America

... דער אויפשטײג פון דער ײדישער ארבעטער־באװעגונג אין דעמאלטדיקן רוסלאנד האט אויך דערגרײכט קײן לוקאװ צוא געװיםן טײל פון דער ײדישער ױגנט. יעקב, משה קױוים זון, די ברידער און שװעםטער לאטערמאן און אנדערע האבן געשאפן אין לוקאװ א בונדישע ארגאניזאציע. נאך דעם װי די צארישע מאכט האט דערשטיקט די רעװאלו־ ציאנערע ארויםטריטן אין אלע שטעט, זענעןא רײ בונדישע טוער אין לוקאװ, צוליבן טעראר מצד דער מאכט, אװעק פון שטאט און אויסגעװאנדערט קײן אמעריקע.

... דעם 11טן נאװעמבער1918 איז פוילן געוראח אומאפהענגיק. דאם לאנד איז געװען רואינירט נאך די שװערע מלחמה־יארן. אויך בײ דער לוקאװער ײדישער באפעלקערונג איז די נויט געװעןא גרויםע. די לוקאװער לאנדםלײט אין אמעריקע האבן אויםגעדריקט זײער װילן צו שיקן הילף פאר די פארארעמטע לוקאװער ײדן.

... ההתעוררות של תנועת העבודה היהודית ברוםיה הגיעה גם ללוקוב, לחלק מםוים של הנוער היהודי. יעקב, בנו של משה קױי, האחים והאחױת לוטרמן ואחרים יצרו בלוקוב את ארגון הבונד. אולם אחרי ששלטונות הצאר חנקו את ההתעוררות המהפכנית בכל הערים, יצאו את לוקוב מםפר עםקנים בונדיםטים בגלל פחד השלטונות, ונדדו לאמריקה. ...

... ב־ת בנובמבר1918 הפכד, פולין עצמאית. הארץ היתה הרוםה אחרי שנות המלחמה הקשות. כך גם האוכלוםיה בלוקוב שחיה בעוני גדול. אנשי העיר (לשעבר) באמריקה הביעו רצונם לשלוח עזרה בשביל יהודי לוקוב הענײם, ...

... די עיקרדיקע עמיגראציע איז געגאנגען קיץ אמעריקע. די, װאם האבן נישט בא־ קומען קײן דערלויבענישן צו פארן קײן אמעריקע, זענען געפארן קיץ פראנקרײך,

עיקר ההגירה היה לאמריקה׳ אלו שלא קבלו רשות לנסוע לאמריקה נסעו לצרסת׳ בלגיה ומדינות אירופאיות אחרות. אם לא היתה כלל אפשרות להגר׳ נסעו לװרשה. װרשה היהודית קבלה את כולם. ...

איך בין אלט געװארן21 יאר. דינען פאניען האב איך קײן חשק נישט געהאט, האב איך אײנגעפאקט דעם טשעמאדאן און זיך געזעגנט מיט מײן ליבהארציקער משפחה. מיץ אלטע מאמע האט געװײנט.• דאם הארץ זאגט איר, אז זי װעט מיך מער נישט זען. דאם איז געװען איןא זונטיק, דעם 2טן אויגוסט 1913. דעם 25סטן אויגוםט האב איך באטראטן דעם באדן פון מײן נײער הײם אין אמעריקע, וװ איך לעב שוין51 יאר.

... אײניקע מאל האבן אונדזערע לאנדםלײט אין אמעריקע באמיט זיך, אז אין לוקאװ זאל געגרינדעט װערןא גמילת־חםד־קאסע. זײ האבן פארשטאנען, אז נאר דורך קאנ־ םטרוקטױוער הילף קען מען באמת העלפן. צו דעם צװעק האבן זײ געהאט ארײנגע־ שיקטא גרעםערע םומע געלט. אבער צוליב פארשידענע פעחענלעכע רײבונגען איז די קאםע דאן נישט געשאפן געװארן. דאך האבן אונדזערע לאנדםלײט אין אמעריקע נישט גערוט, אז אזא קאםע זאל יא געשאפן װערן.

... מיץ פאטער האט זיד דערוװםט װעגן מײן מצב, האט ער אלץ פארקויפט, געבארגט געלט בײ מענטשן און געבראכט מיר ססנ רובל, אז איד זאל תיכף ״שװארצן״ די גרענעץ און אװעק קײן אמעריקע. ...

... איד בין אװעק קײן קאטאװיץ׳ פון קאטאװיץ קיץ מינכען און אין יאר1949 בין איד אנגעקומען קיץ אמעריקע. ...

... מײן וװינונג איז געװען דער פארבינדונג־צענטער מיט אנדערע לענדער. איך פלעג דערהאלטן בריװ פון לוקאװ און זײ איבערשיקן קיץ פראנקרײך און קײן אמעריקע.א סך ברױו האב איך באקומען פון חײם פערגאמענט און זיץ פרוי רחלע ז״ל. ...

... נאכן דורכפאל פמ דער רוםישער רעװאלוציע אין יאר 1905, װען די רעאקציע האט אנגעהויכןא געיעג אויף די םרייהײט־קעמפער אין אלע שטעט און שטעטלעך פון דער רוסישער מדינה, האט דער צארישער טעראר גענומען װילדעװען אויך אין לוקאװ, װאס האטא סך בײגעשטײערט צום קאמף.א םך פון דער ױגנט האבן געמוזט פארלאזן זײער הײם, כדי זיך צו ראטעװען פון םיביר, קאטארגע אדער אפילו פון טויט.א גרויםע צאל פון די אנטלאפענע זענען אנגעקומען קײן אמעריקע. אין די יארן 1906—1910 איז די צאל לוקאװער אין ניו־יארק שוין געװעןא גאנץ היפשע. מען האט אנגעהויבן טראכטן, אז פונקט װי די שעדלעצער, מעזריטשער, ביאלער און אנדערע׳ דארפן אויך די לוקאווער האבן אן אײגן װינקל,א לאנדםמאנשאפט. די פרײנד עלי יאנגשטײן, לוים ראזענבוים, פיװול קאפמאן, מרם. הארשטײן (נחמה די פריזירערקע) האבן צוזאמענגערופןא גרופע לאנדסלײט, און פרײטיק אװנט דעם סנסטן דעצעמבער1910 איז געשאפן געװארן אן ארגאניזאציע׳ פמ װעלכער עם איז שפעטער אויםגעװאקסן ״די לוקאװער אינדעפענדענט יאנג מענם און לײדים אםאםיאײשאן״.

... צו יענער צייט האבן עטלעכע בעלי־בתים פון שטאט אנגעהויבן פירןא קאמ־ פאניע קעגן דער קינדער־שולע, מיט דער טענר״ אז מען מאכט זײ פאר אפיקורםים. עם איז גערופן געװארןא מיטינג איןא הויז אויפן נייעם װעג, ווו מיר האבן געדארפט באטראכטן די מיטלען קעגן די אטאקעס אויף דער שולע. פארזיצער פון מיטינג איז געװען בערעלע גאםטמאן. מיטא מאל איז אנגעקומען פאליצײ און זי האט צעטדיבן דעם מיטינג. עם איז אנגעקומעןא פאראדענונג צו פארמאכן די שולע. דער לערער איטשע קעניגםבערג איז געבליבן אן ארבעט און אװעק קײן װארשע, חיה שטערן איז אװעק קיץ אמעריקע. ...

ישראל שפיגעלע איז געװעןא חבר אין ״בונד״ ער האט אויםגעפירט אן אטענטאט אויףא צארישן זשאנדארם. ער איז געװען געצוװנגען צו אנטלױפן קיק אמעריקע• אין גרעסעח טײל פון צימער האט געװוינט איצל גלעזער מיט זײן משפחה. דער הומער איז געװען אן אפטער גאםט בײ איצל גלעזער. די משפחה האט זיך איבערגעקליבן קימ װארשע אזױ וױ עס האבן געטאן אנדערע לוקאװער. ...