Berlin

סאָן, יוסף טורקאָ וי אויך ד"ר אריה טאַרטאַקאָװער, ד"ר שמחוני, ד"ר ווילהעלם פאַלעק און אַנדערע. די אויסנויי- ניקסטע מיטארבעטערס פון , לאָדזשער טאַנעבלאָט? זענען געווען: ז. סענאלאָוויטש, ב. עפּלבױים, יואל מאַסטבױים (אַלע דריי פון ווארשע), דערצו א גרויסער שטאַב קאָרעספּאַנדענטן און מיטאַרבעטער פון ניו-יאָרק, פּאַריז, בערלין, ווין, בריסל, תל-אביב און בתוכם די קאַרפּנקעפּ פון דער יידישער ליטע- ראטור מענדעלע, שלום-עליכם, פּרץ, ז. אנוכי, ביאליק און אַנד. די פּראָמינענטע מיטאַרבעטערס זענען צונעצויגן געװאָרן פון משה בליישטיפט, א פעיקער יידישער און העברעישער ליטע- ראט, וועלכער האָט באזונדער זיך קונה שם געווען וי דער איבערזעצער אין יידיש און העברעיש פון הענריק שענקעווי- טשעס טרילאָגיע, פון ריימאָנטן און אנדערע שרייבער פון דער פּוילישער ליטעראטור. אנב האָט בליישטיפט װי א העברעישער פּובליציסט און איבערזעצער זיך נגעצייכנט אויך מיטן פּסעװ- דאָנים מ, עפרוני. פארשטייט זיך, אז יצחק קאַצענעלסאָן איז געווען א סטאַבילער מיטאַרבעטער פון , לאָרזשער טאַגעבלאַט", װוּ ער האָט פארעפנטלעכט פּאָעטישע שאַפונגען וי אויך רייזע-איינדרוקן, בעת משה בראָדערזאָן איזן געווען -- שפּע- טער פארבונדן --- מיטן , פאָלקסבלאַט? וי א מיטגליד פון רעדאַקציע-שטאַב.

ווען איך בין געווען יונג, האָב איך זיך געפונען אונטערן איינפלוס פון ד"ר ברוידע. ער איז געװען איינער פון די אָנגעזעענע פּערזענלעכקייטן אין לאָדזש. ער אין געבוירן געװאָרן אין בריסק (ברעסט-ליטאָווסק). זיין וועלטלעכע ביל- דונג האָט ער באַקומען אין לעמבערג -- און די רבנישע -- אין בערלין. קיין לאָדזש איז ער אָנגעקומען אין יאָר 1909, און דאָ געאַרבעט נאַנצע 80 יאָר, ביזן מלחמה-אויסברוך פון יאָר 1989, איך האָב נגעהאַט די געלעגהייט זיך באַקענען מיט אים נענטער, נישט נאָר װי א שילער אין דער שול, וועלכער ער האָט פארליינט, נישט נאָר װוי א צוהערער פון זיינע דרשות -- נאָר אויך װוי איינער פון די אָנפירער פון דער ציוניסטישער יוגנט-אָרנאַניזאַציע. זיין הויז איז שטענדיק געווען אָפן פאר אונדז און ער האָט קיינמאָל אונדז נישט אָפּנעזאָנט זיין הילף. ...

... ד"ר פרייליך איז געוהען פון נאַליציע. אַזױי זענען אויך געווען די אַנדערע לערער, סיי פון אונדזער גימנאַזיע און סיי פון דער צווייטער נימנאַזיע, און אויך פון דער דריטער גנימ" נאַזיע (מיט ר"ר בראַנדשטעטער אַלס דירעקטאָר) פאַר די מיידלעך אונדזערע. אין יענע צייטן אין געווען אַ סך לייכ- טער פאַר מענטשן פון נאַליציע צו שטודירן אויף די אוני- ווערסיטעטן פון ווין און פון בערלין, און אַזױ אַרום זיך צוגרייטן צו ווערן פּראָפּעסאָרן אין די יידישע גימנאַזיעס.

אין דער אמתן איז די וועלט פון די פּליטים געווען ווייט נישט איינהייטלעך. די טשעכישע יידן זענען געווען אַסימילירט צו אַן אַנדער קולטור און די עסטרייכישע צו אַן אַנדערער. אפילו די יידן פון בערלין און די פון קעלן זענען געווען אַנדערש איינער פון אַנדערן, אָבער דער נור? האָט זיי געמאַכט האָמאָגעניש אין אַ קורצער צייט. דאָ זענען זיי אַלֶע געוען פרעמדע, זיי האָבן נעטיילט דעם זעלבן נורל פון פארטריבענע און זייער לעבן ערשט נעכטן איז געווען אויף א ניואָ, װאָס האָט נעמאכט דאָס נעטאַ פאר אן אָרט פון האַלב וילדע, װאָס לעבן אין אומבאשרייבלעכע באַדינגונגען, וועלכע נאָר מזרח-יידן קענען אויסהאַלטן., ...

די מיידלעך און ייננלעך מיט , קינדער-שטובע" פון בער- לין, ווין, פּראָג און לוקסענבורנ, האָבן זיך געמוזט אויסמישן און איינלעבן מיט די קינדער פון די באַלוטער הויפן. און אויסער די שיינע מלבושים, ואָס זיי האָבן מיט זיך מיט- געבראַכט פון אויסלאַנד, און אויך די שפּראַכן פון זייערע היימלענדער --- מיט וועלכע זיי האָבן זיך באַנוצט -- אי} קיין שום אונטערשיד צווישן זיי נישט געווען צו דערקענען, דער יידישער גור? האָט זיי צוזאַמעננעבראַכט -- אויף איין נאַרע-ברעט, אונטער איין דאַך, צו דער זעלבער דאָליע, פון גאַנץ אַנדערע קלאַסן, באַזונדערע וועלטן -- און באַפוילן לעבן צוזאמען, האַלטן זיך נאָענט, טוליען איינער צום צווייטן, ...

... האָט מיט א שמוציקער שער שוער נעאַרבעט ביים דורכ- שערן דעם פינגער. א מייד? האָט געהאַלטן די האַנט מיינע, איר איז שלעכט געװאָרן. איך האָב אָבער קיין פּיפּס נישט געגעבן. איך האָב נאָרנישט געפילט. איך האָב נאָר געטראַכט וועגן דעם, אז ביי בערלין קומען פאָר קאַמפן און זייער מפּלה איז נאָענט. איך האָב נאָר געשטרעבט צו דערלעבן זייער סוף. דאָס האָט מיך געשטאַרקט. שוין יאָרן לאַנג וי איך האָב אַזאַ געפי? נישט געהאַט. פאַראַן שאַנסן איִן קאַמף פאַרן לעבן. ...