Mordechai Rumkowski

דער יודענראָט האָט ארויסנענעבן דרי , ליצמאַנשטאַטער געטאָ צייטונג", װוּ דער רוב פּלאַץ האָבן פארנומען די דייטשע און רומקאָווסקיס פאראָרדנונגען, די שפּייז צוטיילונגען אדנל, אויך א ביס? כראָניק ווענן רומקאָווסקין און זיינע גדולים. אָבער אפילו דאָס מינדערוויכטיקע איז געווען א צייכן פון לעבן, פון טעטיקייט. די קולטור-טעטיקייט האָט געוויזן, אז דעם גייסט פון די יידן האָט מען נישט געבראָכן. ...

... רומקאָווסקיס אַדמיניסטראַטיווער אַפּאַראַט האָט אָנגע- הויכן פונקציאָנירן מיט לאַנגזאַמע אָבער זיכערע טריט. היות דער עלטסטער פון די יידן איז נגעווען דער געוועלטיקער איבער אַלִעם, איז זיין באַשלוס געווען גענוג צו שאַפן אינסטיטוציעס װאָס זאָלן ברענגען אַ שטיק? סדר אין געטאָ. איינע פון דרי גאָר ערשטע אינסטיטוציעס װאָס האָבן אַרומגענומען דעם

... רומקאָווסקיס ווירטשאַפט האָט נישט וייניק דערצו גע- האָלפן. אין זיין גאַנצער אַדמיניסטראַטיווער סוויטע האָט זיך, ווייזט אויס, נישט געפונען קיין איין לאַנדװירטשאַפטלער װאָס זאָל אים לערנען די עלעמענטאַרסטע כללים ועגן גרינצייג. די צוגעטיילטע קאַרטאָפּל װאָס זענען שוין יאָ אריינגעקומען אין געטאָ אריין פארן ווינטער און קומענדיקן פרילינג זענען געבליבן ליגן אָפן אונטערן פרייען הימ? אין יונה פּיליצער'ס פּלאַץ. די שפּעטע האַרבסט-רעגנס און דער פראָפטיקער ווינטער האָבן געטאָן מיט דעם גרינצייג זייער רעכט און מיטן אֶנהוֹיב פון פרילינג אויפטוי האָט דער פּלאַץ זיך פאַרװאַנדלט אין א בלאָטע און דערנאָך אין א פּלאַץ פון טינופת װאָס האָט פארשטונקען הונדערטער מעטערס ארום. הונדערטער טאָנען געוועזענע קאַרטאַפ? זענען פארגראָבן געװאָרן אין די מיסט- גרובנס -- אָבער דאָס געטאָ האָט געהונגערט. ...

... רומקאָווסקיס רעדע צו דער געטאָ באַפעלקערונג האָט נישט מער װוי באַשטעטיקט די איינצלהייטן. זעט אויס, אז אין יענעם מאָמענט האָט אפילו רומקאָווסקי געצווייפלט אויב דאָס געטאָ װועט דערלאָזן אַדורכפירן די גזירה. זיין רעדע האָט געמאַכט אויף די צוהערער א שוידערלעכן איינדרוק, אָבער זי האָט געהאָט די אויסטערלישע ווירקונג פון באַרואיקן, דורך גייסטיק צעברעכן.

אין אָט די נאָך , שפּערע"-חדשים איז דאָס געטאָ געפּאַ- שעט געװאָרן מיט , קולטור". די קולטור --- סיט אָדער אָן גענזנפיסלעך -- איז נעקומען אין דער פאָרם פון טעאַטער- קאָנצערטן, װאָס זענען איינגעאַרדנט געװאָרן דורך פאַרשי- דענע רעסאָרטן און אַדמיניסטראַטיוע אָפּטײלן פון געטאָ. ס'איז אַנטשטאַנען אַ מאָדע פון אַדורכפירן אימפּרעזעס. היות קיין אַרטיסטן אַלס אַ פרייע פּראָפּעסיע האָבן אין געטאָ שוין דעמאָלט נישט עקזיסטירט און שרייבער האָבן געמוזט זיין גאָר פאָרזיכטיק מיט זייער פּראָפּעסיע, איז דורך נויטווענדי- קייט פון אויסלעבן זיך, און מיט דער מיטהילף פון רומ- קאָווסקיס הסכמה, אַנטשטאַנען אַ טראַדיציע: יעדער רעסאָרט האָט צוזאַמענגעשטעלט זיין איינן מאַטעריאַל און גענרייט צום אויפפירן אַן אייגענע , רעוויע". די , רעוויעס" זענען אויפנע- פירט געװאָרן אין קולטור-הויז אויף קראַװיעצקע 8. אין זעלבן זאל און אויף דער זעלבער בינע װוּ ס'האָט זיך אָפט אָפּנע- שפּילט אַ מער טראַנידקאָמישע , רעוויע? פון אַדורכפירן קידו- שין, װאָס עס האָט געגעבן טאַקע ,דער מלך" אַליין, קיין חופּה האָט מען מער נישט געשטעלט, און די קידושין זענען געגעבן געװאָרן צו עטלעכע פּאָרלעך מיטאַמאָל. דער גרויסהאַרציקער רומקאָווסקי האָט נאָכן חתונה מאַכן, געטיילט חתן-כלה דרשה- געשאַנק אין דער פאָרם פון אַ צוטייל פון ברויט און האָניק. לצים פלעגן זאָנן, אַז רומקאָווסקיס דרשה-געשאַנק איז אָפט געווען מער װוי די ליבע און דער נדן וועלכע האָבן אין געטאָ נישט עקזיסטירט. אָט די צוויי סאָרטן , רעוויעס" האָבן נע- הערט צו דער נאָרמאַלקײט פון 1943.

... די שפּערע האָט זיך אָנגעהויבן שבת, דעם 8 סעפּטעםמ- בער, 8 פאַרנאכט. דעם 12 סעפּטעמבער האָט מען די שפּערע אָפּגערופן --- דורך רומקאָווסקיס באַקאַנטמאַכונג נר. 392. גלייכצייטיק איז דערשינען א פאראָרדענונג פון האַנס ביבאָוֹ, אזן אלע פאבריקן און ואַרשטאַטן דארפן פון מאָנטיק, דעם 4 סעפּטעמבער פו? באַשעפטיקט זיין. ...

... װי אין א סך פריערדיקע פאַלן האָט אויך דאָס מאָל געשפּילט א גרויסע ראָל? פּראָטעקציע. רומקאָווסקיס מענטשן זענען אויסגעטוישט נעװאָרן ‏ פאר אַנדערע אומגליקלעכע קרבנות און אין סך הכ? האָט די שפּיטאָל-אַקציע צונענומען אן ערך 00-600? מענטשן און האָט נישט איבערגעלאָזט קיין ספק, אז די צוגענומענע גייען אויף פארניכטונג.

דאָנערשטיק איז דאָס געאַנטע געװאָרן באשטעטיקט. די בהלה אין געטאָ איז געװאָקסן ביז משונעת. דאָס מאָל זענען עס שוין נישט געווען מער קיין רייען פון קינדער װאָס האָבן זיך נעזאַמלט פאר די רעסאָרטן נאָר מאַסן נאַנצע, מיט פּחד אין די אוינן און האָפּנונג קעגן יעדער לאָגיק װאָס האָט נע- פּרוווט באַוייזן, אז ס'איז קיין האָפּנונג מער נישטאָ. די טויערן פון אלע פאבריקן זענען אָבער שוין געווען געשלאָסן. (רומקאָווסקיס באַפעל?) בלויז דאָ און דאָרט אין א טיכטיקן אַרבעטער געלונגען איבערצוציינן זיין לייטער, אז אויב זיין משפּחה-מיטגליד װועט נישט פארשריבן ווערן איז ער גרייט זיך אָפּזאָגן פון דער אַרבעט און מיטניין מיט דעם יונגערן קינד װוּאַהין דער נורל? זאָל נישט ועלן. אָבער אויך דאָס פאַרשריבענע קינד האָט פאַרשטאַנען, אז דער נסיון דאַרף נאָך ...