Jewish community of Łuków

אזוי שטורמיש און ווייטאל איז געווען דאס לעבן פון דער יידישער קהילה לוקאוו. ק״ק לוקאוו איז געווען פון גרויסן יחוס, געהאט די שענסטע רבנים אין פאדליאשע, און אויך איר לעצטער רב איז, אויב איך האב קיין טעות נישט, געווען א קאצקער אייניקל. ווי אין לוקאוו האט פריער געברענט א פלאמיק חסידות פון אלע אפצווייגונגען פון קאצק, אזוי האט שפעטער און ביז דעם אונטערגאנג דא געברענט א פלאמיק חסידות פון אלע >ןפצוויי־ גונגען פון גאציאנאלער און סאציאלער באפרייאונג אויף צו באפרייען כ^טשבי די גאנצע וועלט. ...

... שבט הא ב אי ך געזע ן אי ן ד י זאמד ן א זעקס״זיב ן קילאמעטע ר פו ן לוקאװ , אויפן וועג קיי ן ראדזין . ד א האב ן ד י דייטש ן אומגעבראכ ט טויזנטע ר או ן טויזנטער ייד ן סי י פו ן לוקאו ו גופ א או ן סי י פו ן אנדער ע שטע ט או ן דערפער , פון וואנע ן ייד ן זענע ן געטריב ן געװארן . ווארע ם פונק ט וו י אי ן דע ר פאר ־ גאנגענהײט אי ז לוקאו ו געווע ן א צענטראלע ר פונק ט פא ר געשעענישן , ^דע ר וװ געשעעניש ן האב ן זי ך אראפגעגאס ן פו ן היסטאריש ע ווייטקייטו , אזו י אי ז אויך ד י יידיש ע קהיל ה לוקאו ו געוואר ן א צענטע ר פא ר מוראדיק ע הריגו ת און פיינע ן ניש ט בלוי ז פא ר ד י ייד ן פו ן לוקאוו , נא ר פא ר א ס ך זןנדער ע יידישע שטעט , שטעטלע ך או ן דערפער .

... די פוילישע כראניקערס פארצײכענען, אז ביי דער דאזיקער געלעגנהײט האט יאן קאזשימיעזש באנייט די פריװילעגיע, װאם ײדן אין לוקאװ האבן באקומען פון דעם פריערדיקן מלך (אדער מלכים?). זײענדיק א קרוין־שטאט, איז לוקאװ געשטאנען אונטער דער דירעקטע יוריסדיקציע פון דעם מלך. דעריבער האט בלױז דער מלך געקענט געבן די פריװילעגיע. אין קעגנזאץ צו פרינצישע שטעט, װו דער פרינץ איז געװען דער דעה־זאגער.

... װי געזאגט איז נאך די14 יאר פון עםטרײכישן רעזשים געקומען דער רוםישער רעזשים. אץ1812 װערט נאפאלעאן באזיגט און פארשיקט. פוילן נעמט איבער אויך דאם װארשעװער פירשטנטום, בתוכו אויך לוקאװ. אין1815 באשטעטיקט דער װינער קאנגרעם דעם געשעענעם פאקט. לוקאװ גײט איבער צו רוםלאנד.א נײ קאפיטל עםנט זיך פאר לוקאװער יידן,א קאפיטל, װאם האט זיך פארענדיקט מיט דער ערשטער װעלט־מלחמה. װידערא מאל עםטרײכישע און דײטשע אקופאציע, װידערא מאל פוילישע זעלבשטענדיקייט— לוקאװער ײדן װערן פוילישע בירגער. אין םעפטעמבער 1939 קומטא נייע װעלט־קאטאםטראפע. היטלער אינוואזירט פוילן. מיט דעם אקט איז געחתמעט געויאת דער גורל פונעם פוילישן יידנטום— בתוכה לוקאװער ײדן— די יידישע קהילה־קדושה פון לוקאװ איז געװארן פארשניטן אויף אײביק.

... . אולם יכולים אנו לשער. המהר״ם נפטר בט״ז אײר שע״ו, גם אם נניח שהשאלה נשאלה בשנתו האחרונה, הרי היה זה 35 שנה לפני פלישת חמלניצקי ללוקוב. אך אין ספק שהשאלה נשאלה מספר שנים לפני כן, כי ר׳ יואלםירקים המוזכר ע״ש יצירתו בית חדש היה רב בלוקוב בשנים 1614—1613. לא מתקבל על הדעת שהוא ישלח שאלה כזו למהר״ם מלובלין. הוא היה בלי םפק פוםק בעצמו בענין. מכאן שעלינו להניח שהיא נשאלה קודם לכן כשללוקוב לא היה רב חשוב כזה שיוכל בעצמו לפםוק בשאלה נכבדה כזו או בזמן שללוקוב לא היה רב כלל. מכאן אנו רואים שבית הכנסת שנשרף ע״י חמלניצקי לא היה הראשון. לפי הםברות הרי שבית הכנםת הנזכר בשאלה אל המהר״ם היה המקום הקדוש הראשון של יהודי לוקוב הבנין כנראה עמד זמן רב עד לשריפתו. אך כל זאת היא לא ױתר מאשר השערה. מאחר וברור לנו שקהילה לא נולדת בן לילה והנה למעשה תוצאה הדרגתית ובמױחד בתקוצ ה ההיא, שבה אי אפשר היה להקים בית כנםת בלי היתר וזכות מױחדת, לקהילה, מכאן שישוב בלוקוב החל במאה ה־15 אם לא לפני כן.

... בלוקוב היה בית כנסת גד־ול, שהכיל מספר מאות מתפללים. בית הכנסו: היה פאר העיר. הוא נצב ע״י הצבעים הטובים בעיר, הרש ליב רוחײם מטס מנדלבוים. ליד בית הכנסת היה גם בית מדרש קטן, שבו התפללו יהודים פשוטים כמו בעלי עגלד״ / קצבים ובעלי מלאכה. הם גם נקראו ״חברה מקרא״. בכל ערב בין מנחה למעריב ובשבת אחרי הצהרים הם למדו חומש עם ר׳ אהרן מקרא־רבי. גם בבית הכנסת הגדול ישבו בכל ערב קבוצת יהודים מסביב לשולחן ארוך ועמם למד ר׳ אפרים ליכטנברג. בתלמוד התורה למדו מספר מאות ילדים ענײם. התלמוד תורה קוײם ע״י הקהילה. היה גם בית־מדרש חדש שקראו לו בית־מדרש של חיה שרה ע״ש הצדיקה חיה שרה.

... האט לוקאװ געפײערט אירע ססד־יאריקע עקזיסטענץ, לוהאװ, אײנע פון די עלטסטע שטעט אין פוילן איז אנטשטאנען אומגעפער אין יאר 1230, באלד אין די ערשטע יאח האבן דארט זיך שוין געפונען אײנצלקע ײדן, און מיט עטלעכעק יאר שפעטער האט דארט שוין געדארפט זײן א ײדישע קהילה. װארום װען לוקאװ איז געװארן אפגעברענט אין א קורצער צײט ארום (בײם אנפאל פון די טאטארן) איז אויך פארברענט געווארן א קלײן שולכל. מיר זענען נישט באלאנגט קײן דאקומענטן פון שפעטעדדיקן ײדישן לעבן אין לוקאװ — פון 14טן ביזן 19טן יארהונדערט — אבער פון ציפערן און דאטעם׳ װאם איך האב צוזאמען מיט אסתר סרעברניק געזאמלט א מאל אלס מדריכים פון ״השומר הצעיר״, װײסן מיר, אז אין יאר 1820, װען עס איז פארגעקומען א באפעלקערונג־ צײלונג אין לוקאװ, האבן דארט געלעבט 1259 יידן לגבי (^) 12 פאליאקן און עס האט שוין עקזיסטירט א גאנץ אלטער בית־עולם. אין די שפעטערדיקע סס1 יאר איז דער ײדישער ישוב נאך גרעסער געװארן. אין 1910 האבן אין לוקאװ געװוינט 8070 ײדן און 3700 פאליאקן. אבער אין דער מלחמה־צײט האבן אסך ײדן פארלאזט לוקאװ - ארויסגעפארן אין אנדערע שטעט אדער עמיגרירט. אויך די שטערבלעכקײט איז געװען א גרויסע. אין יאר 1921 האבן אין לוקאװ זיך געפונען בלויז 250< ) ײדן, דאקעגן ...

... די גרויסע שול איז אויפגעבויט געװארן אין אנהײב פון 19טן יארהונדערט. בײ דעמלט האבן די פאליאקן נישט דערלויבט צו בויען קײן געמויערטע שול, נאר א הילצערנע. זי האט אויך געדארפט זײן נידעריק. ביז דער לעצטער צײט האבן די פאליאקן נישט געקענט מוחל זײן די ײדן, פאר װאס זײ האבן אײנגעארדנט די שול און דאס בית־מדרש, און אויך דעם בית־עולם, אויף אזעלכע צענטראלע פלעצער. די אלע פלעצער האבן געהערט צו דער שטאט און די ײדן פלעגן אלע יארן צאלן ארענדע־ געלט. פארשטײט זיך, אז זײ האבן כםד ר געלעבט אין פחד, מען זאל נישט אפזאגן די ארענדע. ...

... היה זה בערב קיץ כששלשה צעירים ־ אני, זיםל פלדמן ושמואל ליכט ר ז״ל, החלטנו לנסות לישראל רוזנצויג שיעזור לנו ביסוד השומר הצעיר ולעמוד בראש הפעילות. ישראל רוזנצויג בא ללוקוב מורשה, הוא היה מורה בבית ספר ממשלתי בלוקוב, ראינו לפנינו אדם עם השכלה ואינטליגנציה שלוקוב לא יכלה אפילו לחלום על איש מסוגו. אנו גם הרגשנו שהמורה רוזנצויג יש לו לב יהודי חם והוא יהיה מוכן לעשות משהו למען נוער יהודי בלוקוב. אלא שצריך היה לפנות אליו ואנחנו, מייסדי השומר הצעיר, לא היתה לנו גם ברירה אחרת, כי בלי מנהיג לא יכולנו אפילו לחשוב על יסוד השומר הצעיר ואנו ראינו את ישראל רוזנצויג כאילו נפל פשוט מן השמים כדי לעזור לנו,

... אין א םרילינג־טאג פמיאר 1943, דעם 2טן מאי, איז פארגעקומען די ליקװידאציע פון יידישן לעבן אין לוקאוו. די דייטשע רוצחים מיט זייערע מיטד.עלפערם האבן אומ* געבראכט די אײנצלגע ײדישע משפחות, װאם האבן באװיזן ביז דאן זיך צו ראטעװען. מען האט זײ צוזאמענגעטריבן אויפן פלאץ פארן יודענראט און פון דארט האט מען זײ אפגעפירט קײן טרעבלינקע. ...

... די ײדישע באפעלקערונג אין לוקאװ איז געװען געזעלשאפטלעך כמעט װי איזאלירט פון אנדערע שטעט אין פוילן. עם דערגײט דארטן נישט דער טעמפ פון דער גרויםעד באװעגונג, װאם װאקםט אן אין גאנצן לאנד אויפן געביט פון קולטורעלער און עקאנא־ מישער אנטװיקלונג. װען טײל ײדן האבן שוין געהאט אפילו פארנומען אנגעזעענע פאזיציעם אין דער אלגעמײנער װירטשאפט אין לאנד און זענען אדאנק זײערע קאפי־ טאלן געװארן קרעדיטאח, גרויםע םוחרים, פארדרײטשיקעם אמ ארענדארן— זענען די לוקאװער ײדן אלץ נאך געבליבן קבצנים, ציענדיק קוים פרנסה. ...

״םטאציע לוקאװ!״ — רופ ט אוי ם דע ר קאנדוקטאר. אי ך כאפ זי ך אוי ף װי םו ן שלאף. כ׳גלײ ב ניש ט מײנ ע אויגן. אי ך פרע ג זי ך אלײן: בי ן אי ך באמ ת שוי ן אי ן לוקאװ? נאר ט מע ן מי ך ניש ט? אל ץ אי ז פא ר מי ר פרעמד, פוםט, חורבן... אי ך דערקע ן נישט דא ם ארט, ו װ אי ך הא ב מײנ ע בעםטע, בליענדיק ע יאר ן פארבראכט. װ ו זענע ן אל ע מײנע טײערע, װעלכ ע האב ן אי ן יא ר 1939 מי ך באגלײ ט או ן צוגעוװנטש ן צ ו מי ץ אפפאר קײ ן ראטן־פארבאנ ד ז ו װ אי ז דא ם שטעטל ז ו װ אי ז אל ץ אהי ן געקומעןז... פאר מידקײ ט זע ץ אי ך זי ך אװע ק אוי ף א קופ ע קופ ע אלט ע בלעך, װא ם אי ז דע ר אײנציקע ר זכר׳ א ז ם׳אי ז ד א װע ן געװע ן א ײדישע ר ישוב... אי ך דרימ ל איץ. אי ך ז ע דא ם שטעט ל מיט זײנע ם אויםזען, אי ך ז ע מײנ ע עלטערן, ברידער, שװעםטער, שכנים, םרײנד, חברים. אי ך ז ע װ י קינדערלע ך שפיל ן זיך. ע ם װער ט אזו י גוט... מי ט א מא ל װער ט מי ץ חלום צעשטערט. מי ץ שכ ן אדא ם װעק ט מי ך אױ ף מי ט זי ץ ״דזשע ן דאברי״ או ן םרעג ט מיך ו נא ך װא ם ביםט ו געקומע ן אד׳ע ר ז בים ט געקומע ן שלאפ ן אוי ף דע ר קופ ע בלע ך ז ער נעמ ט מי ך ב ײ דע ר האנ ט או ן פיר ט מי ך איבע ר פוםט ע פלעצע ר באװאקם ן מי ט גראז, װאם מאכ ן דע ם אײנדרו ק פו ן א ן ארט, װ ו ם׳הא ט קי ץ מענטשלעכע ר םו ם ניש ט גע ־ טראטן. ע ר פיר ט מי ך צ ו צ י א ן אלט ן בוי ם אױ ף דע ם מאגיםטראט־הוי ף או ן זאג ט מי ר 1 דא האב ן ד י געשטאפא־ליי ט יעד ן אוונ ט צוגעפיר ט א גרופ ע ייד ן א ץ זי י דערשאםן. ער װית ט מי ר אוי ך ד י װענט, װא ם זענע ן באפלעק ט מי ט ײדי ש בלוט, בלו ט םו ן ד י פיצלעך קינדער, װעמענ ם קערפערלע ך ד י דײטש ע םאדיםט ן האב ן אי ן ד י װענ ט צע ־ שמעטערט... לענגע ר ...

... בהם היה העם היהודי מהלך בנחלי דם ואש , ימים בהם נרצחו ונשרפו כל יקירינו . בתמרות העשן נמוגה תרבות יהודית שנוצרה במשך 700 שנות יישוב יהודי בלוקוב . ...

... די ײדישע קהיל ה לוקאװ (הקדמה) — מ. צאני ן 7 ...