Poland

... דאָס פּוילישע יידנטום איז געווען און איז אויך איצט שטאָליץ מיט זיין געשיכטע. לאָדזשע יידן זענען נישט ווייניקער שטאָלץ מיט זייער שטאָט, וועלכע איז, קעגן דעם ווילן פון גורל, אױסגעװואָקסן צו דער צווייט גרעסטער שטאָט אין פּױלן. ...

א 52 קען נישט אַנטליפן פון געשיכטלעכן פאָרגן. א פאָלקס-קיבוץ, אזא וי דאָס איז געווען דאָס פּוילישע יידנטום קען נישט אָפּנעמעקט ווערן פון היסטאָרישן המשך אפילו ווען פיזיש האָט עס אויפנעהערט צו עקזיסטירן. מאָרנן װעט פּויליש יידנטום זיין בלויז נגעשיכטע פּונקט װי נעכטן איז עס געווען דינאַמישער, לעבעדיקער אמת. צווישן דעם דינאמישן נעכטן און דעם געשיכטלעכן מאָרגן שטייען מיר, דער לעצטער טראַ- נישער היינט פון דער פארגאַנגענער תקופה, דער דור װאָס קען זיין, אויב ער װויל, דער לעצטער -- דער לעצטער עדות פון חורבן אייראָפּע בכלל, אָבער גאר באַזונדערס דער ירמיהו און גלייכצייטיק דער יוסיפון פון חורבן פּױלן. דער אויסוואל איז אזוי שארף וי ר'איז גורלדיק. מיר קענען לאָזן אַלץ פאר דער אָפּשאַצונג פון מאָרגן, ווען דער צוקונפטיקער היסטאָריקער װועט מוזן געפינען פאר זיך די ענטפערס אין דעם לאַביריט פון נעשיכטלעכן פארװאָס און וי אזוי, מיר קענען אָבער כ?-זמן ס'האָט נאָך נישט געזעצט די לעצטע זון פון אונדזער דור, אויף גיך, אין גרויס איילעניש פאַרנאָטירן מיט היעראָגליפן און סטענאָגראַפיע די אַלגעמיינקייט, װאָס זאָל שפּעטער דינען װי אַ שליס? פאַר די װאָס װעלן פּרוּוון צעבינדן דאָס גרויסע רעטעניש; װאָס װעט פרעגן וי אַזױ איז עס מענלעך געווען אזא טאָטאַלע אױיסראָטונג פון מיליאָ- נען און פון טויזנט יאֶר אַנטװיקלונג אין אַזאַ קורצער צייט --- קוים אין דריי מיט א האַלבן יאָר.

אויף וויסטע זאמדיקע פּליינען צווישן די מטייכלעך לודקאַ און יאשענקא איז אויפגעבויט געװאָרן א נייע שטאָט: לאָדזש. אין יאָר 1820, דעם 18טן סעפּטעמבער, איז לאָרזש דערקלערט געװאָרן, וי א פאבריק-שטאָט, דורכן ווארשעווער נאַמיעסטניק. שנעל זיך פאַרנאנדערגעבויט און איינגעשלונגען די קליינינקע ישובים ארום. בלויז אין דער אומנאַנגישפּראַך איז נאָך פארבליבן ווילקי, זשובאַרדז און אנדערע נעמען. פארװאָס די דאָזיקע פּוסטע געגנט מיט די זומפּיקע ערטער האָבן זוכה געווען צו אזא שנעלן װוּקס װעט ואַרשײינלעך בלייבן א רעטעניש. די גרויסע פאבריקן האָבן שנעל פארשמוצט די קליינינקע טייכלעך. די יינגסטע שטאָט אין פּוילן האָט זיך אַנטװיקלט אָן א קאָמו- ניקאציע-טייך, אָן א זייט פון די אלטע גרויסע האַנדלס- שליאַכן. קען זיין, אז דווקא די וויסטקייט און במילא די בילי- קייט פון דער ערד האָט נעשפּילט דאָ א גרויסע ראָל. אין 1801 האָט שוין לאָדזש פאַרמאָגט מעכאַנישע מאַשינען און עס איז פאָרגעקומען א בונט פון די מאשינען-צעשטערער. די האַנט- וועבער האָבן אין דער מאַשין געזען א געפערלעכן קאָנקורענט. בחפּזון איז אױיסגעװאָקסן לאָדזש. אָן א פּלאַן, אָן גערט- נער ,אָן שיינע הייזער און פּאַלאַצן. די גאָסן זענען געווען ענג, שמאָל, נישט צוגעפּאַסט צו א גרויסן פארקער. דער גרויער רויך פון די פאבריק-קוימענס האָט פארצויגן דעם הימל. די סירענעס פון די פאבריקן און דאָס קליננען פון די פייער- לעשער זענען געווען די מוזיק פון דער שטאָט, און דאָך האָט לאָדזש ארויסגעגעבן מוזיקער, מאָלער (און דווקא גרויסע) און שרייבער, װאָס האָבן באַזונגען, באַמאָלט און באשריבן, אויסגעכישופט א ועלט פון קלאַנגען, פאַרבן, קאָ- לירפולע טרוימען און חלומות. ...

צווישן 1945 און 1948 איז לאָדזש געווען דער צענטער פון יידישן לעבן אין פּױלן,. ווארשע איז געלעגן אין חורבות. די נייע באַזעץ-פּונקטן אין דייטשן נידערשלעזיע האָבן געבלאָזן מיט שנאה און פרעמדקייט. האַלב פּוילן איז צוגענומען געװאָרן דורך רוסלאנד, אין די קליינע שטעטלעך אין געווען א סכנה, א לעבנס-געפאר צו וווינען. האָבן זיך אלע געטוליעט צו לאָרזש, װוּ נאָר א טייל הייזער זענען חרוב געווען, װוּ עס איז געווען לייכטער צו באקומען א ווינונג, לייכטער צו געפינען שוץ קענן די א. ק. באנדעס, װאָס האָבן געמאָרדעט יידן אויף וועגן, אין אלע שטעטלעך. אמת, אויך אין לאָדזש האָבן זיי גראַסירט, אָבער אין דעם עננ-צענויפגעפּרעסטן קװאַדראַט, ואָס האָט ארומגענומען אייניקע גאָסן אין צענטער, האָט מען זיך געפילט זיכערער, ...

... משות- דיקער פֿאָלקס-באוועגונג, די יידיש-וועלטלעכע שולן, װאָס זענען נעשטאַנען אונטער דער דירעקטער אָנפירונג פון די יירישע סאַציאליסטישע ארבעטערפּאַרטײען ‏ בונד" און פּועלי-ציון (לינקע). די ביידע טיפּן שולן זענען געווען אונ- טערגעװואָרפן דער קאָנסאָלידירטער צענטראַלער אָנפירונג פון דער ציש"אַ (צענטראַלע יידישע שולאָרגאַניזאַציע), וועלכע האָט געהאַט איר זיצאָרט אין וארשע. אַ נאַנצע נעץ פון קרובהשע יידיש-וועלטלעכע אינסטיטוציעס אין דער הופּט. שטאָט װי אין נאַנצן לאַנד האָבן געטראָגן דעם עול פאַר דער אויסהאַלטוננ פון די ציש"אָדשולן, וועלכע האָבן אונטער זייער דאַך אַרונטערגענומען קינדער פון דער יידישער אַר- בעטער-מאַסע, װי פון דעם וינציקער באַמיטלטן קליינביר- גערלעכן קלאָס, די יידיש-וועלטלעכע שולן אין פּױלן, װאָס האָבן לרוב נגעטראָנן די נעמען פון באַרימטע יידישע אַרבע- טער-פירער צי שרייבערס, זענען געווען דער קװאַל פאַר נייע קאַדדען יידישער אינטעלינענץ, יידישע לערערס, היסטאָרי- קערס, מעדיצינערס, יוריסטן, שרייבערס און אויך מנהיגים.

-- -- --- ווען ס'איז אויפנעקומען דאָס נייע, פּילסודסקישע פּױלן אין סאַמע ערב די צוואנציקער יאָר פון אונדזער יאָרהונ- דערט -- און ס'אין אִפּי נעשװאָנקען געװואָרן דער יאָך פון זשאַנדאַרמסקן צאַריזם און דער גאַנצער שטייגער, װאָס דער דאָזי- קער פּאָליטישער רעזשים האָט אָננעשימלט אין פּוילנלאנד, אין שוין גע- לענן דער שווערער חותם אויפן יידישן קיום, אַ לעבן אין שיפולת. אין יידישן אַרום איז באַנייט געװאָרן די פּוילישע מלוכהשקייט -- זי איז געקומען מיט ווילדע יידן-עקסצעסן, װוי מ'האָט דעמאָלט עפנטלעך אָנגע- רופן די פּאָנראָמען אין פּולן, װועדליק דער באַצייכענונג פון דער אָפיציעלֶער צענזור; עס איז אַרױס אין נאָס די המונישע פּוילישע פאַרריסנקייט, אָבער זי האָט מתוך שטורעם אויך געבראַכט דעם אָנזאָג פון בירגערלעכע רעכט פאַר די נאַציאָ- נאַלע מינדערהייטן אין דער אויפגעריכטער מלוכה (פאַר די ליטווינער, פאַר אוקראַינער, די לעטן, די דייטשן וי פאַר די יידן), ...

... גרייכונגען און זייערע איבערלעבוננען, וי אן אָפּשפּינלונג פון זייער שוווננ אין יחידישן וי ציבורדיקן אָנשטרענג. ווייל נאָכן חורבן, האָט אין יסוד זיך נעענדערט די געאָנראַפיע פונעם יידנטום וי א גאַנצע, און ממילא די געשיכטע פון דער שארית הפּליטה, װאָס איז נורלדיק נגעבליבן דער עדות פון די אומדערהערטע איבערלעבענישן װאָס מוזן אזוי צי אַנדערש פארפיקסירט ווערן לדורות. ס'איז געווען א פּולן, דאָס היימלאַנד פון טאַטעס-מאַמעס, זיידעס-באָבעס, טעטערס- מומעס און עס איז מער נישטאָ. נישטאָ שוין קיין פּוֹילן, קיין לאָדזש, װוּ יידן האָבן אמאָל נעלעבט, געשאַפן און... געווען, אָבער מ'טאָר נישט פאר- == ...

ריכטונגען ביי די אָרטאַָדאָקסישע באַװוענונגען, ביי די , מזרחי? און ביי דער , אגודת ישרא?". און די פּארטייען פון די חסידישע יידן האָבן געװוּנען אויך זייער השפּעה אין עפנט- לעבן לעבן. די אָרטאָדאָקסיע, װוי פּאָליטישע ריכטונגען האָבן רעפּרעזענטירט די גרעסטע רבישע הייף אין פּױלן, וי אלעק- סאנדער (מזרחי) און גער (אנודה). אין גיכן האָבן ביידע חסידישע פּארטייען אויך אָרנאַניזירט פּראָלעטאַרישע פלינלען. דאָס זענען געווען די ארבעטערס אין טלית קטנס װאָס זענען וי די אנדערע געווען נגעצװווננען צו פירן א געראַנגל פאר זייערע עקאָנאָמישע באַדינגונגען, קעמפן מיט די רעליניעזע אונטערנעמערס זיי זאָלן פארבעסערן זייערע ארבעט און לוין- באַדינגונגען. צונלייך מיט די וועלטלעכע יידישן שולן אויף די נעמען פון , מעדעם", , באָראָכאָוו" זענען אויך אויפגעקו- מען נעזעלשאפטלעכע שולן פון די רעליגיעזע יירן. אין דעם פּרט זענען אין לאָדזש געווען זייער אייפעריק די אנודהשע טוערס. טאַקע אין לאָדזש איז אַנטשטאַנען א גוטע אנודהשע שול צונלייך מיט א ישיבה קטנה און א קינדערגאָרטן. דאָס גלייכן א , בית יעקב שול" פאר מיידלעך. לאָדזש איז געוען דער צענטער פאַר די ערשטע אנודהשע ליטערארישע פּובלי- קאַציעס, ווייל אין לאָדזש זענען געווען די מענטשן פון אי- ניציאַטיוו און אָרנאַניזיר-פעאיקייטן,

מיר האַלטן דאָ ביי בראָדערזאָנען דעם פּיאָנער פון א ליטערארישער שול?ל אין דער יוננער יידישער פּאָעזיע אין פּױלן; אויב אָנצונעמען, אז דער בראָדערזאָנישער אויפטו מיט די העפטן ,יונג יידיש" באטייט נישט א שול פון אייגנאַר- טיקן פּאָעטישן אויסדרוק, איז ער אָן ספק דער אינספּיראַטאָר פון א גרופּע קינסטלער מיט דער אַמביציע צו ברענגען באַ- נייאונג פון קינסטלערישן װאָרט און בילד אין יידיש-לשון. אפילו אויסערלעך זענען די העפטן ייונג יידיש" א דורכוי- סיקע נייס אין דער יידישער דיכטונג, וועלכע האָט פאר יענעם פּעריאָד, װאָס נאָך דער ערשטער ועלט-מלחמה אין פּױלן א דרייסטע ווענדונג אינעם אופן פון פּאֶעטישן דענקען און פילן אויג אויף אויג מיטן מאוימדיקן איבערקער װאָס האָט אױסגעצאַפּלט יעדן טאָג ס'איז געװען אַן אויסטערלישע ווירקלעכקייט, וועלכע דער מענטש האָט געמוזט נעמען וי זי גייט און באַנעמען לפי נאָרמעס פון דער סאמע אומהיימלעכ- קייט. אָט איז אַװעק דער רוסישער זשאַנדאַרם און שוין האָט אויפגעהויבן דעם פארריסענעם קאָפּ דער פּוױלישער כולינאַן, באַװאָפּנט היימיש-באַנדיטיש און ס'האָט זיך געװאָרפן אויפן ייר דער פּאָגראָמשטשיק פון יוזעף האַלערס חדר. אין דער ספע- רע פון אַזא כאַאָס האָבן די ,יונג ייריש" העפטן געזוכט סיי אויסדרוק פאר דער מאָנענדיקער נייער פאָרעם, סיי פארן אינהאלט פון פּאָעטישן װאָרט. געדרוקט אויף טונקלגראָען פּאַפּיר האָבן די העפטן פונעם פּאָעטישן זשורנאַל פארחברט צווישן זיך אי דעם מיט אומרו אָנגעזאַפּטן פּאֶעטישן אויסדרוק אין די שאַרף געצייכנטע, סימבאָלישע ליניעס און סילועטן פון

... גורלדיק איזן באשערט געװאָרן דעם שפּעטערדיקן משה בראָדערזאָן צו שטיין פּנים א? פּנים מיט די עלעמענטן, וועלכע האָבן געלייגט די פונדאַמענטן פארן טאָטאַלן יידישן חורבן אין זיין היימלאַנד פּוילן. אָבער שוין אין זיין פּאֶעטישער יוננט האָט ער געהאט די ביטערע זכיה איבערצולעבן דעם חורבן און זען זיין פרוכט, שפּירן זיין טעם אינעם ברויט װאָס ער האָט גענעסן. איז דעריבער פארשטענדלעך װאָס אין זיין פּאָעטישער שאַפונג האָט ער אוױטאָביאָגראַפיש געמאָלן זיין שטימונג, ווען ער האָט זיך צענויפגעטראָפן מיט די רעזול- טאָטן פון צעשטערונג װאָס דער מלאך המות פונעם מענטש און פונעם דומם האָט אויסגעפלאַנצט אומעטום,

פאר יענעם געדענקלעכן פּעריאָד פון אויפשוונג אין יירישן ליטערארישן שאַפן איז פּױלן, אין כאַראַקטעריסטיש בראָדערזאָנס ליד װאָס הילכט אֶפּ עד היום װי א הימן פון מוט און א שטרעקן זיך צו די הימלען -- הנם אויפן האַרצן איז געווען היפּש אָנגעזאַלצן ‏ דער הימען ,צו די שטערן" זאָגט עדות אויף בראָדערזאָנס דערגרייכן דעמאָלט צו זיין איינענעם פּאָעטישן איך, הגם דער וועג זיינער איז װאָס וויי- טער געווען פול מיט שטרויכלונג -- וי פאר אלע יידן אין פּױלן -- און משה בראָדערזאָן איז כ? ימיו געבליבן כולו ייר-קינסטלער -- ...

נישט געקוקט דערויף, װאָס לאָדזש איז געווען די צווייט- גרעסטע שטאָט אין פּױלן, איז זי תמיד געבליבן אין שאָטן פון דער הוױיפּט-שטאָט, װאַרשע. אוניווערסיטעטן זענען געווען אין װאַרשע, קראָקע, פּויזן, ווילנע און אפילו אין לובלין -- אָבער נישט אין לאָדזש, אויב מען זאָל ארויסלאָזן די אָפּטײ- לונג פון דער וואַרשעװוער פרייער הויכשול, נעעפנט אין יאָר 8, עס עענען אין לאָדזש נישט געוען קיין אַפּעלאַציע- געריכט און נישט קיין אָדואַקאַטן-ראַט. איינס פון די מאָטיוון איז װאַרשײינלעך געווען דער פאַקט, װאָס די גרעסטע צאָל אַדװאָקאַטן אין לאָדזש זענען נגעווען יידן, און די מערהייט, אין אַזאַ ראָס װאָלט נעווען אַ יידישע. לאָדזש האָט נישט פאַרמאָגט קיין מלוכה-טעאַטער, און די עקזיסטירנדיקע טעאַ- טערס זענען געווען פּריװאַטע אונטערנעמוננען. קלאָר, די פּוי- לישע טעאַטערס האָבן גענאָסן פון אַ סובסידיע פון שטאָט- ראָט. מלוכהשע גימנאזיעס זענען געווען וייניק, און אין זיי האָט פאקטיש נעהערשט א ,נומערוס קלאוזוס" פאַר יידן. ...

... ווען פּוילן האָט באַקומען איר אומאָפּהענגיקייט אין יאָר 8, האָט זי געמוזט אונטערשרייבן אַ טראַקטאַט, וועלכער האָט גאַראַנטירט דאָס רעכט פון די נאַציאָנאַלע מינדערהייטן. דאָ האָט זיך, פארשטייט זיך, געהאַנדלט נישט ווענן יידן, נאָר ווענן רוסן, אוקראַינער און דייטשן, וועלכע האָבן אין גרויסע מאַסן געוווינט אין פּױלן, איבערהויפּט אין די מזרח און מערב-געביטן פון לאַנד.

... זעלבסטמאָרד אין לאָנ- דאָן --- אין יאָר 1949 --- אַלס פּראָטעסט קעגן דער גלייכגילטיקייט פון דער וועלט צום גורל פון די יירן אין פּולן. די פרויען-אָרגאַניזאַציע ...

... רעכענענדיק זיך מיט דער אינטערנאַציאַנאַלער עפנטלע- כער מיינונג האָט מען אין פּױלן נישט אייננעפירט בולטע אַנטי-יידישע געזעצן, אָבער אין דער פּראַקטיק האָט מען שווער געמאַכט דאָס לעבן פון די יידן. ספּעציעל אין פילבאַר געווען דער דרוק, אויפן געביט פון שטייערן. מען האָט סקרופּולאָז ליציטירט יידיש פאַרמענן,. די אויסדרוקן ‏ נראבסקיס ווענע- לעך" און , גראַבסקיס עליה" זענען געװאָרן א טייל פון דער אומגאַננס-שפּראַך. וולאַדיסלאַוו גראַבסקי איזן געווען פינאַנ- מיניסטער אין דער פּוליש-ענדעקישער רעגירונג, וועלכער האָט דורכגעפירט די װאַלוטע-רעפאָרם. איינע פון די מיטלען איז געווען דאָס פארציען די שרויף פון שטייערן. ליציטאַציעס פאַר שטייער-חובות זענען געווען אויף דער טאָג-אָרדנונג, און דעם פאַרמעגן וועלכן מ'האָט נישט געקאָנט פארקויפן האָט מען נגעזאַמלט אין מלוכישע סקלאַדן. דער דאָזיקער דרוק האָט ארויסגערופן אַ פאַרשטאַרקטע עמיגראַציע קיין פּאַלעסטינע.

אויך די , סאַנאַציע", די גרופּע, ועלכע האָט רעגירט מיט פּוילן זינט דאָס יאָר 1926, האָט אין די דרייסיקער יאָרן זיך באמיט אויסצונוצן דעם פּוילישן נאַציאָנאַליזם פאַר אירע פּאָליטישע צילן, און אין אַ נרויסער מאָס האָט זי איבערגע- נומען פון די ,ענדעקעס" איר אַנטי-יידישע פּראָגראם.. אין סיים האָט מען אריינגעטראָגן א געזעץפּראִיעקט קעגן דער יידישער ריטואלער שחיטה. איינער פון די , סאַנאַציע"-פּרע- מיערן האָט פאָרמולירט די נייע פּוילישע פּאָליטיק לנבי ...

אַנטיסעמיטישע קערענדלעך האָבּן שוין עקזיסטירט אין לאָדזש, זינט איר באַנינען. דער פּוילישער אַרבעטער-קלאַס איז געװאָרן אויפגעהעצט קענן , פרעמדע" קאַפּיטאַליסטן, איבער- הויפּט יידן. אין לאָדזש האָבן עקזיסטירט צוויי גענוג שטאַרקע פּאָליטישע פּאַרטײען: נ.פּ.ר. (נאַציאָנאַלע פּאַרטײ פון אַרבעטער) און , כאַדעקעס" (קריסטלעכע דעמאָקראַטיע), וועלכע האָבן זיך באַמיט צו באַאיינפלוסן דעם אַרבעטער-קלאַס, ביידע פּאר- טייען האָבן נעהאָט אַן אױסגעשפּראָכענעם אַנטיסעמיטישן כאַראַקטער. נעבן זיי האָט עקזיסטירט א בירגערלעכע פּאַרטײ, ,ענדעקעס" (דעמאָקראטישע פאָלקס-פּאַרטײי), וועלכע האָט געהאָט א ברייטע אונטערשטיצוננג אין דער פּוילישער געזעל- שאַפט. די מאַכט און די זעלבסט-פאַרװאַלטונגען האָט זיך מער מאָל געטוישט, און פון צייט צו צייט זענען געקומען צו דער מאַכט אַנטיסעמיטישע פּאַרטײען.

איבער 100 יאָר האָט עקזיסטירט דאָס יידישע לֹאֲדוש. אירע לעצטע 21 יאָר זענען אויסגעפאַלן אין דער צייט פון פּױלנס אומאָפּהענגיקייט. געווען זענען עס יאָרן דערהויבענע און פאַרװאָלקנטע. פון איין זייט האָט זיך צעבליט און פאַר- נאַנדערגעװאָקסן דאָס פּאָליטישע, נעזעלשאַפטלעכע און קולטו- רעלע לעבן פון פּוילישן יידנטום. פון דער אַנדערער זייט, נאָך דער ערשטער פאַזע פון גרויסע האָפענונגען אויף דער צוקונפט און פֿאַרהעלטנישמעסיקער גלייכהייט, אין דער נאַציאָנאַלער און עקאָנאָמישער דרוק אין באַצוג צו יידן געװאָרן װאָס אַמאָל שווערער. מען האָט זיך באַמיט צו פאַרװאַנדלען יידן אין בירגער פון דער צווייטער מדרגה. די דאָזיקע באַמיאונגען האָבן זיך אָנגעטראָפן אויף אַ ידערשטאַנד מצד דער יידישער באַ- פעלקערונג. דער ווידערשטאנד איזן געקומען צום אויסדרוק אין פּאָליטישן קאַמף אין סיים און אין די שטאַטראַטן. דער אַרבעטער-קלאָס האָט רעאַגירט מיט זיין סאָלידאַריטעט און מיט שטרייקן. אין דעם דאָזיקן קאַמף האָט געשפּילט א גרויסע ראָל דער פירער פון פּוילישן יידנטום, לאַנגיאָריקער סיים- דעפּוטאַט, וועלכער איז געווען זייער פּאָפּולער אין לאָדזשׁ ‏ - ...

... מיטן לויף פון דער צייט פאַרשאַרפט זיך אלץ מער דער אַנטיסעמיטישער דרוק, די פּוילישע רעגירונג נעמט פלירטעווען מיט היטלער-דייטשלאַנד. אין יאֶָר 1938 האָט פּוילן צונעהאָלפן דייטשלאַנד, ווען זי האָט פארנומען א טייל פון טשעכאָסלאָ- װאַקיע, װאָס האָט געהייסן; , זאַאָלזיע". אָבער שוין עטלעכע חדשים שפּעטער ווערט קלאָר, אז אויך פּוילן וועט זיין היטלערס קרבן. אין דער לעצטער מינוט באמיט זיך די פּוילישע רעגירונג צו זאַמלען ארום זיך די גאַנצע נעזעלשאַפט, אויך די יידן. זי נעמט זיך ווירקלעך גרייטן צו א מלחמה, מען בויט לופט- אֶנגריף באַהעלטענישן, און קלייבן געשאַנקען פאַרן לופט-פלאָט, יידן נעמען אין דער אַרבעט אַן אַקטיון אָנטייל, ארויסווייזנ- דיק זייער פּאַטריאָטיזם. אָבער עס איז שוין צו שפּעט. , מיר זענען פאַראייניקט, שטאַרק און גרייט", -- האָבן פארזיכערט די פּלאַקאַטן, וועלכע די רענגירונג האָט געלאָזן אױסקלעפּן איבער די נאַסן פון שטאָט און שטעטל. מען האָט זיך אליין אָפּגענאַרט,

האָבן מיר ביידע געדאַװנט אינעם ראַדאָשיצער שטיבל אויף דער פּאָמאָרסקע, אָבער אונדזערע געדאַנקען זענען גע- ווען אין אַנדערע וועלטן. יודקין האָט געחלומט ועגן ארץ- ישראל, און איך -- ועגן אַ מאָדערנער ראַבינעריי. דערוייל אָבער האָבן מיר געװוּסט אַז דער באָדן אונטער אונדזערע פיס אין נישט קיין רואיקער. אַלע יידן האָבן דאָס געװוּסט -- און די טראַנעדיע איז געווען אַ שטילע ווייל קיינער האָט זיי נישט געקאַנט העלפן. פון פּוילן האָט מען אונדז געװאָלט אַרױסיאָנן, און קיין אַנדער לאַנד האָט אונדז נישט געװאָלט אַרײינלאָזן. צװישן הימל און ערד זענען מיר געהאָנגען.

כאָטש טארשע האָט א סך פריער אָנגעהױבן מיט יידיש טעאַטער, און אין דער צײט װען אין װארשע איז שױן געװען א סטאַבילער ײדישער טעאַטער, האָט לאָדוש נאָר געהאַט פון צײיט:צרצײט איײנצלנע אָדער געצײלטע פּאָרשטעלונגען, -- דאָך איז לֹאֲדזש געװען די שטאָט אין פּױלן, און אין מזרח אײואָפּע בכלל, װאָס האָט זיך פריער אַנטװיקלט צו אַ מאָדערנערן א מער ליטערארישן טעאַטער װי װארשע, װאָס איז געװען די הױפּטשטאָט פון פּױלן און האָט געהאַט די גרעסטע ידישע באַפּעלקערונג. ...

ווען די נאַציס האָבן גענומען דורכפירן זייער פּאָליטיק פון מאַכן דייטשלאַנד ,יודען-ריין", איז אונדזער טראַנספּאָרט געווען דער לעצטער, וועלכן מען האָט ארויסגעשיקט פון דייטשלאַנד. מען האָט אונדז געזאַנט -- אַז מיר פאָרן אין אַן אַרבעטס-לאַגער קיין פּוילן. מיר האָבן באַקומען אויפן וועג ברויט און מאַרמעלאַדע. האָבן מיר באַשלאָסן צו זיין זייער שפּאָרעװדיק, וויי? פון אונדזער דערפאַרונג האָבן מיר שוין געװוּסט, אז נאָכן אָנקומען אין א נייעם לאַגער, נעמט עס צייט ביז אַלץ ווערט איינגעאָרדנט, און מען קרינט עפּעס פון דער קיך צום עסן, ...

... מיין אומרו כ'וועל פּראָגן איבער וועלט, מיין ווייטיק כ'וועל קיינמאָל פּאַרהוילן, און װווּ כ'וועל נאָר אויפשלאָנן מיין געצעלט, וועט מיר נאָכלויפן ס'געיאָמער פון פּױלן.

פ'איז כדאי זיך אָפּצושטעלן אויף דער אויסטערלישקייט פון זייער גורל-אידענטיטעט, װאָס ביידע יונגע שרייבער האָבן געהאַס -- ביז צו זייער טראַגישן טויט. זייער פריע שרייבע- רישע ביאָגראַפיע ווייזט, אז ביידע זענען זיי געקומען פון דער אָרעמער יידישער נױיט-פּראָװינץ אין פּױלן, דורכגעמאַכט דעם זעלביקן אנטוויקלונגס-ווענ ביזן אריינקומען אין דער ליטע- ראטור, ביידע -- געבוירענע ערב דעם צוואנציקסטן יאָרהונ- דערט: אָפּאָטשינסקי --- 1899, זעלקאָװיטש -- 1897. ביזן אויסברוך פון דער ערשטער וועלט-מלחמה האָבן ביידע גע- לערנט אין ישיבות. בעת יוסף זעלקאָװיטש האָט שוין געהאָט סמיכות אויף רבנות -- האָט פּרץ אֶָפּאָטשינסקי אויך זיך געגרייט אין דער ישיבה פון קאָסאָוו צו ווערן א רב... אין די יאָרן צווישן ביידע וועלט-מלחמות זענען ביידע אריבער צו ייריש-וועלטלעכער שאַפערישקייט, וי דאָס אין געשען אויך מיט א סך פון עלטערן דור שרייבער. אָפּאָטשינסקי האָט זיין ליטערארישן דעביוט אָנגעהויבן אין לאָדזש מיט סקיצן און דערציילונגען, װוּ דער צענטראַל-מאָטיוו איז געווען די אידייע פון חסידיזם, געזען דורך דער פילאָזאָפיע פון א יוננן פאר- צווייפלטן דור נאָך דער ערשטער וועלט-מלחמה. ער האָט אין זיינע ערשטע שאַפונגען נישט נעקאַנט בייקומען דעם כאָאָס און תוהו ובוהו, װאָס ער האָט אליין אױיסנעטראַנן י ...

... װאַרשע און לאָדזש, די צוויי גרעסטע שטעט אין פּױלן פאָרן קריג, די שטעט, װוּ יידן האָבן זיך אַממערסטן קאָנצענט- רירט --- זענען שוין פריי. ...

צוויי יאָר שפּעטער, דעם 22טן יולי 1944, ווערט פאר- עפנטלעכט דער מאַניפעסט פון דעם פּוױלישן קאָמיטעט פון נאַציאָנאַלער באַפרייאוננ, װוּ עס ווערט צוגעזאָגט פרייהייט און גלייכהייט אלע בירגער פון דער פּוילישער פאָלקס-רעפּובליק, אָן אונטערשיד פון זייער אָפּשטאַמונג, רעליגיע און נאַציאָ- נאַליטעט. אין דער נייער רעגירונג איז צום ערשטן מאָל אין דער געשיכטע פון פּױלן, געווען פאַרטראָטן א ייד -- א פאָר- שטייער פון דער יידישער באַפעלקערונג, געוו. דעפּוטאַט פון פּולישן סיים, דער ציוניסט ד"ר עמי? זאָמערשטײן.

... דער באַלאַנס פון די עטלעכע יאָר װאָס די נאַציס האָבן באַהערשט פּולן, איז ליידער געווען א טראַנישער. דאָס יידישע לאָדזש, דער קרוב פערטלמיליאָניקער יידישער ישוב, וועלכער האָט זיך גערימט מיט זיין אַרבעטסזאַמקײט און געשיקטקייט אין האַנד? און מלאכה, מוסטערהאַפטע שולן, וועלכע האָבן נישט געהאט קיין נלייכן אין פּולן, די אינטעלינענץ און דער אָרנאַניזירטער אַרבעטער-קלאַס -- דאָס אַלץ האָט -- מער נישט עקזיסטירט. דאָס װאָס איזן איבערגעבליבן, דאָס זענען נעווען די געראַטעװעטע, וועלכע האָבן זיך צוריקגעקערט קיין ...

אין די באַדינגונגען פון נאָך-מלחמהדיקן פּױלן האָט דאָס שיקן יידישע קינדער אין דער מלוכה-שול נישט פאָרגעשטעלט מיט זיך קיין באַזונדער פּראָבלעם. ס'איז אָבער פאַרשטענד- לעך, אַז די מלוכה-שו? האָט דעם יידישן קינד נישט געקאָנט נעבן קיין יידישע דערציאונג. וביים יידישן קאָמיטעט איז נע- ווען אַ בילדונגס-אָפּטײלונג, אָנגעפירט דורכן לינקן פּועלי- ציוניסטישן טוער אברהם קאַגאַן (היינט אין ישרא?). די אוים- נאַבע פון דער אָפּטײלונג איז געװען צו פלעגן די יידישע שפּראַך און יידישע קולטור. צו דער קולטור-אָפּטײלונג האָט אויך געהערט די יידישע שול און קינדערגאָרטן, װוּ די אונ- טעריכטס-שפּראַך איז געווען ייריש. ...

... ך האָבן זיך נאָך נישט באַפרייט פון דעם אֶקופּאַציע-פּסיכאָז, און האָבן אױיסבאַהאַלטן זייער יירישקייט, באַמיענדיק זיך צו פאַרשווינדן אין דער פּוילישער געזעלשאַפט, הינטער זייערע ,אַרישע" נעמען. אַ טייל זענען געקומען קיין לאָדזש אויף א קורצער צייט, כדי צו זוכן זייערע משפּחה אָדער אָפּנעמען פאַרמענן. די לעצטע האָבן, װי אַ כלל, זיך רעניסטרירט אין קאָמיטעט, אָבער זענען שנעל פאַר- שוווּנדן. טיי? מאָל האָבן געבוירענע לאָדזשער, נישט קאָנענ- דיק צוריקקריגן זייערע פריערדיקע וווינונגען, זיך באַזעצט אין אַנדערע טיילן פון לאַנד, אַפילו די, וועלכע האָבן זיך צוריק- געקערט מיטן געדאַנק צו בלייבן אין לאָדזש, האָבן נאָך אַ געוויסער צייט, אונטערן איינפלוס פון די געשעענישן אין לאַנד, געענדערט זייערע פּלענער און פאַרלאָזן פּוילן.

די יידישע בינע האָט זיך באַרייכערט ווען דזשינאַן און שומאַכער האָבן זיך צוריקגעקערט קיין פּױלן. זיי האָבן באַלד אָרגאַניזירט א סאַטירישן רעװייטעאַטער, וועלכער האָט געהאַט זיין זיץאָרט אין לאָרזש, און האָט געהאַט גרויס דערפאָלג. ...

... אין דעצעמבער 1940, וען אידאַ. קאַמינסקאַ און איר מאַן מעלמאַן זענען צוריקגעקומען פון רוסלאַנד, האָט זיך אָנגעהויבן דער אויפבלי פון יידישן טעאַטער. זיין הױפּט-קװאַרטיר איז געווען לאָדזש. די פיליאַָרן זענען גע- ווען: אידאַ קאמינסקא -- רעזשיסאָר און אַרטיסטין; מאיר מעלמאַן -- דירעקטאָר און אַרטיסט; חבל בוזגאן --- רעזשי- סאָר און אַקטיאָר. דער טעאַטער האָט אויך גענאָסן פון דער הילף פון רעזשיפאָר און סצענאָגראַף יעקב ראָטבױים. דער טעאַטער האָט אויפגעפירט ערשטקלאַסיקע פאָרשטעלונגען, און מען האָט אים באַטראַכט וי איינעם פון די פירנדע טעאַטערס אין פּולן.

... קרן-קימת און קרן-היסוד האָבן באַנייט זייער טעטיקייט כמעט אזוי פרי, װוי נאָר ס'האָבן אויפגעהערט די קרינס-אָפּע- ראַציעס. ביידע אָרנאַניזאציעס האָבן געהאָט זייער זיץ-אָרט אין לאָדזש ביז די לעצטע טעג פון זייער עקזיסטענץ אין פּולן, דער פֿעקרעטאַר פון צענטראלן ביוראָ פון קרן-קימת איז געווען דער טוער פון השומר הצעיר ר. צעדערבוים (אַרצי -- היינט א מיטנליד פון כנסת). כאָטש די יידישע באַפעלקערונג אין פּױלן איז געווען פאראָרעמט, דאָך האָבן ביידע אינסטיטוציעס בא- וויזן אויפצוזאמלען א באַדייטנדע סומע אין משך פון זייער עקזיסטענץ,

... ! דער קעלצער פּאָנראָם האָט אויף די יידן געמאַכט אַן אויפטרייסלענדיקן און נישט פאַרווישטן איינדרוק. די עמי- גראַציע פון דער יידישער באַטעלקערונג אין דעם נאָך-מלחמה פּעריאָד איז נענאַננען פון פּולן אָן אויפהער. זי איז שוװאַ- כער געװאָרן אָדער שטאַרקער, אָפּהענגיק פון די געשעענישן אין פּוילן, נישט אַלֶע מאָל איז די עמינראַציע געווען א לע- נאַלע,. נאָכן קעלצער פּאָנראָם האָט זיך די עמינראַציע באַדייטנ- דיק פֿאַרשטאַרקט. עס האָט זיך אזוי געמאַכט, אז די פּוילישע מאַכט-אָרנאַנען האָבן אין א געוויסן פּעריאָד נישט געמאַכט קיין שוועריקייטן צו פארלאָזן דאָס לאַנד. ...

... אונטערן נאָמען; , פאראייניקטע פּוילישע ארבעטער פּארטיו" (פּ.ז.פּ.ר.). די מיטגלידער פון ,בונד" זענען דאַן געשטאַנען פאר דער אַלטערנאַטיוו פאראייניקן זיך מיט פּ.ז.8.ר. -- אָדער אויסװאַנדערן פון פּױלן. ...

פּױילן נעמט פרייער אָפּעטעמען. צום ערשטן מאָל נאָך פי? יאָרן, האָט מען וידער אויפנעמאכט די פּוילישע גרע- נעצן פאר יידן, א היפּשע צאָל יידן געניסן פון דער געלעגנהייט. די מערחייט פון זיי ווענדט זייערע טריט קיין ישראל, א טייל --- קיין אױיסטראַליע און אַנדערע לענדער. אין דער זעלבער צייט קומען אָן טראַנספּאָרטן מיט פּוילישע יידן פון סאָוויעט- רוסלאנד,. די מערהייט פון זיי באַציט זיך צו פּױלן, וי צו א טראַנזיט-סטאַציע. א טייל בלייבט דאָך אין פּוילן און ווערן אריינגעצוינן אין דער יידישער געזעלשאַפטלעכער טעטיקייט. ...

יאָרן לאַנג האָבן מיר לאָדזשער יידן, זיך געהאַלטן אין איין פרעגן; היתכן? צי איז דאָס מענלעך, אז מיר זאָלן ארי- בערגיין בשתיקה און נישט איבערלאָזן אין דער שטאָט, ונ עס האָט געשפּרודלט אמאָל מיט יידיש לעבן, אַ באַשײדענע מצנה לזכר אונדזערע קדושים? איז דאָך אונדז שטאָט לאָדזש געווען די צווייט גרעסטע שטאָט אין פּױלן. האָבן דאָך אין אונדזער היימשטאָט געלעבט און נעשאַפן כמעט א פערטל מיליאָן יידן. און ווער פון אונדז איז אימשטאַנד אויסצורע- כענען די אלע אמאָל עקזיסטירנדיקע יידישע אינסטיטוציעס? אָבער סיי פּאָליטיש, װוי אויך פינאַנסיעל, זענען מיר ביזן יאָר 0 געווען אַבסאָלוט מאַכטלאָז און נאָר נישט געקענט עפּעס װאָס קאָנקרעטעס אויפּטאָן. ...

... דאס איז געווען אין פּולן, אין ...

... זיי זיך מרחם איבער דעם אָנדענק פון חורבן. מיט דעם געדעכעניש פון מלכות בית דוד, תלמוד ירושלמי, מנהג בבל, גלות רוים, נוסח ספרד, פאַרפלעכט דאָס געדענקעניש פון שטייגער יידיש פּױלן, די צונג פון ירושלים-ד'ליטא און די ברייטע רוחניות'דיקייט װאָס האָט געלעבט אינמיטן פון דער יידישער אַרעמקייט אין די שטעט און שטעטלעך פון מדינת פּױלן, די גייסטיקע שפּייזזקאַמער פון דיין פאָלק איבער גאָר דער וועלט אין יענער צייט ווען ס'איז געחתמ'עט געװאָרן איבער זיי דיין פּסק דין פון אלערליי מיתות משי- נות מיט וועלכע זיי זענען געװאָרן אָפּנעמעקט.

... רש געהאַנדלט", װאָלט דער רעזולטאט נעווען אַן אַנדערער. מער נאָך; אויב די אַלגעמיינע שטריכן פון יעדער קהילה אין דער שעה פון אומקום זענען געווען אַנדערש -- זענען די איינצל- הייטן אינעם קהילה-לעבן אין דער צייט פון חורבן געוען נאָך מער פאַרשידנאַרטיק און פאַרשידנפאַרביק, אָט די איינצל- היימן זענען עס די ציגל פאַר דעם צוקונפטיקן בויער פונעם קאַפּיט?; פּויליש יירנטום אין דער צייט פון אונטערגאנג. צו דעם קאַפּיטל טראָנן מיר צו אויך אונדזער ביישטייער וי אַ קאָלעקטיוו. מערערע יחידים האָבן שוין געשריבן וװועגן אונ- דוער היימשטאָט און ווענן אונדזער נגעטאָ. מיר וילן איבער- לאָזן דעם אָפּקלאַנג פון אַ מאַסע װאָס האָט צוריקגעקוקט אויף לאָדזש, נאָך אַ שפּאַן פון עטלעכע צװאַנציק יאָר -- נאָכן אונטערגאַנג פון יידישן שטיינער-לעבן אין פּוױלן און האָט אין דאָזיקן צוריקבליק אַ לעצט מאָל געזאָנט צו דער געשיכטע: יהי זלרם. ברורםש,;

... אריינגיין אין געטאָ אויפצוזאמלען זיינע ליטערארישע אַרבעטן אין א בוך. ער האָט, װי ס'איז שוין דערמאַנט געװאָרן, פארעפנטלעכט סקיצן, רעפּאָרטאַזשן און דערציילוננען אין דער יידישע פּרעסע. מיר איז געבליבן אין זכרון זיינס א נאָר אַריגינעלֶע פאָרש- אַרבעט, פארעפנטלעכט אין א ווסנשאַפטלעכער שריפט. די אַרבעט האָט געטראָגן דעם נאָמען;: ,דער טױט און זײנע באַגלײט-מאָמענטן אין דער ידישער עטנטָגראַפיע און פּאָלקלאָרײ. וי מוראדיק-העלזעעריש, ממש נביאיש, קליננען די דאָזיקע ווערטער איצט אין אונדזערע אויערן. דער היטלער- טויט האָט שוין געהאָט געשאַרפט די קאָסעס פאַרן פּוױלישן יידנטום --- און דאָ האָט א יידישער שרייבער גאָר זיך גע- לאָזט אויספאָרשן די באַנלייט-מאַמענטן פונעם פּרידלעכן טויט ביי די יירישע מאַסן אין אַמאָליקן פּױלן. צי האָט ער געקאָנט פאָרויסזען, אז ס'וועלן אָנקומען די יאָרן פון א געטאָ- תקופה און זיי וועלן עס אים צוטראָנן אַזא גיהנומדיקן קאַ- ליידאָסקאָפּ פון יידישע גסיסה מיט אירע באַגלייט-מאָמענטן נישט װי פאָרש-מאַטעריאל, נאָר וי א טראַנישע יידישע רעאליטעט ?