Judenrat

די שטימונג איז געווארן מיט יעדן טאג ערגער און האפענונגסלאזער. מען איז ארומגעגאנגען װי צעמישטע. עס איז פשוט פארשװונדן דער שלאף פון די אויגן. מען האט זיך געהאלטן איז אים באראטן װאם צו טאן? װי אזוי זיך צו העלפן? מענטשן זענען געלאפן צום ױדענראט, צום קהלה־פרעזעס און געהאלטן אים אים שרײען: װאם װעט זײן? פאר װאם זעט מען נישט עפעס צו טאן? פאר װאם שװײגט מען, װען דער חלף ליגט אויפן האלדז? זײ האבן געענטפערט אים זאך: מען דארף ארבעטן... מעגלעך, אז די דײטשן װעלן די ארבעטס־מענטשן פון זײערע פלאצװוקעם נישט טשעפען און די באשעפטיקטע בײ זײ ח װעלן בלײבן לעבן. ...

עס הייבט אן צו ארבעטן א פוטער־קאמיסיע בײם ױדענראט און ײדן טראגן אװעק זײער שװער אויסגעהארעװעטע פראצעס צו דער קאמיםיע, װעלכע גיט ארויס א קװיטונג.

... א קאמיםיעםו ן געםטאפא־לײט פאלט ארײן אי ן יודענראט או ן באטדאכ ט ד י צונױפגעזאמלטע פוטערם • װױיזט אוים, א ז ד י צאל האט זײ נישט באפרידיקט, או ן זײ שלאגן מכות־רצח דע ם פערםאנאל, װאם איז באשעפטיקט בײ דער זאמלונגם־אקציע. זײ שרײען, א ז ד י אקציע גײט צו זײער לאנגזאם. ...

די ערשטע האט מען אויפגעװעקט דעם ױדענראט און זײ אין דער אונטעתועש אװעקגעטריבן צום חזיר־פלאץ. דערנא ך האט מען ארויסגעטריבן די גאנצע ײדישע באפעלקעדונג — מענער, פרויען מיט קינדער — אל ע נאקעט. אפילו קימפעטארינס האט מען געטריבן פון די בעטן מיט די קלײנע עופהלעך אין די קישעלעך. מען האט געטריבן אלטע לײט, זקנות אין די העמדער, געשלאגן זײ מכות־רצח און געשריגן און געזידלט ־ ״איר העסלעכע הינטער! איר האט דעם קריג געמאכט! איר קרעציקע באנדע!״ ...

... מיװ קרובה איז שוין נישט געװען אין געטא . זי איז אװעק מיט דער אקציע אין הארבםט 1942 • איד בין אחץ אין ױדענראט אװ געבעטן , אז מען זאל מיר געבן אן ארט װו צו שלאפן . מען האט מיך געשיקט אין א באראק װו אין צװײ צימערן האבן געוװינט ביז 100 פעדזאן . דארט איז געװען שמוציק אװ ענג • איד האב נישט געהאט װו זיד אװעקצולײגן. ...

װידער זענען אדורך עטליכע טעג און מען האט אנגעהויבן רעדן װעגן א נײער ״אקציע״. קיינער האט נישט געקענט זאגן פון װאנען די ידיעות נעמען זיך, אבער עפעס האט זיך געפילט אין דער לופט. די, װאם זענען געשטאנען נאענט צום ױדענראט זענען אומרויקער געװארן. ײח זענען װידער אװעק אין די דערפער זיך באהאלטן בײ באקאנטע פויערים. אנדערע האבן אין געהײם געבויט אין די מויערן און קעלערס באהעלטענישן, ״סכראנעם״, אבער דער גרעסטער טייל פון די ײדן אין געטא האט געװארט אויף ניסים. װאס ם׳װעט זיץ, זאל זיץ — םײ װי איז נישטא קײן אויסװעג. ...

12 אײזײגער, זענען ארײנגעפאלן קיץ לוקאװ ראדזינער געשטאפא־לײט און דערשאסן צװישן אנדערע נחמיה װענגער, יצחק ליבמאן, אלטער ליבמאן׳ יהושע פץ ברויזם זון — צהאמען ביז א 60 פערזאן. ביז טאג האט דער ױדענראט געמוזט אפװאשן דעם בלוט און צונעמען די מתים . ...

... אין יוני 1941, נאכן אנפאל פון די דײטשן אױף רוםלאנד, האט זיך אנגעהויבן א נײע תקופה אקדי רדיפות קעגן די יידן. יעדע געשטאפאװיעץ, װאם איז נאר אדורכגעפארן לוקאװ, האט געפונען פאר נייטיק אפצושטאט א װיזיט אין ױדענראט, כדי צו קריגן עפעם א ״מתנה״. יעדע אײנער פון זײ האט געװוסט, אז ער קען אלץ טאן מיט די ײדן — הרגענען, רויבן, שלאגן. ...

... דער געטא איז דאן באשטאנען פון פאסטערניק און פון יאטקע־גאס. ער האט זיך אנגעהויבן פון דארט װו זבולון אריה האט געװוינט און װו עס איז געווען דער יודענראט (ארקע חײם ישעיהם (נירענבערג) איז געווען דער פרעזעס) ביז דעם מיעכאװער רבינם הויז און אהרן משה פעקערס הויז. דארט האט דער געטא זיך געענדיקט.

עם זענע ן ארויסגעגעב ן געװאר ן אנטי־ײדיש ע פארארדענונגען, װ י ספעציעל ע אויפשריפטן אוי ף ד י ײדיש ע געשעפטן, נאמיגירט ע קאמיםאר ן אי ן ד י ײדיש ע פאבריקן, א ז ײדן טאר ן ניש ט גײ ן אי ן גא ם נא ך 8 א זײגע ר אי ן אװנט, א ז מע ן דאר ף זי ך צושפיליע ן ד י געלע לאט ע אאז״װ, בי ז מע ן האט, דור ך דע ר פארמיטלונ ג פו ן יודענראט, אנגעהויב ן אויפפאדערן ד י ײדיש ע מענע ר זי ך צוצושטעל ן צ ו ארבע ט או ן אװעקצופארן. דא ן הא ט מען געמח ט װער ן אומלעגאל. מע ן הא ט זי ך געשאפ ן װוינונגע ן אוי ף צ ו באהאלט ן זיך. דא ם איז געװע ן זײע ר שװער. א ם ך װוינונגע ן זענע ן ״פארשיט ״ געווא ח א ץ מע ן הא ט זי ך קוים געראטעװע ט מיט ן לעבן. אי ן יענע ר צײ ט זענע ן פ ץ בעלגי ע דעפארטיר ט געװא ח א ם ך לוקאװע ר א ץ זײע ר װײני ק פ ץ ד י זענע ן צוריקגעקומען- ...

... ט ניח א געװען ארבעט און פרנסה, בפרט, אז עס פלעג ן בהדרגה אנקומע ן ידיעות װעג ן טרעבלינקע. לכתחילה, הא ט טרעבלינקע ניש ט באדײט פארניכטונג, נאר פארשיקונג. מע ן הא ט געמײנט, א ז דא ס אדט געפינ ט זי ך אוי ף יענער זײ ט פו ן טײ ך בוג. פאמעלע ך אי ז געװאר ן פא ר אלעמע ן קלא ר דע ר אײגנטלעכע ר אינהאלט פונע ם שחיטה־ארט טרעבלינקע. בפרט נא ך פו ן דערצײלונגען פו ן עדי ראיד״ װאם האב ן זי ך ע ל פ י נ ם געראטעװע ט פו ן דע ר געסטאפא. ײדן אידענטיפיצירן אפט ד י באגריפן געסטאפא, ם.ס. או ן ם.ד. געסטאפא־לײט זענע ן ד י אלע, װעלכע טדאגן אוי ף זײערע אוניפארמע ן א טויט ן קאפ־צײכן. דע ר געסטאפא־פאמ ט אי ן ראדזי ן הא ט צוגע־ זאגט שו ץ או ן השגחה, פארארז־נ ט דא ם שאפ ן פו ן א וװין־געטא, אגב, גאנ ץ שװא ך געהיטן, או ן אינסטרױר ט דע ם יודענרא ט אי ן פא ל פו ן א ניש ט געװונטשענע ם וויזי ט םון באװאפנטע דײטש ן אדע ר אוקראינער, תיכ ף צ ו טעלעמאנירן, כד י ד י ייד ן אפצו־ היטן פו ן װעלכ ן ניש ט אי ז בי ת או ן שלעכטם .

... אין א םרילינג־טאג פמיאר 1943, דעם 2טן מאי, איז פארגעקומען די ליקװידאציע פון יידישן לעבן אין לוקאוו. די דייטשע רוצחים מיט זייערע מיטד.עלפערם האבן אומ* געבראכט די אײנצלגע ײדישע משפחות, װאם האבן באװיזן ביז דאן זיך צו ראטעװען. מען האט זײ צוזאמענגעטריבן אויפן פלאץ פארן יודענראט און פון דארט האט מען זײ אפגעפירט קײן טרעבלינקע. ...