Treblinka

... עס ווערט דערציילט פון עדי ראיה, אז אפט, ווען עס פלעגן אנקומען צוגן קיין אשוויענטשים אדער בעלזשעץ, צי טרעבלינקע, פלעגן די קרבנות זוכן דעם וועג צו די גאזקאמערן, כדי וואס שנעלער צו פארענדיקן זייער פיין. צו דער פיין פון די קרבנות אויפן ערד פון לוקאו ו איז אזא דערלייזנדיקער טויט נישט געקומען אזוי שנעל ווי זיי האבן געבעטן. די דייטשע מערדער, מיט זייערע אוקראינישע, לעטישע און פוילישע צוהעלפער, האבן אויפן ערד פון לוקז^ו ו געפראוועט גיהנומס פאר יידן, גיהנומס לגבי וועלכע אלץ, ווזן ס איז געשילדערט געווארן פון גיהנום, ווערט בלייך.

מסופר ע״י עדי ראיה שהרכבות שהיו מגיעות לאושונצ׳ים, לבלז׳יץ או לטרבלינקה, היו הקורבנות יוצאים ומחפשים בעצמם את הדרך לתאי הגזים כדי למהר ולגמור עם סבלם. אך לקורבנות הסובלים על אדמת לוקוב לא בא המות המצופה כל כך מהר. הרוצחים הגרמנים עם עוזריהם האוקראינים, הליטאים והפולנים ניהלו על אדמת לוקוב גיהנום ליהודים, מצב שכל תאורי הגיהנום לגביו הינם חױורים. ...

... געזוכט זיך צו ראטעװע ן הא ט מײן שװעסטער מיט מאן און קינה געבעטן א באהעלטעניש בײ קריסטלעך םרײנ ה מאנכע םו ן ז ײ ״לינקע / אנטוישסע, אויסגעלאכטע, סאריאגט מיט הינט ^ האבן אויסגעהויכט זייער לעצטן אטעם אין גיהנום טרעבלינקע . ...

... געהייםן זינגען די ״התקוה״ און צוזאמען מיט אלע יידן האט מען די אפגעשיקט צו דער באזא װװ פון דארט קיין טרעבלינקע. ...

... כל יהודי העיר גורשו לחצר החזירים ׳ שם גם פגשתי את אשתי וילדי. את כל היהודים האלה העבירו בלילה לרכבת, הכניסו אותם לקרונות המוכנות ושלחו ם לטרבלינקה. ...

אחרי 3 חדשים של שקט יחסי עלתה עלינו הגסטפו וכל היהודים שעבדו באזור׳ הועברו לשוק החזירים. שם פגשתי את אחי גודל גריצר׳ וסכמנו לקפוץ מהרכבת. בשוק ראיתי איך שאיטשה קרמיק מרעיל עצמו. ספרו לי שגם הולברג׳ חתנו של טנקולסקי׳ הרעיל את משפחתו ואת עצמו. משוק החזירים העבירו אותנו לרכבת וגירשו לצריפים. שם היינו צריכים לחכות לרכבת למזריטש׳ שהיתה צריכה להובילנו לטרבלינקה. לי ולאחי גודל לא היתה הסבלנות לחכות לרכבת וברחנו מהצריפים. עמנו ברח גם דוד פרידמן (בנו של מנדל לנדר). בחוזרנו ללוקוב׳ הסתתרנו בביתי׳ במרתף. שכנתי הפולניה׳ בשם טצ׳ולקובסקי׳ הביאה לנו אוכל וחדשות מן העיר. אחרי מספר ימים ספרה לנו השכנה״ שיצרו גיטו יהודי. עזבנו את המרתף ועברנו לגיטו. ...

... אין א פוילישער שטאט, גטנץ פרי פארטאג. הערט מען א געשרײ, א יאמער, א קלאג, מענטשן האלב משוגע, די שרעק איז גרויס. פלוצלינג הערט מען: ״ױדן ארוים״! זשאנדארן, פאליצײ, אוקראינער פיל, צו מארדן די ײדן — דאם איז זײער ציל. זײ מארדן און שלאגן, א מורא, א שרעק, מען פירט די ײדן צום באן אװעק. און באשרײבן קען מײן פעדער, װי עס דרײען זיך די רעדער. די װאגאנען זענען פיל. דארט פירט מען ײדן אוין ן קידוש השם — קײן טרעבלינקע, קײן טרעבלינקע. ...

... ס׳איז שפעט, טאקע שפעט • אלץ איז געענדיקט. מימ מאמע סטרערן זענען אין א ש םון טרעבלינקע! דאס חוק־בית־םדר ש

... שוין מיט א געװיסער צײט צוריק פאר דער ערשטער אקציע פון אויסראטן די ײדן אין אונדזער שטעטל לוקאװ, זענען צו אונדז דערגאנגע ן ידיעות — אײנע שרעק־ לעכע פון דער צװײטער — װעגן פארשידענע אויסראטונגם־אקציעס אין װארשע, נאװאמינםק, לובלין, לובארטאװ, כעלם און אנדערע שטעט. עס האבן זיך אנגעהויבן באװײזן בײ אונדז אין שטעטל ייִדן אנטלאפענע פון פארשידענע שטעט װאו אזעלכע אויםראטונגם־אקציעס זענען פארגעקומען. עס האבן זיך געראטעװעט צו אונדז אין שטעטל ייִדן, װאם זענען געשפרונגען פון צוג אויפן וועג קײן טרעבלינקע. זײ האבן דערצײלט אין שטעטל װעגן די שוידערלעכסטע איבערלעבונגען, די נגישות און פײניקונגען פון די היטלעריסטישע רוצחים, די אויסטערלישע פאקטן פון סאדיזם איבער פרויען, זקנים און קלײנע קינדער. דאם בלויזע הערן פון זײערע איבערלעבונגען האט געמאכט גלױוערן דאם בלוט אין די אדערן •

... עס װער ן צ ו אונדז , אי ן לוקאװ , ארײנגעמריב ן פי ל ראדזינע ר ײד ן או ן אוי ך סו ן ד י ערטער ארו ם לוקא װ : פו ן םטאניען , קאצק , זשעלעכאװ , או ן אוי ך פו ן ד י דערפע ר ארום . לוקאװ װער ט דע ר זאמלפונק ט פו ן ײדן , װעלנ ע דארפ ן אפגעשיק ט װער ן קי ץ טרעבלינקע . ...

הײנט, װען איך שרײב אט די װערטער, קומט פאר אײנע פון די דײטש ע כםדרדיקע מערדערײען. זײ רופן עס: ״מאכן די שטאט ױדענרײך. פון נעכטן און ביז דער איצ־ טיקער מינוט (9 אװנט) הער איך א כםדרדיקע שיםערײ. אט די אקציע בײ אונדז האט זיך אפגעשפילט אזוי: צו ערשט האבן מיר געהערט װעג ן געטא אין װארשע, װעג ן בעאשעץ, טרעבלינקע, לובלין. מיר האבן געהערט װעגן דעם פון דער װײטנםן מען האט דערצײלט, אז עס זענען אומגעקומען הונדערט, צוױי הונדערט טויזנט. בײ אונדז אין שטאט זענען ײדן ארומגעגאנען פרײ. קײן געטא איז נישט געװען. עס זענען בלױז געװען ײדישע געגנטן, אבער ײדן איז געװען דערלויבט צי באװעגן זיך פרײ. זומער האט מען שױן די ײדן פארװערט אװעקצוגײן װײט פון זײער וװינארט. אויב מען האט געטראפן א ײד אויםער דער שטאט, האט מען אים פשוט דערהרגעט. שפעטער האט מען אנגעהויבן אײנארדעגע ן גרויזאמערע אנפאלן אויף ...

... פון צװישן דעם אנגעטריבענעם עול ם אויפן מארק, פלעגן פארשידענע פירמעם, איבערהויפט דײטשע, אויסקלויבן א טײל אויף ארבעט. די איבעריקע זענען אפגעשיקט געװארן קיין טרעבלינקע. א םך פלעגן פרײמ אנטלויפן א מ שפרימען פון די לויםנדיקע צוגן. וועגן אט די קרבנות װײס איך גארנישט •

... 4 א זײגער נאך מיטאג ווערט שטיל. מען פירט אוועק אין רײען די לעצטע יידן קײן טרעבלינקע. מיר הערן זייערע טריט, מיר זעען ווי זיי קוקן זיך אום צום לעצטן מאל אויף זייער געבורטם־שטעטל, אויף זייער הײם. זיי גײען צום טויט די לעצטע נאך זײ בלייבט דא אפגעװישט דער ייִדישער ישוב. ...

... עם דערנענטערט זיך חודש אלול מיט זיינע פארכטיקע טעג פון ערב ראש השנה 1942. מיר הערן װעגן די צוגן, װאס פירן ײדן קיין טרעבלינקע. דאם דערציילן אונז די געשפרונגענע פון די װאגאנעס. מיר פילן, אז די שװארצע כמארע דערנענטערט זיך צו אונדזער שטאט לוקאװ. די אברים ײעח װי אפגעשטארבן, פאראליזירט. ...

די געקומענע האט מען אויפגענומען זייער העפלעך און מ׳האט זיי געהייסן זיך מעלדן צו מארגנס. אבער ווען זיי זענען געקומען צום צווייטן מאל — עטליכע הונדערט פערזאן — האט מען טעלעפאנירט צו דער זשאנדארמעריע, וועלכע האט זיי אלעמען אפגעפירט צו דער באן. גראד איז יענעם טאג אװעק א ״טראנםפארט״ פון מעזריטש קיץ טרעבלינקע. דער צוג האט זיך געשטעלט ביי אונז אויף דער סטאציע און מיט־ גענומען אויך די לוקאװער. ...

... ביז מיר האבן צוריק זיך דערקליבן קײן לוקאװ. דארט האב איך געטראפן די עלטערן צוזאמען מיט דער גאנצער משפחה. קײן געטא איז נאך דאן אין לוקאװ נישט געװען. מיר האבן געהערט װעגן טרעבלינקע, װעגן אויםראטונג־לאגערם, אבער אין דער אמתן האבן מיר דערין נישט געגלײבט. מיר האבן זיך דאס גארנישט געקענט פארשטעלן. די מענטשן האבן אויסגעהערט אונזערע דערצײלונגען פון די װאגאנען, אבער זײ האבן װײטער געלעבט מיט אילוזיעם. זײ האבן נישט געװאלט גלײבן, אז עס דערװאדט זײ דאם שרעקלעכסטע.

... אין א םרילינג־טאג פמיאר 1943, דעם 2טן מאי, איז פארגעקומען די ליקװידאציע פון יידישן לעבן אין לוקאוו. די דייטשע רוצחים מיט זייערע מיטד.עלפערם האבן אומ* געבראכט די אײנצלגע ײדישע משפחות, װאם האבן באװיזן ביז דאן זיך צו ראטעװען. מען האט זײ צוזאמענגעטריבן אויפן פלאץ פארן יודענראט און פון דארט האט מען זײ אפגעפירט קײן טרעבלינקע. ...

... ביום אביב ׳ 2 למאי בשנת 1942 ׳ התקײם חיסול ח״י יהדות לוקוב. הרוצחים הגרמנײם ועוזריהם המיתו את המשפחות היהודױת שהצליחו להציל עצמן עד אז. כנסו אותם במגרש לפני הױדנרט ומשם העבירום לטרבלינקה. ...

... ן לוקאװ) געצײלט א ן ערך 10,000 ײדן, דערי ן ביז 2000 פארשיקט ע פו ן דע ר סלאחאקײ. קײ ן געטא איז לכתחילה ניש ט געװען. ײדן האב ן געװוינט צוזאמע ן מי ט פאליאקן. ד י ערשטע אויפטרײסלונג איז געקומע ן א ן ערך 6 װאכ ן פא ר דע ר אײגנטלעכע ר קאטאס־ טראפע. ס׳אי ז דא ן געלונגע ן אפשרײע ן ד י גזירה, אבע ד צוזאמע ן דערמי ט אי ז שוי ן גרינטלעך פארשװונח ד י רו או ן גלײכגעװיכט. אי ן אנבליק פו ן א ן עװענטואליטעט צו װערן פארניכטעט איז שוי ן ניש ט ניח א געװען ארבעט און פרנסה, בפרט, אז עס פלעג ן בהדרגה אנקומע ן ידיעות װעג ן טרעבלינקע. לכתחילה, הא ט טרעבלינקע ניש ט באדײט פארניכטונג, נאר פארשיקונג. מע ן הא ט געמײנט, א ז דא ס אדט געפינ ט זי ך אוי ף יענער זײ ט פו ן טײ ך בוג. פאמעלע ך אי ז געװאר ן פא ר אלעמע ן קלא ר דע ר אײגנטלעכע ר אינהאלט פונע ם שחיטה־ארט טרעבלינקע. בפרט נא ך פו ן דערצײלונגען פו ן עדי ראיד״ װאם האב ן זי ך ע ל פ י נ ם געראטעװע ט פו ן דע ר געסטאפא. ײדן אידענטיפיצירן אפט ד י באגריפן געסטאפא, ם.ס. או ן ם.ד. געסטאפא־לײט זענע ן ד י אלע, װעלכע טדאגן אוי ף זײערע אוניפארמע ן א טויט ן קאפ־צײכן. דע ר געסטאפא־פאמ ט אי ן ראדזי ן הא ט צוגע־ זאגט שו ץ או ן השגחה, פארארז־נ ט דא ם שאפ ן פו ן א וװין־געטא, אגב, גאנ ץ שװא ך געהיטן, או ן אינסטרױר ט דע ם יודענרא ט אי ן פא ל פו ן א ניש ט געװונטשענע ם וויזי ט םון באװאפנטע דײטש ן אדע ר אוקראינער, תיכ ף צ ו טעלעמאנירן, כד י ד י ייד ן אפצו־ היטן פו ן װעלכ ן ניש ט אי ז בי ת או ן שלעכטם .

שבת, דעם 8טן נאװעמבער 1942, האט מען מיך צוזאמען מיט נאך הונדערטער ײדישע ארבעטער פארנומען פון דער װאסערלײטונג. דער אקט איז פארגעקומען 4 א זײגער פארטאג — ם׳זאל קיינעם נישט אײנפאלן קײם מחשבה װעגן אנטלויפן. מען האט אונדז פארלאדן אין װאגאנען. ריכטונג — טרעבלינקע. ...

... װאקישע גולים. פון די מענערישע ארבעטס־קאמפלעטן האט מען איבערגעלאזן בלױז 10 פראצענט. 4 א זײגער נ.מ. איז שוין געװען סוף חורבן. די צאל קרבנות פונעם ערשטן טאג האט באטראפן ססס. 5 נפשות. אלע זענען אפגעפארן קײן טרעבלינקע. דעם פאקט האבן פעסטגעשטעלט א רײ יונגעלײט און פרויען װאס זענען געשפדונגע ן פון די װאגא־ נען. דאנערשטיק׳ דעם 8טן אקטאבער, האבן די דײטשן, דורך דער פארמיטלונג פונעם ױדענראט, מודיע געװען דער איבערגעבליבענער באפעלקערונג — װער נאך אין די באדעלטענישן און װער אויף דער פרײ — אז אלעס זאלן זיך מעלדן אינעם יודענראט, װו זײ װעלן באקומען א ן ארבעטס־צוטײל אויף די עקזיסטירנדיקע פלאצװוקעס. ס׳האבן זיך געשטעלט א ססס. 2 מענער און פרויען. נאך מיטאג איז דער זאמלפלאץ געװארן ארומגערינגלט דורך דײטשן און אוקראלנער און אלע ײדן האט מען אנגעלאד ן אין װאגאנעו א ם אפגעפירט װידער קײן טרעבלינקע. ...

אין דעם זעלבן צימער זענען געווען מעת־מעשד. געזעסן א ייִדישער אפיציר פון דער פוילישער אַרמיי און א ייִדישער פאליציאנט. דער פאליציאנט האט מיך שטארק אנגעקוקט און סוף האט ער זיך אנגערופן. אז איך בין זייער ענלעך צו א יינגל. װאם איז געווען מיט אים אין טראנספארט קיין טרעבלינקע. דעם יינגל האט געהייסן מרדכי גערעכט. ...

פולין עם הפשיסטים שלד״הםנציה במחנה הממשלה ומתנגדיהם האנדקים במחנה האופוזיציה. מלחמתם על השלטץ הביאה פורענוױת על היהודים. הםנציה עשתה הכל כדי להוציא מידים יהודױת עמדות כלכלױת. מי לא זוכר את הצעת החוק ב־1939 לביטול השחיטה היהודית. כן תופעת ה״אופשם״ המלווה ע״י ה״פנקטים״ ליד חנויות יהודיות. החלו הפגיעות והעלבונות בםטודנטים היהודים. נתקײמו משפטים בהם הואשמו יהודים בפגיעה בכבוד האומה הפולנית. קרו מקרי ״פשיטק״, מינםק ואזוביצק. קרקע האנטישמױת הפוריה הזאת היתה המקום האידיאלי להיטלר להקמת אושװיץ, מײדנק וטרבלינקה. ...

... אך הכאב דורש את שלו והוא יד וזכרון בכל מקום שיש יהודי. לכן אנו, בני לוקוב, נשאיר יד חכרון לעיירה קטנה יהודית שהושמדה. כי הרי העײרות היו הראשונות שנעו בנחלי דם. הם הױ שבנו את הבונקרים הראשונים. אנו הײנו הראשונים שהבאנו את הבשורות האױמות לטרבלינקה. ומאתנו רצו ליער והחלו לחשוב על התנגדות וקרב. אנחותינו מן הבונקר בעײרות שמע אנילװיטש ולעװרטװסקי, אנטק קצביה, חײקה וקװנר, אותנו החלו לשרוף ולרצוח כבר לפני 25 שנה, ...

... האב איך דערזען, אז אלע װעגן זענען אפגעשלאסן דורך דײטשן און אוקראונער. אלע ײהפם שטאט האט מען געטריבן צום חזיר־מארק. דארט האב איך אויך געטראםן מײן פרױ מיט די קינדער. די אלע ײדן האט מען בײ נאכט אפגעפירט צו דער באן, ארײנגעטריבן זײ אין די פארגרײטע װאגאנען און אװעקגעשיקט קײן טרעבלינקע. ...

... פונעם חזיר־מארק האט מען אונז אפגעפירט צו דער באן און אונז ארײנגעטריבן אין באראקן. דארט האבן מיר געדארפט װארטן אויפן צוג פון מעזריטש, װאם האט אונדז װידער געזאלט פיח קי ץ טרעבלינקע. איך און מיץ ברודער גאדל האבן נישט געהאט קי ץ געדול צו װארטן אויפן צוג און מיר זענען אנטלאפן פון די באראקן. מיט אוגדז איז אויך אגטלאפן דוד פרידמאן (מענדל לעגדגערם זון).