Chełmno

... דער פּאָסט-פאַרקער איז אָפּנעשטעלט געװאָרן ערב די דעפּאָרטאַציעס קיין כעלמנאָ. (אין רייטשן לעקסיקאָן: קולמהאָף). צו דער געטאָדאױטאָנאָמיע, געהערט אויך דאָס געטאָ-געלט: נעטאָ-מאַרקן. (מען זאָל זיי אונטערשיידן פון רייכסמאַרקן). ביי די יידן האָט דאָס געלט געהייסן: רומקעס. (אויפן נאָמען פון רומקאָווסקין). זיי האָבן געטראָגן אויף זיך די דאטע פון 19 סאי, 1940. די געטאָ-מאַרקן, װוי אויך נע- שטאַנצטע מעטאַלענע מטבעות, זענען געווען די אָפיציעלֶע אומלויף וואלוטע. די אלע װאָס האָבן פארמאָנט רייכסמאַרקן, האָבן עס --- אונטער דראָונג פון שטראָף, געמוזט אויסטוישן. ...

... נעטאָ-אייטווינער, וועלכע דארפן געבראכט ווערן קיין כעלמנאָ, אין דער ערשטער ריי קראַנקע, זקנים, ארבעטס-אומפעאיקע וי אויך קינדער ביז 10 יאָריקן עלטער. דער באַפעל אין באַ- צייכנט געװאָרן אלס , נעהיימע רייכסזאַכע? -- אזי אין געווען געשריבן אין דעם בריוו פון דעם אָנפירער פון דער שטאַטספּאָליציישטעללע ליצמאַנשטאַדט צום ד"ר בראדפיש. ער האָט דעם באַפעל איבערגענעבן זיין פארטרעטער װעיגאַנד אָדער פוקס", ...

... זענען געבוירן געװאָרן, נאָר כדי אָנצופילן די גרויליקע צאָל אויף וועלכע ס'איז געפאַלן די האַק פון דיין עקידה. זאָל קײינמאָל נישט צוגעדעקט ווערן דער תהום פון צער פון די הונדערטער און טויזנטער קינדער, װאָס -- אָנשטאָט צו זיין תינוקות של בית רבן, האָבן זיי אויסגעברענט וי פארדאַרטע ליכטעלעך זייערע צוגעציילטע טעג אין די שמידערייען פון לאַגעווניצקע גאָס, אין דער נענל-פאַבריק פון פּוצקא, אין , שואַכשטראָם* רעסאָרט ביים ווינקל פון געטאָ אויף דער גרענעץ פראַנצישקאַנער און סמאָגאָװע. די קינדערלעך פון גלאַזערס רעסאָרט, װאָס זענען געקומען מיד און הונגעריק כדי צו לערנען דעם יידישן אות און דאָס יידישע װאָרט איבער וועלכן דו האָסט שוין פריעראויס געהאַט געזאָגט, אז ס'זאָל זיי מיטבאַגלײטן צו די טויטן-וועגענער פון כעלמנאָ און די טויערן פון די בירקענאַוער גאַזדקאַמערן. מיט זיי צוזאמען פארטמיליק נישט דעם אָנדענק פון אלע אנדערע קינדער פון אונדזער היים-שטאָט װאָס זענען געבוירן געװאָרן, געגאַנגען מיט אונדז אין דעם גרויסן שאָטןךטאָל פון ליצמאַנשטאַט-געטאָ און פון דאָרט מיט אונדז ניט ארויסגעקומען. פאר זיי, אַ גאָט גיב דיין חתימה פאר אלע קומענדיקע דורות, ווייל זיי האָבן נישט באַװיזן צו לאָזן זייער חתימה אין בוך פון לעבן פאר די װאָס װועלן נאָכקומען.

... איינצלנע האָבן זיך אָפּנעפונען. דער רוב איצטיקע לאָ- דזשער איינוווינער, א קליינע אין צאָל, איז געווען פון אנדערע שטעט. נאַסן, הייזער זענען נאָך נישט קיין היים. א חיים -- דאָס זענען מענטשן -- און זיי זענען אוועק אין די קרעמאַ- טאָריעס פון אשוויענטשים, אָדער האָבן זיך געפונען אין די קאַלטע גריבער פון כעלמנאָ און פון גרויסן יידישן בית- עולם אויף מאַרישין, װוי אויך אויף אלע פּוילישע און דייטשע וועגן. ...