Auschwitz

אונדז די שארית השחיטה האָט דער מקונן פון געטאָ- אומנליק אין זינען געהאַט, וען ער איז געזעסן אין אבלות, א צעבראָכענער פונעם אומנעהייערן חורבן. ‏ איר, װאָס זענט געבליבן על פּי נס, מחוץ די שייטער-פלאמען פון אוישוויץ און מיידאַנעק", -- האָט דער דיכטער געזאָגט אין קלעמעניש. ער האָט באַנערט א שותף צו זיין וויי. מ'בלייבט אוממעכטיק אַנטקעגן אָט דעם סקעלעטיש-אויסגעדייװװוערטן געטאַינביא, װאָס וואַרפט זיין טענה פונעם חורבן-באַרג אַראָפּ. ...

דעם 28טן אויגוסט 1944 בין איך צוזאמען מיט מיינע חברים דרוקער אַװעקגעשיקט געװאָרן קיין בירקענאו. יעדער איינער האָט געװאָלט ארויסקרינן זיך פון אשוויענטשימער גיהנום מען זאָל מיט די איינענע אוינן נישט זען די קוימענס פון די קרעמאַטאָריעס. דעם טאָג, געווען איז עס דריי אַזיינער, ווען מיר זענען אָנגעקומען קיין אָשוויענטשים און דערזען די רויכערנדיקע זיך קוימענס, האָבן מיר אַלֵיין זיך געװאָלט איינרעדן, אַז עס איז פון אַ בעקעריי אדנ"ל. אָבער ווען מיר זענען נאָכן , קבלת פּנים" און נאָך דער סעלעקציע אריינגעטריבן געװאָרן אין די באַראַקן, פון װאַנען מען האָט אַקאָרשט אַרויס- געפירט צו פאַרברענען אונדזערע ברידער, זענען מיר געװאָרן גלייכנילטיק, און רואיק זיך צונעהערט צום דערציילן פון די אייננעזעסענע וויפ? מען פירט אַרױיס יעדן טאָנ צום פאַר- ברענען. ...

... רומקאָווסקי איז אומגעקומען אין אוישוויץ. אויך ועגן דעם זענען דאָ פארשידענע ווערסיעס.

... אין משך פון וייניקער וי אַ חודש, אַ זומערדיקער אוי- נוסט חודש 1944, איז דאָס געטאָ ליקווידירט געװאָרן און די לעצטע האָפענונג איזן פאַרװואַנדלט געװאָרן אין אַ גאַנג צו די נאַזדקאַמערן פון אוישוויץ. אין געטאָ. זענען געבליבן אַן ערך אַכט הונדערט יידישע אויפרוימער און עטלעכע צענדליק משפּחות אויסבאהאלטענע. די נאַסן זענען געװאָרן פּוסט און

... באַואַכט דורך עס-עס., האָב איך זיי נעזען , דאָרט" אַהינפירן... מער האָב איך שוֹין נאָרנישט נעזען פאַר מיינע אוינן, נאָר די געדיכטע, שװאַרצע קנוילן אוישוויצער רויך..

... שמעון האָט זיין זון נישט פארלוירן. דער נאָמען פון טאָטן און זון, פון ביידן, איז נישט באַפלעקט געװאָרן. שמעון איז מיט זיין פרוי שטאָלץ און רואיק גענאַנגען צו זייער טויט. דער רויך פון אוישוויץ האָט זייערע נשמות ארויפנע- שיקט צו די הימלען. ...

... אָבער עס אין מיר נישט באשערט געוװוען צו שטאַרבן. אזא לעבן האָב איך נעפירט ביו 1944. דאַן האָט מען מיך געשיקט קיין אוישוויץ און עס האָט זיך אָנגעהויבן א נייער קאמף פארן לעבן. צו דער סכנה פון א הוננער-טויט איז צונע- קומען דער דייטש מיט זיין געווער און קרעמאַטאָריע. ...

... ביי אים געבעטן א ראַזיר-מעסער. פאר צוויי בריליאַנטן, װאָס ער האָט די נאַנצע צייט אויסבאַהאַלטן צווישן די פיננער פון רי פיס, האָב איך אזא מעסער באַקומען און געװאָרן א פרי" זירער. דאָס האָט מיר נענעבן א ביס? א פּריװיליגירטע פּאָזי- ציע. אָבער דאָך האָט דער געשפּענסט פון טויט נעשוועבט אין דער לופטן, מען האָט געמוזט זיך באַמיען אוועקצוניין פון אוישוויץ. ...

... פרילינג 1943 זענען מיר אָנגעקומען קיין אוישוויץ. נישט האָבנדיק קיין אַנונג, װאָס פאַראַ לאַנער דאָס אין. דאָס אין געווען דאָס לעצטע מאָל, װאָס מיר האָבן אונדזער באַנאַזש געזען.

... אין לאַגער איז אױיסנעבראָכן א פלעק-טיפוס עפּידעמיע, וועלכע האָט מיך אויך פאַרכאַפּט. איך בין ערשט געווען דריי חדשים אין אוישוויץ,. קריגנדיק שטאַרקע היץ, האָב איך זיך אליין דערשלעפּט אין רעוויר אריין. קיין מעדיצין צו היילן איזן נישט געווען. מען האָט מיך געלייגט אין א בעט מיט א מיידל, װאָס איז קראַנק געווען אויף דיזענטעריע. אין דעם רעוויר זענען נעלעגן מער וי 1000 פרויען, פארנאַנדערגעלייגט אין 4 פּאַלאַטן,. איך האָב געהאט איין װוונטש: צו שטאַרבן...

... װאַסער אין אוישוויץ -- איז נגעווען א זעלטענע זאַך. מען האָט עס נעקראָנן נאָר ביינאכט, און דאָס אויך נישט גענונ. פעלע האָם מיך ארומגעװואַשן מיט טיי און אָנגעטאָן אַ פּאַסיאַק --- דעם מונדיר וועלכן די פלענערינס האָבן געטראָנן, ...

... די אוישוויצער וירקלעכקייט האָט זיך פאר פיר אַנטפּלעקט, ...

ביי ‏ דער ליקװידאַציע פון נעטאָ, האָט מען פיך, צוזאמען מיט אַלע לאָדזשער יידן אוועקנעשיקט קיין אוישוויץ. דאָרט האָב איך זיך צעשיירט מיט מיין פאמיליע.

... ווען מיר זענען אָנגעקומען אויף אן אָרט האָבן מיר נישט געוווסט, װוּ מיר געפינען זיך. מיר האָבן דערזען א מענטשן אין א ,פּאשאק" האָבן מיר אים נגעפרענט װוּ מיר זענען. ער האָט אונדז געזאָגט, אז אין אוישוויץ. אויף אונדזער פראנע: װאָס איז אוישוויץ? האָט ער נעענטפערט: ,אַן אָרט פון מילך און האָניק". , און ער זענען די פרויען דאָרט?" האָבן מיר געפרענט. אויף דעם האָט ער פּשוט געענטפערט: , משונעים פון אלע לענדער". ...

שוין דריי ואָכן אין אוישוויץ. מען סאַרטירט אונדז אװועקצופאָרן אויף ארבעט. א פרוי פון סאָסנאָוויץ פירט אונדז צוריק פון ארבעטס-אמט. זי האָט געגעבן דעם ריטם צו ציילן, זי װויל װאָס שנעלער זיין ווייט פון די נאַציס. זי זאָגט, אז מיר זענען גליקלעכע, װאָס מיר פאָרן אוועק. זי בעט אונדז, אז אויב מיר וועלן בלייבן לעבן זאָלן מיר דערציילן וועגן די פּיינען און ליידן, װי אויך ווענגן אויפשטאַנד, וועגן דער געהיימער ראדיאָ- סטאַציע, ווענן דעם, אז דייטשן זענען פארברענט געװאָרן אין אויוון, וויי? די קאַצעטלער האָבן זיי אריינגעשטופּט. זי האָט דאָס געזאָנט אין איין אָטעם און ווידער אָנגעהויבן ציילן דעם ריטם. ...

... אין דער , קראנקענשטובע" איז געקומען אויף אן אינ- ספּעקציע קראמער, דער סעלעקציע-לייטער, װאָס האָט געאַרבעט מיט מענגעלען אין אוישוויץ. צום נליק איז אַלץ אדורך בשלום,

... אוישוויץ,. אָנגעקומען און אריינגעפאלן אין א געיעג, װאָס האָט אָפּנענומען יעדן ווילן. מיט געשרייען האָט מען אונדז באַפולן איבערלאָזן די פּעק, נעטריבן צו א סעלעקציע, אין באָד, אָפּגעשױרן. אין באָד האָבן מיר איבערגעלעבט שרעק, מיינענדיק, אז עס גייט נאַז. אָנצוטאָן האָט מען אונדז געגעבן נאָר איין קלייד, אָן װועש. מען האָט אונדז אוועקנעפירט קיין בירקענאַו.

... איינצלנע האָבן זיך אָפּנעפונען. דער רוב איצטיקע לאָ- דזשער איינוווינער, א קליינע אין צאָל, איז געווען פון אנדערע שטעט. נאַסן, הייזער זענען נאָך נישט קיין היים. א חיים -- דאָס זענען מענטשן -- און זיי זענען אוועק אין די קרעמאַ- טאָריעס פון אשוויענטשים, אָדער האָבן זיך געפונען אין די קאַלטע גריבער פון כעלמנאָ און פון גרויסן יידישן בית- עולם אויף מאַרישין, װוי אויך אויף אלע פּוילישע און דייטשע וועגן. ...

די בלאָקן האָבן נגעהאָט פּריטשעס. יעדע פּריטשע אין באַשטאַנען פון 2 טיילן. אויבן און אונטן זענען מיר געלעגן צו 8 אין א ריי מיט איין (דעקע) פאר אלע פ. וען איינע האָט זיך געװאָלט אויסדרייען האָנבן אלע דאָס געמוזט טאָן. דאָס ערגסטע זענען נגעווען די ;אַפּעלן", אויפגעוועקט אונדז פארטאָג און אויסנעשטעלט צו 8 אין א רייע האָבן מיר געמוזט װאַרטן ביז די צאָל העפטלינגען פון נאַנץ אוישוויץ האָט גע- שטימט, אויב עמיצער האָט נעפעלט זענען מיר באַשטראָפט געװאָרן מיט קניען. מאַנכע האָבן נעחלשט. ...