטייניקער גראָ- קייט, וועלכע האָט אין דער וועלט באַקומען דעם פּרעטענציעזן נאָמען פון פּוילישן מאַנטשעסטער, זאָל אױיסװאַקסן אזא שאַר-. פער, שפּרודלדיקער קעננזאץ װי -- פּאָעזיע, אינטעלעקטועלע בילדערישקייט, לאָדזש האָט געהאט (אָ, וויסטער חורבן, וי ער שלאָנט איבערן קאָפּ און מאַנט דעם אֶנהאַלטנדיקן קדיש!) א היפּשע פּלעיאַדע יידיש-שעפערישע זינגערס און דערציי- לערס. אין דעם פּרט אין די דאָזיקע שטאָט געווען פילנע- שטאַלטיק, אויסנעמלעך רייך און קאלירפו?ל, און אַמביציעזע, טאַלאַנטפולע צווישן זיי, עלטערע, יונגע און צוזאָגנדיקע. דער רוב פון זיי האָט נעקנאָטן, מאָדולירט און אָפּנעשפּיגלט אין זייער װאָרטשאַפן שטיקער פון דער קראַמפהאַפטיקער, רויער לאָדזשער ואָר פון פריער און שפּעטער. די לענענדע לאָרזש פּונקט וי איר רעאַליטעט האָט פארכאַפּט די דאָזיקע.

פאר יענעם געדענקלעכן פּעריאָד פון אויפשוונג אין יירישן ליטערארישן שאַפן איז פּױלן, אין כאַראַקטעריסטיש בראָדערזאָנס ליד װאָס הילכט אֶפּ עד היום װי א הימן פון מוט און א שטרעקן זיך צו די הימלען -- הנם אויפן האַרצן איז געווען היפּש אָנגעזאַלצן ‏ דער הימען ,צו די שטערן" זאָגט עדות אויף בראָדערזאָנס דערגרייכן דעמאָלט צו זיין איינענעם פּאָעטישן איך, הגם דער וועג זיינער איז װאָס וויי- טער געווען פול מיט שטרויכלונג -- וי פאר אלע יידן אין פּױלן -- און משה בראָדערזאָן איז כ? ימיו געבליבן כולו ייר-קינסטלער -- ...

ס'איז כדאי צו אַקצענטירן: ווען משה בראָדערזאָן האָט זיך באַװיזן אויפן לאָדזשער ברוק וי דער פֿאַרטיקער פּאָעט (נאָך דער ערשטער וועלט-מלחמה), האָט מען געקוקט אויף אים וי אויף אַן עקזאָטישער דערשיינונג פון קאַלטן צפון; א יוננערמאן מיט באַקנבערד און מיט א הויכער פּאַפּאַכע און העזהדיקער דיכטערישער נייקייט -- אין קאצענעלסאָן שוין געווען אן אָנגעזעענער העברעישער און יידישער פּאָעט, אויך א דראַמאַטורג פון א פּיעסע, וועלכע איז אויפנעפירט געװאָרן מיט דערפאָלג אין טעאַטער, עס איז געווען די דראַמע ,קאַריקאַטורן", װאָס האָט קאצענעלסאַנען פארשאמט פּאָפּ- לאַריטעט. בראָדערזאָן האָט דעמאָלט ערשט געדארפט אָנהייבן זיין דרך כדי זיך איינצוהיימישן אין לאָדזש (וװי אין פּױלן בכל?), כאָטש אין אויפגעברויזטן רוסלאנד האָט ער שוין געהאַט דערגרייכט אַ געוויסן פּירסום וי אַ דיכטער פון דער שעפערישער כאַליאַסטרע, װאָס דער רעװאַלוציאָנערער שטו- רעם האָט ארױסגעבראַכט. אין רוסלאַנד זענען דערשי- נען א ריי שאַפוננען בראָדערזאָנס, אָבער אין לאָדזש, װאָס איז גראָד געשטאַנען ...

... דער פּאָעט משה בראָדערזאָן איז געווען פילזייטיק אין זיין שעפערישקייט. ס'איז נישט שייך צו נעבן פון אים א קאָנדענסירט בילד אויף א קורצער פלאַך. ערלעכער װעט זיין אויב מיר װעלן זיך אונטערנעמען געבן די בולטקייט פון זיין גייסטיקן סילועט. ...וי באלד בראָדערזאָן האָט זיך דערפילט א תושב פון לאָדזש, איז ער ארויס פון דער פאַזע פון ליטערארישע אֶנהייבן. , שװאַרצע פליטערלעך", זיין ערשט לידערביכ? איז דער דאָזיקער אנהייב און ס'איז געקומען די תקופה פון אינספּיריר- טער און אינספּירירנדיקער עקספּערימענטיק אין דער פּאָעזיע. עס איז אמת -- א היפּשער מהלך לינט צוישן יענעם בראָ-

משה בראָדערזאָן, װאָס האָט סכנות ליב געהאָט א שאַרף װאָרט, א קיילעכדיקן און שפּיציקן זאָנ, א געשליפן בילר, א בליציקן אַפאָריזם, --- דערמיט דערקלערט זיך זיין אומנע- וויינטלעכע דערפינדערישקייט און באַנייאונג פון זיין פֹּאֶע- טישן לשון, -- בראָדערזאָן האָט כמעט קיין מאָל נישט געלאַכט מיט א הילכיק, פריילעך געלעכטער. אויב געלאַבט, איז עס נגעווען א נעלעכטער מתוך טרערן װאָס זענען נע- בליבן גליווערן אויף זיין באַק. נו, אפילו אין דער צייט פון אומנעהייערע ליידן, ווען דער פּאֶָעםט אין געווען פארװאָרפן אין נאָװואָדאוזענסק ביי דער װאָלגע, דערנאָך אין קארא-קאַל- פאַקישער געגנט, װאָס אין די סאוויעטישע הרי-חושך, האָט זיך פון אים ארויסגעריסן א ביטער געלעכטער, געוויס, א גע- לעכטער װאָס איז געקומען פון דער קאַלעמוטנער טאָגיטענ- ...

אוודאי, משה בראָדערזאָן דער פּאֶָעט האָט תמיד געלעבט נישט נאָר זיין אינדיווידוע? לעבן, אין אָפּנעשלאָסנקײט. יאָ, ער איז געווען כולו איד, ווען ער איז געווען אוינ אויף אויג מיט דער נשמה יתירה. האָט ער נאָר באַװויזן זיך אויסצוטאָן פון ליד, פון דער מוזיק און דעם צויבער פון יידישן װאָרט, האָט דער פּאָעט זיך פארװואַנדלט אין א פולבלוטיקן מענטש, א ייך- מענטש, װאָס האָט געבלוטיקט אויף דעם פּיין פון די ליידנדיקע, משמע, אָט דער וועג האָט אים נעפירט אויך צו צייטונג-שריי- בעריי. ער האָט פון חיונה ווענגן געאַרבעט אין טענלעכע ציי- טונגען, געטאָן ממש שוארצע ארבעט, געשריבן טאָנ-פעליע- טאָנען, אַקטועלע גראַמען און אויך דאָ געווען מייסטעריש, אייגנארטיק, כאָטש די שורה איז געווען א פּאָפּולֶער * פאר- פאַסטע, א לייענעוודיקע פאר דעם פּרימיטיוון געניסער. און האָט ער נעשריבן אן עסיי, א מאמר וועגן א קולטור-פּראָבלעם איז דער פּאָעט בראָדערזאָן געשטאַנען פאר אונדז װוי דער לעגי- טימער עומד פון דער יידישער קולטור מיט גרויסער אחריות פאר כ5, אין דער אַק ...

... עטער זיינע ערנסטע שרייבערישע טריט. זיך באַװוּסט פון זיין אינעװייניקסטן כוח האָט ער אין גיכן גענומען אין לאָדזש אָרנאַניזירן פּעריאָדישע ליטערארישע אויסנאבעס, אין וועלכע ער האָט באַלד נעהאט אן אֶנפירן- דיקע ראָל, כאָטש א חיים לייב פוקס, א פייוו? גאַרפינקעל זענען פון פריער געווען באַקאַנט װוי שרייבערס מיט א רוטין, עס אין געווען נישט פאַנג נאָך דער וועלט-שחיטה פון 4 -1918. ארום ישראל רובין און דעם זשורנאַל ,ס'פעלך" האָבן זיך געזאמלט די דיכטערס דוד זיטמאַן, חיים קרול, י. ה. ראַדאָשיצקי, יצחק בערלינער, ישעיהו שפּינל, מרים אולינאָווער, שרה בוים, ראָזע יאקובאָװויטש; די מיינסטע זענען געקומען פון אומבאַקאַנטע שטעטלעך, אָבער צו זיי זענען צונעשטאַנען די עלטערע תושבים, די אָנערקענטע יצחק קאַ- צענעלסאָן משה בראָדערזאָן, י. מ. ניימאן, הערשעלע. ס'פעלד" האָט נעטראָנן דעם חותם פון יונגשרייבערישע פּרוּוון, אָבער אויך בולטע צייכנס פון טאַלאַנט. אויסנעווינט זיך אין , ס'פעלד" פאר א צייט, איז דערנאָך אויפגעקומען דער זשורנא? , שוועלן", װו ישרא?ל רובין האָט זיך מערער ארויסגעהויבן מיט זיין אייננאַרט, כאָטש דאָ איז צו דער רעדאקציע צונעשטאַנען אויך ח. ?. פוקס. אין , שוועלן" ווייזט זיך ישראל רובין שוין מיט אַן אינטעלעקטועלער רייפקייט, ער שרייבט שוין טאַלענטירטע עסייען וועגן ליטעראטור, ער ברעננט אויך זיינע ליטערארישפּאָלעמישע נאָטיצן, אָבער ער איז נאָך אלץ נישט ישראל ראַבאָ, װאָס אונטער דעם פּען- נאָמען קומט ער שוין אין בולטער צייטיקייט. אנב איז ראַבאָן נישט געווען דער איינציקער פּסעװודנים דעם אַמאָליקן סרול- קעס פון דער פעפער - נאָס. ישראל ראַבאָן דער ביז נאָר אֶר- גינעלער פּאָעט און דערציילער, באַווייזט זיך שפּעטער אונטער

... רנומען, זיי קענען זיך אזוי נישט אָפּרייסן צו קומען קיין ראַדאָנאָשטש. ראַדאָנאָשטש איז די געגנט װו כילקע קרול, חיימס גנוטער טאַטע האָט זיך באַזעצט מיט יאָרן, יאָרן צוריק און פון ראַ- דאָגאָשטש איז דער משפּחה נישט גרינג זיך צו דערווייטערן. און זי װויל זיך נישט אוועקרייסן דערפון. ווייל סיי די זון, סיי די לבנה און אויך די שטילקייט זענען אין ראַדאָנאָשטש עפּעס מער איינגן װוי אַנדערשװוּ אין דעם משונה צעשריגענעם כרך לאָדזש. אפילו היימלעכער איז די קרולס אין זייער קאַנט װי אין באַלוט. באלוט איז אן אנדערע, רוישיקערע געגנט פון שטאָט, אין פארגלייך מיט חיים קרולס קאַנט, װוּהין עס , פאר- בלאַנדזשען" --- צו מאָל װוי אויף טשיקאַװעס -- אויך די דיכ- טער-קאָלעגן פון שטאָט גופא, ס'הייסט פון דער ווייט. ס'קומען משה בראָדערזאָן מיט די גרויסע באַקנבערד, מיט דער שווע- רער, ביינערנער שפּילקע אין קראַװאַט, ס'אַװועט זיך אהער יצחק קאַצענעלסאָן מיט בעל הבתישן טראָט, א מאָל אפילו מרימ?, וי חיים רופט ליבלעך מרים אולינאָװערן. פון באַלוט איז דעם וועבער-זינגער נאָענט ישראל רובין, וועלכער האָט שפּעטער איבערגעאַנדערשט זיין דיכטער-נאָמען אויף ראַבאָן; אויך ישעיהו שפּיג? קומט צו אים פון באַלוט. שייע, װאָס איו א שטילער, בכבודיקער בחור מיט ענגליש-סענטעניש אין מויל, מיט נטיה צו מאָדערנער דיכטונג, איז נערן צו שמועסן מיט סרולן וועגן דער דאָרפישער שלווה פון די ראַדאָגאָשטשער הייזקעס. און יחזקאל משה ניימאן פון אַלטשטאָט, װאָס לינט

... ין, בריסל, תל-אביב און בתוכם די קאַרפּנקעפּ פון דער יידישער ליטע- ראטור מענדעלע, שלום-עליכם, פּרץ, ז. אנוכי, ביאליק און אַנד. די פּראָמינענטע מיטאַרבעטערס זענען צונעצויגן געװאָרן פון משה בליישטיפט, א פעיקער יידישער און העברעישער ליטע- ראט, וועלכער האָט באזונדער זיך קונה שם געווען וי דער איבערזעצער אין יידיש און העברעיש פון הענריק שענקעווי- טשעס טרילאָגיע, פון ריימאָנטן און אנדערע שרייבער פון דער פּוילישער ליטעראטור. אנב האָט בליישטיפט װי א העברעישער פּובליציסט און איבערזעצער זיך נגעצייכנט אויך מיטן פּסעװ- דאָנים מ, עפרוני. פארשטייט זיך, אז יצחק קאַצענעלסאָן איז געווען א סטאַבילער מיטאַרבעטער פון , לאָרזשער טאַגעבלאַט", װוּ ער האָט פארעפנטלעכט פּאָעטישע שאַפונגען וי אויך רייזע-איינדרוקן, בעת משה בראָדערזאָן איזן געווען -- שפּע- טער פארבונדן --- מיטן , פאָלקסבלאַט? וי א מיטגליד פון רעדאַקציע-שטאַב.

אַלע יוגנט-אָרגאַניזאַציעס אין לאָרזש זענען געווען שטאַרק סיי אָרגאַניזאַציאָנע? און סיי אידייאיש, און זענען געווען פון די פאָדערשטע אין גאַנץ פּױלן. פארשטייט זיך, מיינע דערינע- רונגען זענען פאַרבונדן מיט יירדניה", וועלכע האָט פון אֶנהוֹיב געפירט איר טעטיקייט אין לאָקאַל פון , הזמיר", אויף קאָשטשושקאָ נאַס נר,. 21, און נאַכער איבערגעטראָגן זיך אין דעם ואַרשעווער זאָל אויף פּאַלורניאָווע 26. אין דעם דאָזיקן זאָל איזן וי אַ סוב לאַקאַטאָר אַרױסנגעטראָטן דער יידישער טעאַטער , אַראַראַט", געשאַפן דורך משה בראָדערזאָן --- אין דער ערשטער פאַזע פון זיין עקזיסטענץ, ...

... אינצווישנציים האָט די טעאַטער-סטודיע באַקומען א נייע פּיעסע צו פּרובירן א"נ , די גרענעץ" פון משה בראָדערזאֿן -- א צייט-פּיעסע געװידמעט פאַרהיטן די נרענעצן פון ראַטנפאַרבאַנד,

אױפן געביט פון דראַמאַטורגיע האָט לאָרוש צו דער מאָנען דעס העברעיש - ײדישן דיכטער יצחק קאַצענעלסאָן מיט אַ רײ אַריגינעלע אײגאַקטערס און פיעסעס, וועלכע זענען די ערשטע געשפילט געװאָרן אין לאָדוש; משה בראָדערזאָן, װעלכער איז געװען דער פּאָטער פון דעם סלײיוקונסט-טעאַטער, פאר װעלכן ער האָט געשאַפן צענדליקער סצענקעס און אײנאַקסטערס און אױך איבער' געזעצט די אָפּערעטע ,באַיאַדעראַי, דעס דיכטער הער שעלע, װעלכער האָט איבערזעצט די אָפּערעטע ידי רױז פון סטאַמבול"; מ י. פּלאַט מיט עטלעכע היסטאָרישע פיעסעס, ש. באַרבער מיט אַ מעלאָדראַמע ,די נקמה פון אַ פרוי"; ח. י. קרעמער מיט זײן דראַמע ,די ײדישע טראַגעדיע"; זלמן זילבערצװײג מיט זײנע צענדליקער איבערזעצונגען פון אײראָפּעישן רעפּערטואַר און עטלעכע צעודליק טײנאַקטערס, װאָס האָבן געשאַפן דעם רעפּערי ...