Adolf Hitler

... װי געזאגט איז נאך די14 יאר פון עםטרײכישן רעזשים געקומען דער רוםישער רעזשים. אץ1812 װערט נאפאלעאן באזיגט און פארשיקט. פוילן נעמט איבער אויך דאם װארשעװער פירשטנטום, בתוכו אויך לוקאװ. אין1815 באשטעטיקט דער װינער קאנגרעם דעם געשעענעם פאקט. לוקאװ גײט איבער צו רוםלאנד.א נײ קאפיטל עםנט זיך פאר לוקאװער יידן,א קאפיטל, װאם האט זיך פארענדיקט מיט דער ערשטער װעלט־מלחמה. װידערא מאל עםטרײכישע און דײטשע אקופאציע, װידערא מאל פוילישע זעלבשטענדיקייט— לוקאװער ײדן װערן פוילישע בירגער. אין םעפטעמבער 1939 קומטא נייע װעלט־קאטאםטראפע. היטלער אינוואזירט פוילן. מיט דעם אקט איז געחתמעט געויאת דער גורל פונעם פוילישן יידנטום— בתוכה לוקאװער ײדן— די יידישע קהילה־קדושה פון לוקאװ איז געװארן פארשניטן אויף אײביק.

איד האב װײטער גער,אט אויסצושטיץ צרות פון מיץ באלעבאםטע. אין דער ערשטער צייט, װען איד האב נישט געקענט, װי אנדערע פויערים, די ארבעט פון אויםױײסן די ווילדגעוויקםן, האט די פויערטע געשריגן, אז ײדן װילן נישט ארבעטן1 זײ האבן ליב קומען צום גרײטן. זי האט געטענהט, אז היטלער וועט שוין װיסן װאם ...

... און באלד האטא פויערטע דערצײלט װי אין דארף זשינקי, נישט װײט פון אלעקםאנדראװ, האבן די פויערים געמאכט זיךא פארװײלונג מיטא געכאפטן ײד. זײ האבן אים צוגעבינת צוא פערד און געטריבן אים מיט בײטשן אין שטאט אריץ. מײן באלעבאםטע האט םפעציעל זיך ״אויםגעפײנט״ און געזאגט, אז היטלער טוט זײער גוט. די יידן זענען פאראזיטן און מען דארף צוד,עלפן זײ אויםראטן. ...

... זאל פארשריבן װערן אויף אײביק אין זכרון פון די לוקאװער לעבנגעבליבענע ײדן דאם אײדעלע געשטאלט פון אונדזער בן־עיר ישראל שטײנבערג, אלם מוםטעד פון א מענטש, װאס האט אלץ געבראכט פארא קרבן, בכדי צו ראטעװען זײנע לאנדםלײט, און װעמען פיל האבן צו פארדאנקען דאס, װאם זײ געפינען זיך הײנט צװישן די לעבעדיקע נאך די גרויזאמע יארן פון היטלערם ממשלה. ...

אין אטריאד הײבט זיד אן צו שאפ,א פרײװיליקע גרופע׳ װעלכע גרײט זיד אויםצופירן אזא פריש שטיקל ארבעט. מען בעט שוין מיד.• ״חבר פאליטרוק׳ איד װיל גײז׳ איד בין גרײט צו גײן 1״ און דא האט זיד דערנענטערט דער ױם־טוב־טאג פון דער אנטשטײונג פון דער רויטער ארמײ. מיר גרײטן זיד צו פײערן דעם טאג. אויף דער פײערונג טרעט איד ארוים און זאג׳ אז װען היטלער װאלט איצט געװען דא בײ אונדז און װאלט געזען דעם גרויםן ײדישן אטריאד. װאם האט אים מיט אײניקע טעג צוריק צעשמעטערט דעם עשאלאן— װאלט ער זיכער באקומעןא הארץ־אטאק. און װאם װאלט ער געזאגט׳ װען ער וױיםט׳ אז היגטער זיעע גארניזאנען האלטן זיד אויף אזעלכע מעכ־ טיקע ײדישע אטריאדן׳ װי אונדזערער און זארינם׳ װאם האט אייד געצײלט אריבער ססד ײדן׳ אחוץ צענדליקער פוילישע און רוםישע אטריאדן׳ וװ אומעטום זענען געװעז ײדן׳ װאם האבן אפגעשפילטא גרויםע ראל אין קאמף קעגן זײנע באנדיטן. צי קאן ער זיד דאם פארשטעלןז ...

אבער אט די האפענונג איז גלײך צערונען. אפגײענדיק עטלעכע מעטער האבן מיר באגעגנט דעם ערשטן לוקאװער פאאאק. איך האב אים גלײך דערקענט: דאס איז קח־ טשיק,א לערער פון דער לוקאװער גימנאזיע. ער האט זיך אפגעשטעלט און נישט געוװםט װאם צו טאן מיט אוגדז. איך האב שוין געװאלט אויםשטרעקן די האנט און פרעגן: ״פאניע קרוטשיק, צי לעבט װער פון אונחער פאמיליע״? אבער ער שטעלט זיך אװעק אין דער גאנצער ברייט און זאגט מיטא געדעמפטער שטימע: ״יודקא, זשייעש״ז (יודקע, דו לעבםט ?), און אין דער גרימאםע אויף זימ פנים האב איך דערקענט, אז ער מײנט עפעס אנדערש: װי אזוי האט היטלער נאך איבערגעלאזט ײדןז

װען היטלער ימ״ש האט אנגעצונדן דאם װעלט־פײער אין 1939, איז אונדזער פאר־ בינדונג מיט אײראפע, באזונדערס מיט פוילן, געװארן איבערגעריםן. מיר, די אמערי־ קאנער ײדן, האבן זיך נישט געקאנט פארשטעלן, אז היטלער פלאנט אומצוברענגען דאס גאנצע אײראפעישע ײדנטום. די ידעות זענען געװען קנאפע און צענזורירטע. מיר האבן געהערט, אז די דײטשן בושעװען אין פוילן, אז זײ פײניקן די באפעלקערונג, םפעציעל די ײדן, אז די ארעםטירן און שיקן אויף צװאנגס־ארבעט קיץ דײטשלאנד— דאם אלץ. װען די אנגעזעענםטע ײדישע פערזענלעכקײטן אין די פאר. שטאטן האבן זיך געווענדט צו פרעזידענט רוזװעלט, אז ער זאל עפעם טאן קעגן די דײטשע פארפאלגונגען אויף ײח, איז געקומען אן ענטפער: דערפאר איז אמעריקע אריץ אין קריג, כדי צו פארניכטן דעם היטלעריזם. מיט וױיטיק אין די הערצער איז אונדז געבליבן צו װארטן אויף היטלערם מפלה. ...

... אין יאר 1936, װען פראנקא. מיט דער הילף פון היטלער אמ מוםאליגי״ האבן געװאלט פארכאפן די מאכט אין שפאניע, האט יאנקל זיך אנגאזשירט אין די חיען פון דער אינטערנאציאנאלער בריגאדע. ער קעמפט אין דער באטוױן־קאמפאניע, װי ער צײכנט זיד אוים מיט זיץ מוט און העלדישקײט. ...