Russia

... די יידיש-פּוילישע באַציאונגען זענען אין לאָרזש קיינמאָל נישט געווען קיין נאָענטע. די יידישע אינטעלינענץ אין דאָ נגעווען ווייניקער אסימילירט פּוילִישׁ װוי אין ווארשע, ווייל זי האָט אַזא טראַדיציע נישט געהאַט. א גרויסע טייל פון אָט דער אינטעלינענץ איז געקומען פון רוסלאנד (גירוש מאָסקװע) אָדער פון די דייטשע מייסטער-שולן, און דער פּאַלאָניזאציע- פּראָצעס איז געווען א שעפּטערדיקער און א שװאַכערער.

... לאָדזש איז געווען דער גרויפער נאַסטפריינדלעכער האָטעל אין דעם דורכגאַנג-פּונקט צווישן רוסלאנד און דער פרייער וועלט. דאָס האָט זיך באַזונדערס פארשטאַרקט ווען די ציוניס- טישע באַוענונג האָט אויסנגעאַרבעט די קאַנאַלן צו שיקן, לענאַל און מער נאָך אומלעגאַל, עולים קיין ארץ ישראל, די קינדער- אַנשטאַלטן זענען לענאַל ארויס פון פּוילן, אַנדערע האָבן נעמוזט שמוגלען גרענעצן, אָבער א צי?ל האָבן די דאָזיקע מענטשן, אַנטוישטע און צעמישטע, גנעפונען. באזונדערס שטאַרק אין דאָס מאַסן-אַנטלויפן געווען אין 1947, נאָכן קעלצער פּאָנראָם, דער באַשיינפּערלעכער פאקט, אז אויך דער נייער רעזשים אין נישט בכוח צו באשיצן, האָט צונעאיילט די עמיגראציע, דער- ווייל קיין דייטשלאַנד, טיט דער האָפענוננ אנצוקומען קיין ישראל און אין דער פרייער וועלט.

... אין צוויי ריכטונגען אין געגאַנגען די אַנטװיקלוננ פון יידישן קיבוץ אין לאָדזש נאָך דער צוייטער וועלט-מלחפה. קודם כל? אין עס געווען א דורכנאַנכ-פּונקט פאר די טויזנטער יירן, געקומענע צוריק סיי פון די דייטשע לאַגערן, סיי פאר די פּליטים פון רוסלאנד. מען איז נגעקומען זוכן קרובים, געפי- נען א זכר פון דער אמאָליקער היים, וי אויך זוכן דעם וועג ווייטער.

יירן פון די פאַרװאָרלאָזטע פּוילישע פּראָװינצן האָבן דע- מאָלט נגענעענט צו לאָדזש, זיך באַגרונטפעסטיקט אין דער צו- זאָגנדיקער און אָפּשרעקנדיקער גרויסשטאָט װאָס איז אָקערשט געווען א ווילדער ואַלד, מיט לויערנדיקע וועלף (דערפון דער אַדאָפּטירטער נאָמען וילקע פאַר דעם עלטסטן, רייכערן טייל פון שטאָט). זי ווערט באַלעבט מיט יעדן טאָג, זי באַגערט מענטשישע הענט און זי גיט באַטעמט ברויט דעם הונגעריקן. די שמועה פון דער שפע װאָס באַגעגנט די יידישע אָרעמעלייט אין דער נייער שטאָט פון פאַבריקן לאָקט קיין לאָדזש אויך יירן פון דער פּאָסנער ליטע; פון װאָלין און אַפילן פון דער רחבותדיקער ראַסיי, ...

ס'איז כדאי צו אַקצענטירן: ווען משה בראָדערזאָן האָט זיך באַװיזן אויפן לאָדזשער ברוק וי דער פֿאַרטיקער פּאָעט (נאָך דער ערשטער וועלט-מלחמה), האָט מען געקוקט אויף אים וי אויף אַן עקזאָטישער דערשיינונג פון קאַלטן צפון; א יוננערמאן מיט באַקנבערד און מיט א הויכער פּאַפּאַכע און העזהדיקער דיכטערישער נייקייט -- אין קאצענעלסאָן שוין געווען אן אָנגעזעענער העברעישער און יידישער פּאָעט, אויך א דראַמאַטורג פון א פּיעסע, וועלכע איז אויפנעפירט געװאָרן מיט דערפאָלג אין טעאַטער, עס איז געווען די דראַמע ,קאַריקאַטורן", װאָס האָט קאצענעלסאַנען פארשאמט פּאָפּ- לאַריטעט. בראָדערזאָן האָט דעמאָלט ערשט געדארפט אָנהייבן זיין דרך כדי זיך איינצוהיימישן אין לאָדזש (וװי אין פּױלן בכל?), כאָטש אין אויפגעברויזטן רוסלאנד האָט ער שוין געהאַט דערגרייכט אַ געוויסן פּירסום וי אַ דיכטער פון דער שעפערישער כאַליאַסטרע, װאָס דער רעװאַלוציאָנערער שטו- רעם האָט ארױסגעבראַכט. אין רוסלאַנד זענען דערשי- נען א ריי שאַפוננען בראָדערזאָנס, אָבער אין לאָדזש, װאָס איז גראָד געשטאַנען אין דעם צומאָרגוגס פונעם בלוטיקן קאַטאַקליזם, האָט ער ערשט באַדאַרפט אויף אן אמת זיך לעגיטימירן מיט זיין דיכטערישן כוח און מוח. דעמאָלט אין יצחק קאצענעלסאָן שוין געווען א דיכטערישער נאָמען; דער- צו האָט די דראמע, װאָס די טעאַטער-ברעטער האָבן זיי צע- לויכטן, פארפעסטיקט זיין פּאָזיציע. אנב האָט די דראַמאַטישע פאָרעם בכל? פאַרכאַפּט קאַצענעלסאָנס שרייבערישע אַמביציעס און די אָנגערופענע דראַמע איז נישט געוען זיין איינציק ווערק און סצענישן זשאַנער. 3 פאַטימאַ?" געהערט אויך צו זיינע דראַמאַטישע פּרווון. אָבער קונה-שם נעווען האָט ער זיך בעיקר וי דער פּאָעט. אין תחילת האָט ער געשריבן נאָר

... צוריקקומענדיק פון רעװאָלוציאָנערן טשאַד אין רוסלאַנד, האָט בראָדערזאָן אלץ נישט געקענט זיך אויסטשוכען פון די דריקנדיקע איבערלעבענישן. ער האָט פאָרויסגעפילט, או מיטן רוסישן שטורעם האָט די דראַמע פונעם ייד זיך נאָך נישט פארענדיקט; פארקערט, זי איזן ערשט אריין אין א נייער פאַזע. דערפון האָט זיך צעטליעט זיין געדאַנק, װאָס אין אויף א נאַטירלעכן, שעפערישן אופן געפּאָרט מיט בילד, מיט רעפ- לעקטירנדיקע שאָטנס ,ריידנדיקע" קאָנטורן. ...

... ווען פּוילן האָט באַקומען איר אומאָפּהענגיקייט אין יאָר 8, האָט זי געמוזט אונטערשרייבן אַ טראַקטאַט, וועלכער האָט גאַראַנטירט דאָס רעכט פון די נאַציאָנאַלע מינדערהייטן. דאָ האָט זיך, פארשטייט זיך, געהאַנדלט נישט ווענן יידן, נאָר ווענן רוסן, אוקראַינער און דייטשן, וועלכע האָבן אין גרויסע מאַסן געוווינט אין פּױלן, איבערהויפּט אין די מזרח און מערב-געביטן פון לאַנד.

... אֶך און ויי איז דעמאָלט געווען צום דאָזיקן פּרנסה- געבער, װאָס איז ארייננעפאַלן אין די הענט פון אזא , זעקס- זעקס". מיט זיין סחורה האָט דער דאָזיקער , פאַרברעכער" זיך קיינמאָל מער נישט צוריקגעזען. אומזיסט פלעגט ער זיך באַמיען צו ווירקן אויפן הארטן געוויסן פון פּאָליציסט. --- ,איך בעט אייך הערפּאָליצמײסטער, גיט סיר צוריק פיין סחורה, לאָזט מיך אָפּ; מיין טאַטע איז אין רוסלאנד, די מאמע איז ערשט נישט לאַנג געשטאָרבן, צוויי יינגערע קינדער אונ- רזערע ליגן פארהוננערט און געשװאָלן אין די בעטן און װאַרטן אויף מיר, אז כ'זאָל אהיימברענגען עפּעס צו עסן, װאָס זאָל איך זיי זאָנן ... ...

... א באַשיידן און רואיק לעבן. אין 7 (נעבוירן א זון. אין ספּעטעמבער 1999, זייענדיק אויף זומער-ווינונג, דערהערם די שרעקלעכע נייעס. אין לאָדזש אין געװען א מהומה. די מענער זענען געלאָפן קיין ווארשע. איך האָב מיין מאַן אָפּגערעדט דערפון האַלטנדיק, אז דער דייטש װעט שנעלער לויפן פון אונדז. די װאָס זענען געלאָפן האָבן זיך פי? אָנגעליטן, א טייל זענען געהרנעט געװאָרן. מיט א געדריקט האַרץ האָב איך זיך צונעקוקט וי די דייטשן מאַרשירן אריין. באַלד האָבן אָנגעהויבן אויספעלן פּראָדוקטן. נאָך אלץ איז מען נעשטאַנען אין רייען און יירן האָט מען ארויסגעטריבן. דאַן האָט מען אָנגעהויבן כאַפּן אויף ארבעט. מען האָט נעזאָנט, אז די מענער וועלן האָבן שלעכט, נאָר די פרויען װועט מען נישט טשעפּן. פי? מענער האָבן בא- שלאָסן צו פאָרן קיין רוסלאנד, אויך מיין ברודער יאק? ויינ- בלום האָט אזוי באַשלאָסן. מיין מאַן אין מיט אים מיט- געפאָרן. איך מיט מיין זון און מיין שוועגערין מיט 2 קינדער בלייבן. די צווייטע ואָך קומט צו מיר מיין שװעסטער און שװאָגער רבקה און לייב? עלענבערג און דערציילן, אז זיי האָכבן געהערט, אז לאָדזש מון וערן יידן-ריין, וייל דאָס געהערט צום רייך. זיי האָבן דעריבער פארשריבן זיך צו פאָרן אין גענעראל-גובערניע. זיי האָבן אויך פארשריבן פמינע עלטערן, העניעק און ניט? וויינבלום, מיך, סמיין שװעגערין האָדעס און אירע עלטערן ליבערמאַן. איך האָב נישט געװאָלט פאָרן װאַרטנדיק אויף א בריוו פון מיין מאַן, אָבער עס אין קיין ברירה נישט נגעווען. וי ציגיינער האָבן מיר זיך פאַרפּאַקט און געלאָזן מיטן בזשעזשינער וועג קיין סקערניעוויץ. אָנגעקומען מיט צרות אהין, האָב איך נגעטראַכט וויאזוי צו קאָנטאַקטירן מיין מאַן.