Sokółka Ghetto

... גזירה רדפה גזירה. פרסמו הודעות שאסור ליהודים ללכת במדרכות, צוו לענוד סרט טלאי צהוב על היד השמאלית ומגן־דוד צהוב על הגב. יהודי סוקולקה מכרו כל אשר היה להם כדי לקיים חיי לחץ. עד שבחרו ב־1941 ב״יודענראט״ ובראשו עו״ד פרידברג. השתתפו אתו: יוסף ברוידה. המשרד של ה״יידישער קאמיטעט״ היה בדירת גרוסברג, בעלית־הגג. באותו זמן יצאה פקודה שכל יהודי סוקולקה צריכים להתרכז בגיטו, בשטח של באד־געסל — הכנסיה עד קונדזינסקו ...

... מרוכאים ורצוצים חיו היהורים את חייהם העלובים בגיטו׳ למעלה משנה ער שהגיע היום המר והנמהר, הוא ה-2 בנובמבר. ביום זה הופיעו אנשי הגיסטפו והוריעו ברבים שעל כל היהורים, ללא יוצא מן הכלל, להסגר בבתיהם, ושאף אחר לא יעיז לצאת מפתח ביתו החוצה. על כולם לחכות לפקורה שתנתן מטעם המועצה היהורית — ואכן, הפקורה שהוצאה ע״י המועצה היהורית לא היתה נוראה, היתה בה רק הורעה שהגרמנים זקוקים לבעלי־מלאכה ואנשי מקצוע כר להעסיקם בעבורה

... דער געשילדערטער צושטאנד האט געדויערט אונגע־ פער דריי מאנאט. ד. ה. ביזן איינשליסן אין געטא. דאס לעבן אין געטא מיט זיינע צער און ליידן איז א קאפיטל פאר זיך.

... ארימען טיי ליידן, וועלכע האבן פארלוירן דורכן איינ־ פירן דעם געטא יעדע ר מעגליכקייט פון פארדינסט. דער איינציגער קאנטאקט מיט דער אויסערליכער וועלט איז געווען דורך די ארבייטער, וועלכע זענען יעדן טאג ארויס צו דער ארבעט און אזוי ארום איינ־ געשאפט פאר זיך און אנדערע געטא־איינוואנער שפייז און פראדוקטן, פון די ארומיקע פויערים. פאר די נישט באמיטעלטע איז געווען טעטיג א געטא־קיך אויסגע־ האלטן פון יידן־ראט פארן געלט פון די רייכערע יידן. אין געטא האט זיך געפונען א פילץ־פאבריק מיט א שוסטעריי אין וועלכע מען האט אויסגעפירט באשטע־ לונגען פארן מיליטער. די פאבריק האט באשעפטיגט ביי 200 מאן. אזוי האט זיך געשלעפט דאס געטא־ לעבן ביז אקטאבער 1942.

אויפֿגעהויבן און אויפֿן אלעס פיר, פאמעלאדארויס פון געטא. אוועק בין איך צו באקאנטע גויים. מען האט מיר בכלל נישט געקענט דערקענען. אויפֿן צומאר־ גענס האט מען מיר ארומגעזוכט. און די גויים האבן מיר מורא געהאט צו האלטן. מען האט מיר פארבונדן דעם האלדז און צוגעלייגט ברויט און מיר געהייסן גען. איך בין געגאנגען פון איין פלאץ צום צווייטן, קיינער האט מיר גישט געוואלט האלטן, ווייל אלע גויים האבן געוווסט אז מען האט מיר אין געטא געשאסן. א האלב טויטער, ביז איך איינער אליין אין וואלד אוועק. צו מיינע ווונדן פלעג איך לייגן ברויט. רעדן האב איך בכלל נישט געקענט, איך האב געקלערט אז דאס וועט שוין זיין מיין ענדע • איך האב פשוט יעדן טאג מקנא געווען די טויטע. פון צייט צו צייט פלעג איך ארויס־ קריכן צו די גויים עפעס צו קריגן עסן. זיי האבן געהאט אויף מיר גרויס רחמנות, אבער מורא האבן זיי געהאט. ...

אי ד אליין, פארעגדי קמי ט מיי ן גאנצ ע משפח ה צו־ זאמען, בי ן אי ד מי ט מיי ן ברודע ר מענד ל פו ן בא ן געשפרונגען. או ן שטאר ק צוקלאפטע, פארוווגדעטע, זענע ן מי ד קוי ם אי ן געט א צורי ק געקומען. אי ד בי ן גענומע ן געוואר ן אי ן שפיטאל, או ן פו ן מיי ן ברודע ר הא ב אי ד בכל ל ניש ט געוווסט. בי ז מע ן הא ט ארויס־ געפיר ט ד י לעצט ע ביס ל סאקאלקער, אי ז מיי ן ברודע ר אווע ק צוזאמע ן מי ט זיי. מי ד מי ט נא ד 2 הא ט מע ן ארויסגעפיר ט צ ו שיסן, איינע ר א סאקאלקער, קאד ל וויניק, או ן דע ר צווייטע ר א דרוסקעניקער, גולומב, ווע ן מע ן הא ט מי ר געפיר ט צו ם שיס ן הא ב אי ד נא ד געהאלט ן א זעקעל ע מי ט אפא ר שטיקלא ד ברויט. אי ד הא ב געפילט, א ז ס׳אי ז שוי ן מיי ן ענדע • אי ד הא ב ע ס אראפגעווארפן, או ן אי ד אליי ן הא ב צ ו זי ד אזא ג געטא ן: פארווא ם קומ ט דא ס מיר? פארווא ם בי ן אי ד פאר־ משפ ט צו ם טויט? געשאס ן הא ט מע ן אונ ז אנטקעג ן תלמוד־תורה. ד י צווי י דערמאנט ע הא ט מע ן געשאס ן אי ן קא פ אוי ף טויט, או ן מי ד הא ט געטראפ ן ד י קוי ל אי ן האלדז. פו ן איי ן זיי ט אי ז ד י קוי ל אדיי ן או ן פו ן צווייט ן זיי ט אי ז ד י קוי ל ארויס. אי ן דע ם מאמענט, ווע ן ד י קוי ל הא ט מי ר געט ...

... פסי הרכבת מצד דרום של העיר המשכו תמיד את לב הנוער, בם ראינו את הדרך לעולם הרחב, לארץ רחוקה וקרובה ללבנו. שם בתחנה נפרדו בנים מאבות, אחים ואחיות אשר לוו את היוצאים לציון ולחיים חדשים, לוו בברכות ותקוות לבוא אחריהם, להצטרף אליהם, להגדיל את הכח הבונה ויוצר מולדת חדשה. וחלק דרומי זה נהפך קודם למחנק וגיטו, ופסי הרכבת שמשו דרך המות למאות ואלפים בני עירנו. ...