Warsaw

... מען האָט די יידישע צייטונג אַריבערגעפירט קיין װאַרשע. אזוי אויך די דרוקעריי, דעם שרייבער פאריין, דאָס טעאַטער. ...

... פון לֿאָדזש האָט געגרייכט די איניציאַטיוו קיין װאַרשע און אַפילן קיין קראָקע, װוּ עס אין געשאַפן געװאָרן אַן ...

נישט געקוקט דערויף, װאָס לאָדזש איז געווען די צווייט- גרעסטע שטאָט אין פּױלן, איז זי תמיד געבליבן אין שאָטן פון דער הוױיפּט-שטאָט, װאַרשע. אוניווערסיטעטן זענען געווען אין װאַרשע, קראָקע, פּויזן, ווילנע און אפילו אין לובלין -- אָבער נישט אין לאָדזש, אויב מען זאָל ארויסלאָזן די אָפּטײ- לונג פון דער וואַרשעװוער פרייער הויכשול, נעעפנט אין יאָר 8, עס עענען אין לאָדזש נישט געוען קיין אַפּעלאַציע- געריכט און נישט קיין אָדואַקאַטן-ראַט. איינס פון די מאָטיוון איז װאַרשײינלעך געווען דער פאַקט, װאָס די גרעסטע צאָל אַדװאָקאַטן אין לאָדזש זענען נגעווען יידן, און די מערהייט, אין אַזאַ ראָס װאָלט נעווען אַ יידישע. לאָדזש האָט נישט פאַרמאָגט קיין מלוכה-טעאַטער, און די עקזיסטירנדיקע טעאַ- טערס זענען געווען פּריװאַטע אונטערנעמוננען. קלאָר, די פּוי- לישע טעאַטערס האָבן גענאָסן פון אַ סובסידיע פון שטאָט- ראָט. מלוכהשע גימנאזיעס זענען געווען וייניק, און אין זיי האָט פאקטיש נעהערשט א ,נומערוס קלאוזוס" פאַר יידן. ...

ווען איך בין אונטערגעװואַקסן, בין איך אָפט מיט מיינע ברידער נעגאַנגען דאַװנען אין דער סינאַגאָגע אויף אלעע קאָשטשושקאָ. די שול באַקאַנט װי די , לאָרזשער סינאַגאָנע" איז באַטראַכט געװאָרן װי די שענסטע אין אײראָפּע. זי האָט זיך אייגנטלעך געפונען אויפן ראָג פון דער זיעלאָנע גאַס און אלעע קאַשטשושקאָ (אַמאָליקע פּראָמענאַדע), ארומגערינגלט מיט פּרעכטיקע ביימער, און שטייענדיק אויף אַ בערג?, האָט זי פאָרגעשטעלט מיט זיך איינע פון די שענסטע לאַנדשאַפטן פון לאָדזש. לאָרזשער האָבן מיט שטאָלץ איר אַנטקעגנגע- שטעלט דער טלאָמאַצקער סינאַנאָגע פון װאַרשע. די סינאַגאָגע האָט געהאַט צוויי גוטע חזנים -- אַלטערמאַן און באַי, און אַ גוט-אויסגעשולטן כאָר. דער אריינגאַנג אין געווען פריי. אָבער אין פייערלעכע יום-טובים איז ביים טיר געשטאַנען דער צערבער, א הויכער פּאָלאַק אין א ליבעריע, און -- האָט אריינגעלאָזן נאָר רי, וועלכע האָבן געהאַט אריינטריטס-קאַרטן, דאָס האָט פון צייט צו צייט ארויסנערופן אומצופרידנקייט, אונדזן יונגע, האָט זיך תמיד איינגענעבן אריינצוניין אינץ- װייניק -- מיט אָדער אָן אַן איינטריטס-קאַרטע.

דעם 8טן סעפּטעמבער -- דער באַרימטער רוף פון פּולקאָװניק אומיאַסטאָװוסקי, אַז אַלע מענער, וועלכע זענען פעאיק צו טראָנן נגעװער, זאָלן זיך לאָזן קיין װאַרשע. אינדערפרי פארלאָז איך לאָדזש, וי טויזנטער אַנדערע. די וועגן זענען פארלייגט מיט מענטשן און וועגענער. נאָך אַ קור" צער צייט באַווייזן זיך דייטשע עראָפּלאַנען. זי לאָזן זיך אראָפּ נידעריק און באַשיסן די מאַרשירנדיקע. באַװעגן זיך בײיטאָג, ווערט אוממעגלעך. באַהאַלטן מיר זיך בייטאָג, און מאַרשירן ביינאַכט. קיין ווארשע זענען מיר נישט דערגאַנגען, אין פּרוש- קאָוו האָבן אונדז איבערגעיאָגט דייטשע טאַנקן. ...

אָנגעקומען קיין לאָדזש, איז שוין געווען נאָר שפּעט ביי נאַכט. קיינער האָט אויף סיר נישט געװאַרט, כאָטש איך האָב געהאָט א סך משפּחה אין יענער שטאָט. פעטערס און מומעס און קוזינען און קוזינקעס. זיי האָבן אָבער אַלע געהאַט שטאַרק פאַרדרוס אויף מיר. די סיבה פון זייער שטעלונג איז נישט געווען ווייל? די קרובים זענען געווען שלעכטע מענטשן. פאַרקערט, זיי זענען געווען גאָר האַרציקע מענטשן. און וען זיי האָבן מיך געזען מיט אַ געוויסע צייט פריער, ווען איך בין געפאָרן אין דער מתיבתא-ישיבה אין װאַרשע, האָבן זיי מיך דווקא אַזױ װאָרעם מקרב געוען, אַז אַן איינענער זון װאָלט קיין בעסערן קבלת-פּנים נישט געוען באַקומען. ...

... די באַן-סטאַציע װװוּ מיר האָבן געמוזט אויסשטייגן, כדי ווייטער צו פאָרן קיין לאָדזש, האָט נעהייסן קאָלושקי. דאָ האָט זיך דער צוג אָפּנעשטעלט אויפן וועג פון קראָקע קיין װאַרשע, און דעמאָלט זענען מיר אריינגעגאַנגען אין אַ קלע- נערן צונ אויפן וועג קיין לאָדזש. פארװאָס דאָס אין אזוי געווען ווייס איך נישט, אָבער אַזױ איז עס געווען, אַז וען מיר זענען אָננעקומען קיין קאַלושקי איז די באַ-סטאַציע אַלעמאָל געווען איינגעהילט אין טונקלקייט.

בכל? אין יענע צייטן -- נישט מער וי אַ צען אָדער צוועלף יאָר נאָך דער באַפרייאונג פון פּױלן אַלס אַן אומאָפּי הענגיקע מדינה --- איז אַ גאָר גרויסער טייל פון דער יידי- שער אינטעלינענץ געווען פון נאַליציאַנער אָפּשטאַמונג. ד"ר בראודע --- איידער ער האָט נענגרינדעט די יידישע גימנאַזיעס אין לאָרזש --- האָט נגעאַרבעט אין גאַליציע אַלס ראַבינער. אזוי אויך פּראָפּעסאָר שאָר -- דער גרויסער יידישער פירער פונעם מאָדערנעם יידנטום אין װאַרשע. אין קראָקע איז געווען דער באַקאַנטער ראַבינער ד"ר יהושע טאָן. אין לעמבערג איז געווען ראַבינער ד"ר פרוינד. אין שטאָקהאָלם ...

כאָטש טארשע האָט א סך פריער אָנגעהױבן מיט יידיש טעאַטער, און אין דער צײט װען אין װארשע איז שױן געװען א סטאַבילער ײדישער טעאַטער, האָט לאָדוש נאָר געהאַט פון צײיט:צרצײט איײנצלנע אָדער געצײלטע פּאָרשטעלונגען, -- דאָך איז לֹאֲדזש געװען די שטאָט אין פּױלן, און אין מזרח אײואָפּע בכלל, װאָס האָט זיך פריער אַנטװיקלט צו אַ מאָדערנערן א מער ליטערארישן טעאַטער װי װארשע, װאָס איז געװען די הױפּטשטאָט פון פּױלן און האָט געהאַט די גרעסטע ידישע באַפּעלקערונג. ...

אויך יוסף זעלקאָוויטש האָט אָנגעהויבן זיינע ליטעראַ- רישע שריט אין לאָדזש מיט חסידישע מעשיות. ער האָט גלייכ- צייטיק זיך אָפּנענעבן מיט געשיכטע-פארשונג און פאָלקלאָך- זאַמלונג. זעלקאָוויטשעס חסידישע סקיצן און דערציילוננען געדרוקטע אין דער טאָג-פּרעסע, האָבן געהאט א מער האַר- מאָנישן טאָן און נוסח, װוי דאָס איז געווען ביי אָפּאָטשינסקין. מען דאַרף אָננעמען, אַז זעלקאָוויטשעס מער רואיקער סטיל און מחשבה זענען צו אים געקומען פון זיין שרייבערישער געשיכטע-פאָרשוננ און נטיה צו פאָלקלאָר-זאַמלונג. אָבער איצט קומט דאָס מערקווירדיקסטע ביי ביידע שרייבער. אין דער געטאַ-תקופה האָבן ביידע נעאַרבעט אין געטאָ-אַרכיוון: אֶפֹּאַ- טשינסקי װוי אן אקטיווער מיטאַרבעטער פון ווארשעווער אונ- טערערדישן געטאָ-אַרכיוו פון ד"ר עמנוא? רינגעלבלום (, עונג שבת"); און זעלקאָויטש --- אין לאָדזשער אָפיציעלן לעגאַלן געטאָדאַרכיוו. ביידע שרייבער זענען פארשניטן נגעװאָרן אין עלטער פון /4 יאָר -- און לסוף: ביידנס ליטערארישע שאַפונגען האָבן זיך אָפּנעפונען נאָך דער צוייטער וועלט- מלחמה: זעלקאָוויטשעס --- צווישן די אױיסגעגראָבענע אַרכיו- מאַטעריאַלן אין די לאָדזשער געטאָ-חורבות, און אָפּאָטשינ- סקיס --- אינעם אָפּנעפונענעם ריננעלבלום-אַרכיוו אונטער די חורבות פון ווארשעווער געטאָ.

... אֶנהוֹיב 1940 קומט כאָלאָדענקאָ מיט זיין פרוי קיין װאַרשע, דאָרט ווערט דער שוין נישט יוננער מענטש אריינ- געצויגן אין דער אונטערערדישער אַנטײנאַצי טעטיקייט. ער איז איינער פון די געציילטע סקאַסירער געלט-שאַפער פאר דער קאַמף-אָרגאַניזאַציע, און שאַפט פינאַנסן איינצוקויפן געווער. ...

מיט לאָדזש האָב איך נאָך אַלֵץ נישט קיין פארבינדונג, אָבער אומעטיקע גרוסן נעפינען זייער וועג צו אונדז---איך ווייס שוין, אז די סאָוויעטישע אָפענסיווע אין יאַנואַר --- איז געקו- מען צו שפּעט. טענ פון װאַקלענישן: פון װאָס אָנצוהויבן? אומקערן זיך אין דער פרעמדער לאָדזש, אָדער בלייבן אין װאַרשע ? ...

... װאַרשע און לאָדזש, די צוויי גרעסטע שטעט אין פּױלן פאָרן קריג, די שטעט, װוּ יידן האָבן זיך אַממערסטן קאָנצענט- רירט --- זענען שוין פריי. ...

... קאָמיטעט, וועלכער האָט געפירט א לעבעדיקע טעטיקייט. דער קאָמיטעט האָט אויף זיינע אַקסלען געטראָנן אן אויסערגעוויינ- לעכע פאראַנטװאַרטלעכקייט צוליב דעם, װאָס די הויפּט-שטאָט װאַרשע איז געווען כמעט וי פארניכטעט. לאָרזש, דאָס שלומ- פּערל צװווישן די פארמלחמהדיקע פּוילישע שטעט -- האָט מיט- אַמאָל אַװאַנסירט צו דער מדרנה פון דער פאקטישער הויפּט- שטאָט. לאָדזש האָט נעהאט די מעלה, װאָס זי איז געלעגן אין צענטער און נאַנט פון ווארשע. אין לאָדזש האָט מען אָננע- הויבן אויפמאַכן פארשידענע צענטראלע אינסטיטוציעס, נישט נאָר מלוכהשע, נאָר אויך יידישע. דאָ האָט זיך געפינען די צענטראלע יידישע פּרעסע; די צענטראלע היסטאָרישע קאָמי- סיע; קאָמיטעטן פון פּאָליטישע פּאַרטײען און אנדערע צענט- ראַלע אינסטיטוציעס וי קרן קימת לישרא? און קרן היסוד. ...

... אָבער די מורא פון די, וועלכע האָבן זיך אַרױסגעזאָגט קעגן די געלט-זאַמלונגען, האָט זיך אַרױסגעװיזן טיילווייז פאַר באַרעכטיקט. די פּרעכטיקע, נייע געביידע אויף צענעלניאַנע (װיענצקאָווסקיעגאָ) איז פון אֶנהויב געווען דאָס געמיינזאַמע זיץדאָרט פון יידישן טעאַטער און דער יונגער פּוילישער טעאַ- טער-טרופּע ;נייער טעאַטער". אין אַ צייט אַרום האָט מען דעם יידישן טעאַטער אַריבערגעפירט קיין װאַרשע, און קיין לאָרזש פלעגט ער קומען בלויז אויף נאַסטראָלן. באַלעבאָס איבער דער נעביידע אויף צעגעלניאַנע איז נעװאָרן דאָס פּו לישע טעאַטער. ...

די פּוילישע מאַכט האָט אין יענער צייט זיך באַצױנן מיט א געוויסער סימפּאַטיע צוֹ די נאַציאָנאַלע אַספיראַציעס פון די יידן. פּױלן האָט אָפּנעגעבן איר שטים בשעת דער היסטאָ- רישער אָפּשטימונג פון די פאראייניקטע פעלקער לטובת די יידן, און איז נעווען פון די ערשטע צו אָנערסענען ישראל, אין װאַרשע, װווּ עס האָבן זיך שוין פריער געפינען פאָרשטייער פון דער יידישער אַנענץ, איז אָנגעקומען דער ערשטער פאָר- שטייער פון ישרא? --- ברזילי. טראַנספּאָרטן מיט עמינראַנטן זענען אָפּנעפאָרן קיין ישרא?, א פּוילישע שיף, אָנגעלאָרן מיט ווייץ, איינגעקויפט פארן נעלט פון די נאַציאָנאַלע פאָנדן, האָט זיך באַוויזן אין חיפה. ...

... ווילן מיר טאַקע אונטערשטרייכן, אזן מען דאַרף נישט פאַרנלייכן אונדזער אַקציע, מיטן אויפשטעלן דעם רענקמאָל אין װאַרשע אינעם חודש אַפּריל 1048, צו דער פינפטער יאָרצייט פון העלדישן אויפשטאַנד אין װאַרשעװער געטאָ. ...

אויף וויסטע זאמדיקע פּליינען צווישן די מטייכלעך לודקאַ און יאשענקא איז אויפגעבויט געװאָרן א נייע שטאָט: לאָדזש. אין יאָר 1820, דעם 18טן סעפּטעמבער, איז לאָרזש דערקלערט געװאָרן, וי א פאבריק-שטאָט, דורכן ווארשעווער נאַמיעסטניק. שנעל זיך פאַרנאנדערגעבויט און איינגעשלונגען די קליינינקע ישובים ארום. בלויז אין דער אומנאַנגישפּראַך איז נאָך פארבליבן ווילקי, זשובאַרדז און אנדערע נעמען. פארװאָס די דאָזיקע פּוסטע געגנט מיט די זומפּיקע ערטער האָבן זוכה געווען צו אזא שנעלן װוּקס װעט ואַרשײינלעך בלייבן א רעטעניש. די גרויסע פאבריקן האָבן שנעל פארשמוצט די קליינינקע טייכלעך. די יינגסטע שטאָט אין פּוילן האָט זיך אַנטװיקלט אָן א קאָמו- ניקאציע-טייך, אָן א זייט פון די אלטע גרויסע האַנדלס- שליאַכן. קען זיין, אז דווקא די וויסטקייט און במילא די בילי- קייט פון דער ערד האָט נעשפּילט דאָ א גרויסע ראָל. אין 1801 האָט שוין לאָדזש פאַרמאָגט מעכאַנישע מאַשינען און עס איז פאָרגעקומען א בונט פון די מאשינען-צעשטערער. די האַנט- וועבער האָבן אין דער מאַשין געזען א געפערלעכן קאָנקורענט. בחפּזון איז אױיסגעװאָקסן לאָדזש. אָן א פּלאַן, אָן גערט- נער ,אָן שיינע הייזער און פּאַלאַצן. די גאָסן זענען געווען ענג, שמאָל, נישט צוגעפּאַסט צו א גרויסן פא ...

אונטערן דרוק פון די געשעענישן, זענען לאָרזשער יידן געלאָפן סיין װאַרשע און אין די קליינע שטעטלעך אָרום. אָפּיציעל זענען פון לאָרזש אָפּנעפאָרן אין , גענע- ראַל-גװוערנאַמענט" (װוי ס'האָט דאַן געהייסן דער טייל פּוילן ביז דער רוסישער גרענעץ) 6.000 יידן. די אַקציע האָט בלויז געדויערט 4 טעג, און דעם /17טן דעצעמבער האָט מען זי אָפּנערופן. ...