Rumkowski

װי נאָר די דייטשן האָבן פאַרנומען לאָדזש האָבן זיי פארמאכט אַלע יידישע דרוקערייען און די יידישע דרוקער זע- נען געבליבן אָן אַרבעט. ערשט אין יאָר 1940 אין מאַי, האָט אין פאַרשלאָסענעם געטאָ זיך געשאַפן אַ קאָאָפּעראַטיו פון באַלעבאטים און אַרבעטער. א דעלענאציע האָט זיך פאָרגע- שטעלט פאַר רומקאָווסקין און פאָרגעלייגט צו שאַפן א יירישע דרוקעריי אין געטאָ. ער האָט די דרוקער אַװעקגעגעבן א לאָקאַל אויף בזשעזשינער 10. דאָרט האָט מען צענויפגעקליבן אַלע מאַשינען און שריפט, װאָס האָבן זיך געפונען אין געטאָ. עס איז צענויפגעשטעלט געװאָרן א היפּשע דרוקעריי און עס זענען געווען באַשעפטיקט 14 געוועזענע באַלעבאַטים און א 0 אַרבעטער. אַ געוויסע צייט האָט מען אַרױסגעגעבן אַ געטאַ- צייטונג --- איין מאָל אין ואָך. דאָרט זענען געווען פאַרעפנט" לעכט אַלע פאַראָרדענוננען פון די דייטשן און פון רומקאָו- סקין. דאָרט זענען אויך געווען ידיעות וועגן סכום פּראָדוקטן פון די צוטיילונגען און זייער װײיניק כראָניק פון אָרטיקן לעבן. ...

דאָס נאַכאַנאַנד אונטערשטרייכן: מיין; דאָס נעמען זיך דאָס רעכט אליין צו משפּטן -- אָט דאָס, האָט שוין נישט צו טאָן מיט די אָנװווייזונגען פון די דייטשן, נאָר ואַרפן א שיין אויפן כאַראַקטער פון רומקאָווסקין גופא. ער איז פארשיכורט נעװאָרן פון דער מאַכט, װאָס ער האָט מיטאַמאָל באַקומען --- און האָט מיט אָט דער מאַכט מיסברויכט. ...

... מיר האָבן זיך דערוװוּסט געוויסע איינצלהייטן, פארבונדן מיטן נישט דערװאַרטן אָפּטאָר פון רומקאָווסקין. ביבאָוו האָט פאראייניקט צום טראַנספּאָרט זיין ברודער יוסף מיט דער פרוי, ‏ --- דער, וועלכער ער האָט אָנגערופן , די פירשטין העלענע". דער פּרעזעס האָט זיך געװאָנדן צו דער געטאָ- פאַרװאַלטונג מיט דער ביטע, מען זאָל פאַרנאַכלעסיקן די דע- פּאַרטאַציע פון זיין נאָענטסטער משפּחה. ביבאָוו האָט אָפּנע- זאָגט, אָבער גלייכצייטיק צוגענעבן;: אויב דער הער ויל, קען ער זיי באַנלייטן... ...

װוי שטענדיק אין טעג פון דירעקטער און אַקטיווער שרעק האָט אויך ראָס מאָל אָנגעיאָגט אין געטאָ דער פאָראויסזאָג, אז דאָס געשעענע אין א פאָרשפּיל פון דעם װאָס װוערט דער- װאַרט. שוין דעם אַנדערן טאָג, מיטװאָך, דעם 2טן סעפּט. האָט מען אין געטאָ געװגסט, אז די דייטשן פאַרלאַנגען פון רומקאָווסקין ער זאָל זיי ארויסגעבן אלע קינדער אונטער צען יאָר און די אומפעאיקע אַלטע לייט. אין יענע שעהן איז דאָס נאָך נישט געווען אָפיציע?. אָבער אזוי גיך וי די קלאַנגען האָבן זיך צעטראָנגן האָט דער דורכשניטלעכער געטאָ-ייך נע- װוסט, אז ס'איז אמת , אויב אפילו ס'איז דערווייל נאָך נישט אמת..." פאר די אַרבעטסירעסאָרטן האָבן זיך גענומען זאַמ- לֿען קינדער, מאַנכע מיט עלטערן אנדערע אליין אָדער מיט אן עלטערן ברודער און שוועסטער מיט איין צװעק: פאר- שריבן צו ווערן אלס ארבעטער.

ס'איז װוי יעדעס מאָל אין אזא לאַגע, דער געטאָ באַקאַנט געװאָרן אלע איינצלהייטן פון דער גזירה. די דייטשן האָבן געגעבן רומקאָווסקין א באַפעל, צוצושטעלן פאר דער ראָל- קאָמאַנדע 20.000 קינדער און זקנים פון געטאָ. דאָס האָט איינגעשלאָסן אן ערך אלע קינדער ביז 10 יאָר װאָס האָבן זיך געפונען אין געטאָ און די איבער 00 יאָר. די אויפגאבע איז אָנפּאַרטרױט געװאָרן רומקאָווסקין אדורכצופירן זי מיט דער הילף פון דער יידישער אָרדנונגס-דינסט (געטאָיפּאָליציי). מען האָט אין געטאָ געװוסט, אז אין ראַדאָגאָשטש ביי דער באַן" סטאַציע (מאַרישין, אין געטאָ) װאַרטן שוין לאַסט-װאַגאַנען פאר די װאָס וועלן גענומען ווערן. ...

... אריינ- געקומען צו מיר כדי זיך צו באַראַטן וענן דעם אופן פון פאַרזאָרגן אונדזערע משפּחות מיט שפּייז. איך האָב פאָרגע- ליינט מיר זאָלן קויפן שטאָף, איך -- װי א שניידער ועפ פון דעם שטאָף אויפנייען הויזן, מאַרינארקעס און מירן עס שפּעטער אויסטוישן ביי פּוערים אויף פּראָדוקטן. אזוי ארום האָנן מיר זיך נענטער באפריינדעט. | נאָך דעם, װי די דייטשן האָבן צעשאָסן דעם קהילה-ראַט, האָט א גרופּע פון אָנגעזעענע געזעלשאַפטלעכע טוער באַשלאָסן צו גיין מיט אַ דעלענאַציע צום קריגס-נובערנאַטאָר פון לאָדזש, כדי קלאָר צו מאַכן די לאַנע פון די יידן. צװישן דער דעלע- גאַציע איז אויך געווען אַדוו. מנשה, און פון אים האָב איך געװווסט וועגן די אַלֶע באַראַטונגען און באשלוסן, די דעלע- נאַציע האָט אויך באַשטימט מיטצונעמען רומקאָווסקין, װועל- כער האָט אויסגעזען בכבוריק מיט זיינע לאַנגע, גרויע האָר, זיי האָבן מיט אים אָפּגערעדט, אז ער װועט זיצן רואיק בשעת די געשפּרעכן. די דעלענאַציע איז באַשטאַנען פון א מאַן 20. דער שטאָט-נובערנאַטאָר, וועלכע האָט געהאַט אייגענע פּלע- נער בנונע דרי יידן, האָט דערזעענדיק די דעלעגאַציע, אויסנערופן: --- ווער איז דאָ דער עלטעסטער? װאַרשײינלעך האָט זיך קיינער נישט געכאפּט, וועגן װאָס עס האַנדלט זיך, און אָנגעוויזן אויף רומקאָווסקין, װי דעם עלטסטן צווישן די דעלעגאַטן, דער גובערנאַטאָר האָט דאַן אלעמען באַפוילן צו גיין אהיים, און צו רומקאָווסקין האָט ער געזאָגט:

... די אלע אימפּרעזעס האָבן צוגעצוינן גרויסע טיילן פון דער געטאָ-באַפעלקערונג, וועלכע זענען געקומען קויקן זיך מיט א ביס? גייסטיק-לעבן, די קיבוצים זענען מיט דער צייט אױיסגעװואָקסן צו א זעלבשטענדיק געזעלשאַפטלעכן כוח און דאָס האָט רומקאָווסקי נישט געקענט פארטראָנן. זיין אידיי איז געווען אונטערצוווארפן זיי דער געטאָ-פּאָליצײי און שאַפן פון די קיבוצים ארבעטסקאָלומנעס. פארשטייט זיך, אז די אָנפירונגען האָבן נישט געװאָלט אויף דעם איינגיין און אין מערץ 1941 זענען די אלע אַנראַר-פּונקטן דורך רומקאָווסקין ליקווידירט געװאָרן. ...

... די קעגנערשאַפט פון רומקאָווסקין צו יעדן זעלבשטענ- דיקן געדאַנק האָט אויך צו דער געזעלשאַפט א סוף געמאַכט.