Germany

... לאָדזש איז געווען דער גרויפער נאַסטפריינדלעכער האָטעל אין דעם דורכגאַנג-פּונקט צווישן רוסלאנד און דער פרייער וועלט. דאָס האָט זיך באַזונדערס פארשטאַרקט ווען די ציוניס- טישע באַוענונג האָט אויסנגעאַרבעט די קאַנאַלן צו שיקן, לענאַל און מער נאָך אומלעגאַל, עולים קיין ארץ ישראל, די קינדער- אַנשטאַלטן זענען לענאַל ארויס פון פּוילן, אַנדערע האָבן נעמוזט שמוגלען גרענעצן, אָבער א צי?ל האָבן די דאָזיקע מענטשן, אַנטוישטע און צעמישטע, גנעפונען. באזונדערס שטאַרק אין דאָס מאַסן-אַנטלויפן געווען אין 1947, נאָכן קעלצער פּאָנראָם, דער באַשיינפּערלעכער פאקט, אז אויך דער נייער רעזשים אין נישט בכוח צו באשיצן, האָט צונעאיילט די עמיגראציע, דער- ווייל קיין דייטשלאַנד, טיט דער האָפענוננ אנצוקומען קיין ישראל און אין דער פרייער וועלט.

אַלטער העברעישער מחבר מאיר פאנער, א דראַמאַטורג, האָט ער ביי קאצענעלסאָנען געהאַט זיין אייגננטלעכע היים. וען קאצענעלסאָן האָט זיך דערשלאָנן צו מער בריווחדיקע מענ- לעכקייטן (ער האָט געעפנט אן אייגענע פּריװאַט-נימנאַזיע אין סאַמע צענטער פון לאָדזש, מיט אן איינענעם בנין), ס'איז געווען אין די שפּעטע צוואנציקער יאָרן, האָט דער מאָלֶער הענעך באַרטשינסקי, א טאלענטירטער, אָבער אן אָרעמער פּלאַסטיקער, געהאַָט אין קאצענעלסאַנען דעם שטענדיקן זאָר- גער און פאַרזאָרגער. דער פּאֶָעט קאצענעלסאָן איז אזוי געווען פאראינטערעסירט אין דער הצלחה פון באַרטשינסקין, אז ער האָט אים אוועקגעשיקט קיין דייטשלאַנד אָנזאַפּן זיך מיט קונסט און טאַקע אין איין וועגס אויך שטודירן -- אויף קאצענעלסאַנס הוצאות -- אין אן אַקאַדעמיע. שפּעטער, נאָכן צוריקקער פון אויסלאַנד, שוין וי אן אָנערקענער קינסטלער, האָט הענעך באַרטשינסקי געהאַט זיין סטאַבילע היים אין קאצענעלסאָנס הויז. עס איז געווען די פרייד פונעם פּאֶעט- מענטש קאצענעלסאָן וען ער האָט געקענט עמעצן העלפן, וועמען אָנטאָן א תענוג. אזוי אויך זיין עזר כנגדו ,זיין פרוי, וועלכע האָט זיך אויך אויסגעצייכנט מיט אומנעויינטלעכער באשיידנקייט. נישט קיין װוּנדער דערפאַר, װאָס עולם יונג- װאַרג, װאָס האָט זיך געשניטן מזכה צו זיין די וועלט מיט ליטערארישע אויפטוען, איז געקומען צו קאצענעלסאָנען ועגן א הסכמה, אנדערע נאָך זיין ברכה. יצחק קאצענעלסאָן האָט זיך דערצו אויסגעצייכנט מיט אויפריכטיקייט און מיט נייטי- קער באַזאַכטקײט, חלילה קיינעם נישט ויי צו טאָן, אויב יענער איז נישט געווען קיין שמעלקע סמיטן מלאך װאָס איז ממונה איבער פּאָעזיע צי פּראָזע. אמת, דער רייפער יצחק קאצענ ...

... ווען פּוילן האָט באַקומען איר אומאָפּהענגיקייט אין יאָר 8, האָט זי געמוזט אונטערשרייבן אַ טראַקטאַט, וועלכער האָט גאַראַנטירט דאָס רעכט פון די נאַציאָנאַלע מינדערהייטן. דאָ האָט זיך, פארשטייט זיך, געהאַנדלט נישט ווענן יידן, נאָר ווענן רוסן, אוקראַינער און דייטשן, וועלכע האָבן אין גרויסע מאַסן געוווינט אין פּױלן, איבערהויפּט אין די מזרח און מערב-געביטן פון לאַנד.

... מיטן לויף פון דער צייט פאַרשאַרפט זיך אלץ מער דער אַנטיסעמיטישער דרוק, די פּוילישע רעגירונג נעמט פלירטעווען מיט היטלער-דייטשלאַנד. אין יאֶָר 1938 האָט פּוילן צונעהאָלפן דייטשלאַנד, ווען זי האָט פארנומען א טייל פון טשעכאָסלאָ- װאַקיע, װאָס האָט געהייסן; , זאַאָלזיע". אָבער שוין עטלעכע חדשים שפּעטער ווערט קלאָר, אז אויך פּוילן וועט זיין היטלערס קרבן. אין דער לעצטער מינוט באמיט זיך די פּוילישע רעגירונג צו זאַמלען ארום זיך די גאַנצע נעזעלשאַפט, אויך די יידן. זי נעמט זיך ווירקלעך גרייטן צו א מלחמה, מען בויט לופט- אֶנגריף באַהעלטענישן, און קלייבן געשאַנקען פאַרן לופט-פלאָט, יידן נעמען אין דער אַרבעט אַן אַקטיון אָנטייל, ארויסווייזנ- דיק זייער פּאַטריאָטיזם. אָבער עס איז שוין צו שפּעט. , מיר זענען פאַראייניקט, שטאַרק און גרייט", -- האָבן פארזיכערט די פּלאַקאַטן, וועלכע די רענגירונג האָט געלאָזן אױסקלעפּן איבער די נאַסן פון שטאָט און שטעטל. מען האָט זיך אליין אָפּגענאַרט,

דעם 8טן סעפּטעמבער -- דער באַרימטער רוף פון פּולקאָװניק אומיאַסטאָװוסקי, אַז אַלע מענער, וועלכע זענען פעאיק צו טראָנן נגעװער, זאָלן זיך לאָזן קיין װאַרשע. אינדערפרי פארלאָז איך לאָדזש, וי טויזנטער אַנדערע. די וועגן זענען פארלייגט מיט מענטשן און וועגענער. נאָך אַ קור" צער צייט באַווייזן זיך דייטשע עראָפּלאַנען. זי לאָזן זיך אראָפּ נידעריק און באַשיסן די מאַרשירנדיקע. באַװעגן זיך בײיטאָג, ווערט אוממעגלעך. באַהאַלטן מיר זיך בייטאָג, און מאַרשירן ביינאַכט. קיין ווארשע זענען מיר נישט דערגאַנגען, אין פּרוש- קאָוו האָבן אונדז איבערגעיאָגט דייטשע טאַנקן. ...

... די יידן, וועלכע מען האָט ארייננעבראכט אין לאָדזשער געטאָ פון מערב-אייראָפּע, ארום 20 טויזנט פּערזאָן (דייטש- לאַנד, עסטרייך, לוקסענבורג און טשעכאָסלאָװאַקיע) זענען פון די דעפּאָרטאַציעס אָפּגעהאַלטן נעװאָרן, אָבער נישט אויף לאַנג. ...

... מיטן אויסלאָז פון די ימום-טובים האָט זיך אוױיסגעלאָזט די לעצטע רו אין געטאָ. אין די נאַסן פון געטאָ האָבן זיך באַװויזן פערד געשלעפּטע וענענער מיט פּליטים. יירן מיט א , נישט יידישן" אויסזען האָבן גענומען פליסן אין געטאָ אריין אין די טויזנטער. פון דייטשלאַנד, עסטרייך און טשעכיע זענען זיי פארשיקט נעװאָרן, װוי מען האָט זיי געזאָנגט אין זייערע היימשטעט, , אין אן אינדוסטרי שטאָט אין רייך'. זענען זיי געזעסן הויך אויף די וועגענער, צוגעקוסט זיך צו דער ארומיקער אָרעמקייט און אין זייער צעמישטקייט האָבן די נייע געטאיאַנער נישט באַנומען, אז אָט דאָ וועט זיין זייער נייע היים אוֹן אז דאָס נעטאָ איז דאָס די גרויסע אינדוסטרי-שטאָט אין רייך.

געוויינטלעך זענען ארויסגעשיקט געװאָרן משפּחות צוזא- מען, פ'האָט אָבער גאר אָפט געטראָפן, אז אן איינצלנער מיט- נגליד װאָס האָט געלעבט מיט דער משפּחה, וי למשל א חתונה געהאַטע טאָכטער, װאָס איר מאַן אין געווען אויף אַרבעט אין דייטשלאַנד און זי האָט נעוווינט מיט אירע אָדער זיינע עלטערן --- האָט באַקומען די אויפפאָדערונג צוצושטעלן זיך צום טראַנספּאָרט אליין. אין אזעלכע פאַלן האָט אָפט געטראָפן, אז די אַנדערע האָבן זיך אָנגעשלאָסן מיט דער האָפנונג פון בלייבן צוזאמען. די געטאָ אַדמיניסטראַציע האָט אין אזעלכע פאַלן געהאָלפן מיט געוויסע פארלייכטערונגען וי פּראָלאָנגירן די דאַטע, געבן הילף אין פארקויפן די חפצים אא"ו. דאָס איז געטאָן נעװאָרן מיט דער אויסרעכענונג, אז אזא משפּחה העלפט גיכער פו?ל מאַכן די צאָל -- װאָס דאַרף וערן ארויסגעשיקט, וי גרויס איז געווען די צאָל? די ערשטע צאָל איז נגעווען -- צען טויזנט. רומקאָווסקי האָט אין זיין רעדע זיך באַרימט, אז מען האָט פון אים פאַרלאַנגט 20,000 מענטשן, אָבער ער האָט דעם נזר קלענער נעמאַכט און פון געטאָ ועלן ארויסגעשיקט ווערן נאָר צען טויזנט מענטשן. , די צען טויזנט װאָס וװועלן ארויסגעשיקט ווערן? -- האָט רומקאָווסקי פארזי- כערט -- ברעננען דעם געטאָ סייווי נישט קיין נוצן. דאָס זענען די ...

ווען די נאַציס האָבן גענומען דורכפירן זייער פּאָליטיק פון מאַכן דייטשלאַנד ,יודען-ריין", איז אונדזער טראַנספּאָרט געווען דער לעצטער, וועלכן מען האָט ארויסגעשיקט פון דייטשלאַנד. מען האָט אונדז געזאַנט -- אַז מיר פאָרן אין אַן אַרבעטס-לאַגער קיין פּוילן. מיר האָבן באַקומען אויפן וועג ברויט און מאַרמעלאַדע. האָבן מיר באַשלאָסן צו זיין זייער שפּאָרעװדיק, וויי? פון אונדזער דערפאַרונג האָבן מיר שוין געװוּסט, אז נאָכן אָנקומען אין א נייעם לאַגער, נעמט עס צייט ביז אַלץ ווערט איינגעאָרדנט, און מען קרינט עפּעס פון דער קיך צום עסן, ...

... בעלאַ האָט נעלעבט אויף ,אַרישע פּאַפּירן". מיטגע- אַרבעט אין דער אונטערגרונד-באַווענונג. נאָך ווייניק װאָס זי איז געווען א יידישע --- האָט מען זי איינגעזעצט אין תפיסה און באַשולדיקט, אז זי איז אַ שפּיאָן. זי האָט נישט געקאָנט מער אויסהאַלטן אין דייטשלאַנד,. נאָך אַן אָפּעראַציע, ווען די געשטאַפּאָ איז געקומען איר אַרעסטירן, איז זי געשפּרונ- גען פון דריטן שטאָק, ...

... די לאַגערן אין דייטשלאַנד אָנשטאָט זיך אויסליידיקן ...