The Ghetto

... באַזונדערס איז די ברוטאַליטעט פון דער געטאָ-פּאָליצײ געקומען צום אויסדרוק אין 1942, בשעת די דעפּאָרטאַציעס קיין בעלמנאָ. ...

... די צייטונג האָט אָנגעהויבן דערשיינען דעם 7 מערץ 1, דער לעצטער נומער איז ארויס דעם 21 סעפּטעמבער 1, אין משך פון 7 מאָנאַטן, זענען דערשינען 18 נומערן. װוי אלץ אין געטאָ, האָט אויך די צייטונג געהאט איר בא- שטימטן צי?: צו װואָרענען די, וועלכע זענען נישט צופרידן מיט דער ממשלה פון יורענעלטעסטן; די אויסמעסטונג פון דער געטאָ - יוסטיץ; אחוץ דעם, האָט די צייטונג געמאָלדן וועגן די צוטיילוננען פון פּראָדוקטן, זייער גרויס און דעם אָפּצאָל דערפאַר. זי האָט זיך אויך פארנומען מיט רימען די אויפטוען פון פּרעזעס, דער עיקר: זיין , שטאַרקע האַנט",*)

... די לעצטע געשעענישן אין געטאָ ערב דער ,שפּערע" ...

דער אַדמיניסטראַטיוער אַפּאַראַט אין געטאָ האָט גע- קלאַפּט נאָר אין אָרדנונג. הונדערטער משפּחות האָבן אָנגע- הויבן באַקומען , חתונה קאַרטן" אין וועלכע ס'איז געוען אָנגעגעבן די דאַטע און דאָס אָרט װוּ זיי האָבן זיך צו מעלדן כדי צו ווערן ארויסגעשיקט פון געטאָ *. ס'איז זיי באַזונדערס געמאָלדן געװאָרן, א חוץ די מעלדונג אין די גאַסן, אז דער פּרעזעס רומקאָווסקי האָט געעפנט אן איינקויפס-שטעלע וו די משפּחות ואָס דאַרפן פארלאָזן דאָס געטאָ, קענען פאר- קויפן זייערע הויז-חפצים לויטן וװערט װאָס די אָפיציעלע אָפּשאַצער וועלן געבן. די װאָס האָבן נישט געװאָלט פארקויפן ...

... די שולעס האָבן זיך שוין מער נישט געעפנט. די קינדער פון צען יאָר און עלטער זענען אוועק ארבעטן אין די פאב- ריקן. (וועגן זייער דערציאונג אין די פאבריקן װעט נאָך גע- רעדט וערן). רומקאָווסקיס צוזאָג װאָס אין אזוי פייערלעך געווען פארעפנטלעכט אין ראש השנה נומער פון זיין געטאָ- צייטונג, וועגן זיין זאָרג פארן קינד, אין נישט צושטאַנד געקומען. אויפן אָרט פון דאָזיקן צוזאָנ זענען געקומען די דייטשע און טשעכישע יידן און -- אינמיטן וינטער פון 2, אֶנהוֹיב יאַנואַר -- די באַקאַנטמאַכונג אין פאָרם פון א גאַסןאַפיש, אַן א צאָל געטאָ-אײינװוינער װעלן וערן ארויסגעשיקט פון געטאָ. ...

צו יענער צייט איזן די לעבנסמיט? צוטיילונג געווען פאר א דעקאַדע, ד. ה. צען טעג. אין סוף אפּריל 1942 אין פאָרי געקומען אן איבעררייס פון א פּאֶר טעג אין דער אויסזידלונג און אֶנהויב מאי איז באַקאַנט געװאָרן, אז ביז צום 12טן מאי וועלן ארויסגעשיקט ווערן פון געטאָ אן ערך צען טויזנט פון די איינגעזידלטע. דאָס איז געווען א נייעס פארן געטאָ, וייל ביז צום אֶנהוֹיב מאַי האָט רומקאָווסקי די ניי איינגעזידלטע נישט איינגעשלאָסן אין די ליסטעס. דאָס מאָל אין געוען אומגעקערט -- נאָר אייננעזידלטע. די איינציקע אויסנאמען פאר די ניי נעקומענע זענען געווען מענטשן װאָס האָבן געהאַט מיליטערישע אויסצייכנונגען (דעם אייזערנעם קרייץ א א.) פון דער ערשטער וועלט-מלחמה. היות די לעצטע ראַציע אין געווען פארן פּעריאָד פון ערשטן ביזן צענטן מאי, האָט די נייע ראַציע געדאַרפט פֿאַרטײלט ווערן אָנהויבנדיק פון 8טן מאַי. אָבער צוליב דעם ואָס עס האָט ,געדראָט", אז די נישט באַ- רעכטיקטע װאָס האָבן נעדאַרפט ארויסגעשיקט וערן זאָלן אויסנוצן די ראַציע כדי זיך אָפּצוהאַלטן פון די טראַנספּאָרטן, אין די ואַציע אָפּנעהאַלטן געװאָרן ביז צום פארענדיקן פון דער אַקציע. דאָס הונגערפולע נגעטאָ, האָט פיר טעג צייט זיך געפּײיניקט אָן שפּייז. די פארטיילונג פון דער ראַציע פאר דער דעקאַדע 11--20 מאי 1942 הא ...

אָבער, מיט קליינע איבעררייסן, האָט זיך די אויסויך- לונג פארצויגן פון יאַנואַר ביז טיף אין אפּריל 1949 און נישט צען טויזנט נאָר שוין איבער פערציק טויזנט זענען געװאָרן ארויסגעשיקט. פ'האָבן זיך אויף פארשידענע ערטער באַויזן אומלעגאַלע קורצע אָבער שאַרפע פּראָטעסט-אויפרופן; , פער- ציס טויזנםס מענטשן זענען ארויסגעשיקט געװאָרן פון געטאַ --- וווּאַהין?? -- האָט געפרעגט אזא פלונבלעט?, אן אַנדער פלונבלעט?ל האָט גערעדט נאָך האַרבער; ‏ רומקאַװסקי קען זיך דערלויבן צו גלויבן די דייטשן, קענען מיר זיך דערלויבן ...

אָט די עטלעכע פאַקטן זענען אויטענטישע. ס'איז אויך אויטענטיש דער פאַקט, אז אין געטאָ האָט מען געװוּסט מער װייניקער, אז די מענטשן אין דעם אָפּנעצױימטן שטח וערן סיסטעמאַטיש אויסגעמאָרדעט. ווען די לעצטע פון דער גרופּע זענען אומגעקומען און דאָס געטאָ האָט אריינגעשיקט אויפ- רוימער, כדי די הייזער צו ברענגען אין אָרדנונג, זענען די אויפרוימער צוריקנעקומען מיט דער היינט שוין אזוי באַנאַ- לֶער בילרערישקייט: ...

ס'איז געװאָרן , נאָרמאַל" אין געטאָ צו צעטיילן לויט דער ואָג כמעט אַלעס און אַלצדינג, װאָס האָט געהאַט אַ שייכות מיט דערנערונג, צװישן די משפּחה-מיטגלידער. אויב ברויט האָט מען אָנגעהויבן אויסווענן אין אַלע משפּחות שוין אין ווינטער 1940/41, איז נאָך דער שפּערע שוין געווען נאָר- מאַל, אַז אויך די ראַציעס פון צוקער, מאַרמעלאַדע און מאַר- נאַרין זאָל צעוועגט ווערן צווישן די מיטגלידער. ס'איז אויך נישט געווען קיין זעלטנהייט מער אין 1943 צו טרעפן משפּחות, װוּ יעדער האָט געקאָכט זיין אייגענעם מאָלצייט און אָפּנעשלאָסן די ראַציע, חלילה נישט באַננבעט צו וערן פון אַנדערע משפּחה-מיטנלידער. (איך טראָג מיט זיך אַ נדלות- קאָמפּלעקס ביז היינט, דערפאַר ווייל אין אונדזער הויזיגעזינד האָבן די זעקס קינדער װאָס זענען געווען אינדערהיים (צוויי זענען שוין מער נישט געװען אין שטוב) אויסגעװויגן די ברויט-ראַציע מיט אַנדערטהאַלבן דעקאָ ווייניקער וי דער צו- טייל און האָבן דאָס אַוועקגענעבן פאַר טאַטע-מאַמע. איך בין נאָך מער שטאָלץ אויף דעם װאָס האָבנדי ...

... טראָט ביי טראָט איז דער צוויי-געיעג פון צוויי אומנלייכע געגאַננען לויט דער אָפּשאַצונג פון דער געטאַ-שטימוננ, כמעט שפּאַן אין שפּאַן פאַר ביידע צדדים. פון איין זייט אין אָנ- גענאַנגען אַ כסדרדיקע אַרויסשיקונג פון הונדערטער און אַמאָל אויך אַ טויזנט מענטשן אַ חודש פון געטאָ; פון דער אַנדערער זייט אָבער, האָט לויט דער אויסרעכענונג פון די אַרויסשי- קונגען, דאָס געטאָ נעקענט אויסהאַלטן נאָך לעננער וי אַכצן חדשים און ס'איז קיין ספק נישט, אַז אַזױ לאַנג ועלן די דייטשן אין לאָדזש שוין נישט פאַרבלייבן; אָבער דאָס געטאָ גופא האָט מיט נאָרנישט נישט נעקענט אַװוירקן דעם אויס- גאַנג פון דעם צויייגעיעג. |

... | סוף יאָר 1940, זענען דורך דעם אָפּטײ? פאר סאָציאַלער שוץ אין געטאָ נעשאַפן געװאָרן פאר די טויזנטער איבערנע- בליבענע האַלבע און קיילעכדיקע יתומים קינדער עטלעכע היימען, צווישן זיי די קינדער-קאָלאָניע אין מאַרישין, װוּ איך האָב געאַרבעט אַלס דערציערין. קרוב 1000 יתומים -- האָבן אין מאַרישין געפונען זייער פּראָװיזאָרישע היים, אויף צו קענען אַדורכלעבן די גרויִזאַמע געטאָ-טעג.

... אין געטאָ האָט עקזיסטירט אזא מין אַרט שרייבער- ...

... מיר זענען שוין געהאט אריין אין די ערשטע חדשים פון 1944, די ידיעות פון די פראָנטן -- אין דער ערשטער ריי דאָס פארנעמען דורך די רוסן א ריי מזרח-געביטן פון פּױלן, האָבן אונדז אָנגעהויבן צו געבן האָפענוננען, אז מיר ועלן דאָך ווערן אויסגעלייזט און קאָנען שמועסן מיט משה טאַפעלן, וי אזוי מען האָט געהערט ראַדיאָ אין געטאָ, ...

אויך איך האָב אַריינגעטראָפן אין אַזאַ אַקציע, אין באַ- קאַנטן בלוטיקן דאָנערשטיק. די פאָלקס-דייטשן האָבן צענוים- געקליבן א סך יידן, אויסגעשטעלט זיי און נעטריבן. די אַלע, וועלכע זענען אָפּגעשטאַנען אין וועג, אַלע װאָס האָבן געװאָגט זיך אומצוקוקן צו זייערע חרובע היימען -- זענען דערשאָסן נעװאָרן, אין געטאָ זענען מיר אָנגעקומען א העלפט פון די צענויפגעטריבענע. ...

די דייטשע האַס-פּראָפּאַנאַנדע איז געווען אזוי איינפלוס- רייך, אז געוויסע דייטשן האָבן אליין געגלויבט אין דעם. איך געדענק אזא פאַל. איך בין געגאַנגען מיט א פריינד אין געטאָ. איז פּונקט אָנגעפאָרן אן אויטאָ און אונדז געכאַפּט און אוועק- געפירט אױיסלאָדענען װאַנאָנען קוילן-שרוט. דער דייטש האָט אונדז געפרעגט װאָס מיר זענען, האָבן מיר געזאָגט, אז ארבע- טער, ער האָט באַטראַכט אונדזערע שװואַרצע הענם און אונדן באפרייט, צוגעבנדיק אונדז נאָך עסן. מיטן זעלבן אויטאָ האָט ער אונדז צוריקגעפירט און געגאַנגען כאַפּן יידן, ,װאָס ווילן נישט ארבעטן". ער האָט טאקע נענלויבט אין דער היטלער- פּראָפּאַנאַנדע וועגן דעם פּאַראַזיטיזם פון די יידן. ...

... די דייטשן האָבן אזוי קונציק אונדז אָפּנענאַרט, אז מיר האָבן נישט געװוּסט װאָס עס געשעט. אין מיין רעסאָרט, װוּ מען האָט אַלטע זאכן איבערגענייט האָבן מיר געפונען א צע- טעלע אין דייטש: , עלטערן פון קינד משה, האָט קיין אַנגסט, זייט רואיק. דאָס קינד לעבט און האָט זיך גוט". ביבאָוו האָט געהאַלטן דרשות און שפּעטער אויך פאַרנאַנדערגעקלעפּט באַקאַנטמאַכונגען, אז דער שונא דערנענטערט זיך און דערי- בער מוז דאָס געטאָ איבערגעטרואָגן ווערן. מען האָט געמעגט מיטנעמען 20 קילא און אפילו צושרייבן די פרויען. ...

... דער אינצידענט איז געווען דער אֶנהוֹיב פון ליקווידירן א ריי באַהעלטענישן אין געטאָ. ...

... שוין די ערשטע באַגעגעניש מיס די האַקנקרייציקע פּנימער און דערנאָך מיט געטאָ-ערד, האָט זייערע נשמות אָנגעפילט מיט טרויער און מיט אַנטוישונג.