Baluty

... געבראכט אים א פּיצעלע פון פארלוירענעם קליינשטעטל גאָװאַרטשאָוו אין דער עננשאַפט פון פעפערנאס װאָס אין סאַמע באַלוט, האָבן די קלאַנגען פון דער צעליאַרעמטער שטאָט אים א צי געטאָן מיט אן אויסטערלישן כוח. אָט דער כוח, װאָס האָט אַנטהאַלטן דאָס אַנטפּלעקערישע ליכט פון ויזיע, האָט אים ארויסגעשטויסן פון דער טוכלער ענגשאַפט. און סרולקע דער אין זיך פארביסענער יתום, האָט זיך באַװויזן א שרייבער. מיט דער פארנעמיקער אומהיימלעכקייט װאָס איז אין אים אָנגעװאָקסן פון זיין פינצטערלעכער היים ער גע- שטעלט טריט און געצייכנט זיך אַ וועג מיט אַ להכעיסדיקער שאַרפקייט. אויסטערליש איז ער געווען אין זיין זעען די ואָר װאָס רינגלט אים ארום און ממש אָנגרייפּעריש.

הערשעלע, יצחקל, יצחק-הערשל, וי ער פאַרצערטלט זייערע נעמען, חיים קרול, וועלכער האָט נאָך פריינד פון דער שריי- בערישער קאַװאַלעריע, אָבער יענע זענען מער פארנומען, זיי קענען זיך אזוי נישט אָפּרייסן צו קומען קיין ראַדאָנאָשטש. ראַדאָנאָשטש איז די געגנט װו כילקע קרול, חיימס גנוטער טאַטע האָט זיך באַזעצט מיט יאָרן, יאָרן צוריק און פון ראַ- דאָגאָשטש איז דער משפּחה נישט גרינג זיך צו דערווייטערן. און זי װויל זיך נישט אוועקרייסן דערפון. ווייל סיי די זון, סיי די לבנה און אויך די שטילקייט זענען אין ראַדאָנאָשטש עפּעס מער איינגן װוי אַנדערשװוּ אין דעם משונה צעשריגענעם כרך לאָדזש. אפילו היימלעכער איז די קרולס אין זייער קאַנט װי אין באַלוט. באלוט איז אן אנדערע, רוישיקערע געגנט פון שטאָט, אין פארגלייך מיט חיים קרולס קאַנט, װוּהין עס , פאר- בלאַנדזשען" --- צו מאָל װוי אויף טשיקאַװעס -- אויך די דיכ- טער-קאָלעגן פון שטאָט גופא, ס'הייסט פון דער ווייט. ס'קומען משה בראָדערזאָן מיט די גרויסע באַקנבערד, מיט דער שווע- רער, ביינערנער שפּילקע אין קראַװאַט, ס'אַװועט זיך אהער יצחק קאַצענעלסאָן מיט בעל הבתישן טראָט, א מאָל אפילו מרימ?, וי חיים רופט ליבלעך מרים אולינאָװערן. פון באַלוט איז דעם וועבער-זינגער נאָענט ישראל רובין, וועלכער האָט שפּעטער איבערגעאַנדערשט זיין דיכטער-נאָמען אויף ראַבאָן; אויך ישעיהו שפּיג? קומט צו אים פון באַלוט. שייע, װאָס איו א שטילער, בכבודיקער בחור מיט ענגליש-סענטעניש אין מויל, מיט נטיה צו מאָדערנער דיכטונג, איז נערן צו שמועסן מיט סרולן וועגן דער דאָרפישער שלווה פון די ראַדאָגאָשטשער הייזקעס. און יחזקאל משה ניימאן פון אַלטשטאָט, װאָס לינט

די יירישע , עקספּאַנסיע? האָט זיך נישט באַגרענעצט צו דער געגנט פון באַלוט. וי נאָר עס זענען אַנטשטאַנען רעכטלעכע מעגלעכקייטן צו באַזעצן זיך אויסער די גרענעצן פון ערשטמאָליקן געטאָ, האָבן יידן די מענלעכקייט אויסגע- נוצט. לאָדזש האָט זיך אַנטװיקלט אויף צפון און דרום פון נייעם מאַרק,. אויף דרום האָט זיך געצוינן די פּיאָטרקאָווער גאָס, דער ועג צו דער דעמאָלטדיקער גובערניע-שטאָט פּיאָטרקאָוו. ארום איר זענען אַנטשטאַנען די גאַסן: װסכאָדניע (מזרח'דיקע), זאַכאָדניע (מערב'דיקע), פּאַלודניאָװע (דרומ- דיקע), פּראָמענאַדע (שפּעטערדיקע קאָשטשושקאָ אלייע), מיקאַלאַיעווסקע (שפּעטערדיקע שענקעוויטש גאָס), וידזעוו- סקא (שפּעטערדיקע קילינסקעגאָ), צעגעלניאַנא, זיעלאָנאַ (שפּעטערדיקע לעניאָנוּו, דזשעלנע (שפּעטער -- נאַרוטאָװי- טשא) און אַ סך, אַ סך אַנדערע. ...

... אָבער פאר טעאַטער-ענטוזיאַסטן איז נישט שייך שווער. מיר האָבן אויסגעפונען אַ לאָקאַל (אויף יעדן שבת נאָכמיטאָנ) ביי יוסף מלאָט -- ישראלס ראַבאָנס א שװאָנער -- אויף זאַװישאַ-גאַס (באַלוט). ...

... אין זומער 1940 איז פאָרגעקומען זייער בילדער-אויס- שטעלונג, באַזוכט פון איבער 20.000 פּערזאָן. די פאָלקס-יידן פון באַלוט און די אריינגעקומענע האָבן נעשטראָמט אין משך פון 6 װאָכן צו דער אויסשטעלונג און געהאט אן עסטעטישן נענוס.

... דער יידישער באַפעלקערונג אויפגענומען געװאָרן טראָץ אַלע שוועריקייטן --- װוי אַ שטיקל דערלייזוננ. נאָך רדיפות פון האַרבסט 1939 און דעם שווערן וינטער פון 89/40, נאָך דעם וי יידיש לאָדזש האָט אדורכגעמאַכט דעם פיבער פון פאַרשיקן יידן נאָך ריישע (זשעשאָוו) וי אַ ואָרענונג, אַזן לאָדזש וועט ווערן ,יודען-ריין", נאָכדעם וי מען האָט זיך געשלעפּט אין בלאָטעס און שניי איבער די נאַסן פון דער שטאָט נאָך באַלוט, נאָכדעם וי ס'זענען פאָרגעקומען די הרינות אין שטאָט ביים איבערטראָנן זיך אין געטאָ אַרײן, נאָכדעם וי אַ ייד איז נישט געווען מער זיכער נישט אין גאָס און נישט אין הויז צווישן נישטיידישע שכנים, נאָך אָט דעם אַלעם אין געקומען אַלדאָס גוטע מיט איין מאָל; כמעט וי סימבאָליש איז געווען דער פּסח פון יאָר 1940. די ערשטע וװאַרעמע פריליננ-טעג, אַרומנעריננלט מיט בלין יידישע שכנים װאָס זענען אויך נישט געווען פרעמד צום איינענעם גורל, און נישט געווען קיין דייטשן אין נאָס װאָס ...