Warsaw

... דער צװײטער זון , ר׳ יוס ף אהרן׳ הא ט געפראװע ט חסידו ת אי ן װארשע . דע ר דאזיקער גוט־ײדישע ר הוי ף הא ט אזו י ארו ם אויפגעהער ט צ ו עקזיסטיר ן א צײ ט פאר דע ם חורבן . ...

... לוקוב זכת ה ל־ 2 חצרו ת רבנים . ב־1906 , כשמ ת ר ׳ ישרא ל פילו ר (נכד ו ש ל ר ׳ מנדלד, הקוצקאי) , קבל ו חל ק מחסיד ױ א ת בנ ו בכור ו ר ב הרשלר , כרב י ור ב הרשל ה ז ה התישב בלוקוב . ע ד 1920 , שנ ת פטירתו , נה ל ר ׳ הרשל ה ז״ ל א ת חצ ר החסידו ת בלוקוב . חסידים ה ױ באי ם לשאול ו בענינ י יהדות , ולבק ש ישועה . לאח ר פטירת ו הפ ך ר ב ברו ך משה ממל א מקומ ו בלוקו ב במקו ם אביו . ר ב ברו ך מש ה הי ה ר ב בעײר ה הקטנ ה גרבאװ. זמ ן קצ ר אח ר כ ך עב ר לװלודאװה . הב ן השנ י ר ב ױס ף אהר ן קײ ם חסידו ת בװרשה. חצ ר חסידו ת ז ו חדל ה להתקײ ם ע ם החורבן . ...

... *־ ד״ר י. רינגעלבלום ״פוילישע ײדן אין אויסשטאנד פון קאשטשושקא 1794״. ײװא, װארשע, 1937 . ז. 123 . ...

... אין די יארן 7—1906 האט די שטאט עקאנאמיש אויפגעלעבט אין שײכות מיטן איבערטראגן זיך פון גאסטמאנס שוך־פאבריק פון װארשע קײן לוקאװ. די דאזיקע פאבריק האט באשעפטיקט עטליכע הונדעדט ארבעטער. עס האט זיך אויך געעפנט א צװײטע קלענערע שוך־פאבריק פון ױם ף מענדל האכמאן. מאיר ליבערמאן האט פארלײגט אן אלבום־פאבריק. די בײדע לעצטע פאבריק ן האבן אויך באשעפטיקט צענדליקער ארבעטער. דאס לעבן פון דער ײדישער באפעלקערונג איז געװארן לײכטער און אויך ביי די פוילישע שכנים איז א דאנק דעם די לאגע געװארן א בעסערע.

... ביםלעכװײז האט די לאגע אין שטאט זיך םטאביליזירט. מען האט זיך צוגעװוינט צו די דײטשן אקופאנטן. די געזעלשאפטלעכע טעטיקײט האט אנגעהויבן צוריק אויפלעבן. עם האט זיך געעפנט א ײדישע ביבליאטעק בײם ״קולטור־פאראײן״. בײם /׳קולטור־ פאראײן״ איז אויך געגרינדעט געװאח א קינדער־גארטן און א ן 1טע קלאס פאלקםשול. דער קינדער־גארטן איז געװארן געפירט דורך פרײלין שידלאװםקי, און די שול — דורך דעם לערער קאן, װעלכן מען האט געבראכט פון װארשע. קאן איז געװען זײער אן אינטעליגענטער ױנגערמאן און ער האט זיך באלד דערװארבן א םך פרײנד. ער איז אויך געװען באליבט בײ די שילער. די שול האט אבער לאנג נישט עקזיסטירט צוליבן מאנגל אין געלט.

אין יאר 1916 האבן אנגעהויבן אויפלעבן די פאליטישע פארטייען. די ערשטע איז געװען דער //בונד״, װאם האט געעפנט א קולטור־קלוב. בײם קלוב איז אויך געװען טעטיק דער ױגנט־בונד ״צוקונפט״. דער ״בונד״ האט געפירט א פארצװײגטע פאליטישע און קולטור־טעטיקײט, אײנגעארדנט רעפעראטן און דיםקוםיעם מיט דער באטײליקונג פון װארשאװער רעפערענטן. די אנפירער פון ״בונד״ זענען געװען ־ מאטל בראנזויל,

... אין יאר 1928 האט זיך געעפנט א יידישע פאלקסשול פון ״צישא״ פון 4 קלאסן מיט 4 לערערס. געהאלפן אויסהאלטן די שול האבן די לאנדסלייט פון אמעריקע און די צענטראלע שול־ארגאניזאציע אין ווארשע. די פוילישע שול־מאכט האט געגעבן א דערלויבעניש צו עפענען די שול. די קלאס־צימערן זענען געװען גרויסע, ציכטיקע און באקװעמע. מען האט אנגענומען קינדער פון 6 יאר אן און העכער.

עס איז געבליבן בלויז איין װעלטלעכע ײדישע אינסטיטוציע׳ װאס האט געפירט אן אינטענסױוע טעטיקײט. • דאס איז געװען די ״ײדישע פאלקס־ביבליאטעק״. אין דער ביבליאטעק האט זיך געפונען די אריגינעלע ײדישע ליטעראטור און אויך איבערזעצונגען פון דער װעלט־ליטעראטור. די ביבליאטעק איז געװען אפן יעדן טאג. ביבליאטעקארין איז געװען שרה גאלד־שטיץ. פון צײט צו צײט האט מען אראפגעבראכט פון װארשע ײדישע רעפערענטן און טעאטערס. די ביבליאטעק האט אײנגעארדנט טאנץ־אװנטן און מאסקנבעלער׳ כדי צו שאפן פאנדן פאר דער אינסטיטוציע. א ספעציעלע קולטור־ קאמיסיע האט אדורכגעפירט ליטערארישע שמועסן און דיסקוסיעס איבער װערק. די קולטור־אימפרעזעס׳ װאס פלעגן פארקומען יעדן פרײטיק אװנט׳ זענען געװען זײער גוט באזוכט. ...

בשנים 7—1906 התעורר ה העיר מבחינה כלכלית בגלל העברת בית החרושת לנעליים של גמטמן מורשה ללוקוב. בית חרושת זה העסיק מספר מאות של עובדים. כן נפתח בית חרושת קטן יותר לנעליים של יוסף מנדל הוכמן. מאיר ליברמן הקים בית חרושת לאלבומים. שני בתי חרושת אלו אף הם העסיקו מספר עשרות עובדים. החיים של האוכלוסיה היהודית הוטבו ועמם הוטב לשכנים הפולנים. ...

... לאט התאזן המצב בעיר. התרגלו לכובשים הגרמנײם. הפעילות החברתית שוב קמה לחײם. נפתחה ספריה יהודית ב״קולטור פאראײך. ב״קולטור טאראײד נוסד גם גן הילדים וכן כיתת הלמודים הראשונה של בית ספר יסודי. גן הילדים נוהל ע״י העלמה שידלובסקי/ ובית הספר ע״י המורה קון׳ שהובא מוורשה. קון היה אדם מאד אינטליגנטי ומיד רכש לעצמו הרבה ידידים. הוא גם היה אהוב על תלמידיו. אולם בית הססר לא התקײם זמן רב בגלל חוסר כסף. ...

ב־1928 נפתח בית הספר היסודי של ״צישא״ בן4 כתות ו־4 מורים. עזרו בהחזקת בית הספר אנשי העיר באמריקה וארגון בתי הספר המרכזי בװרשה. השלטונות הפולנײם נתנו רשות לפתוח את בית הספר. חדרי הכתה היו גדולים׳ נקיים ונוחים. קבלו ילדים מגיל6 ומעלה.

... בעלגיע און אנדערע אײראפעישע לענדער. אויב עס זענען בכלל נישט געווען קיין מעגלעכקײטן צו עמיגרירן, איז מען געפאָרן קיין װארשע. דאס ײדישע װארשע האט אלעמען אויפגענומען. ...

... ביי אזא לאגע פלעגן אפט די ײנגלעך און מײדלעך אראפכאפ זיך קיין ווארשע׳ ...

עיקר ההגירה היה לאמריקה, אלו שלא קבלו רשות לנסוע לאמריקה נסעו לצרפת, בלגיה ומדינות אירופאיות אחרות. אם לא היתה כלל אפשרות להגר, נסעו לװרשה. װרשה היהודית קבלה את כולם. ...

... דערשראקן פון דער שטורמישער פאליע פװ שטרײקן, װאס די ערשטע רוסישע רעװאלוציע האט אנגעיאגט אויף די פאבריקן אין װארשע, האט דער בארימטער פאבריקאנט פון מעכאנישע שיך, דוד גאסטמאן, געכאפט און שנעל אריבערגעפעקט זיץ גרויסע פאבריק, מיט אלע אירע אפטײלונגען, פון װארשע קײן לוקאװ. ...

... װים׳געד,ער צו זײן... זענען פון װארשע באלד נאכגעקומען אױך צװײ מחנות ארבעטער און אנגע־ שטעלטע, װאס זענען פריער באשעפטיקט געװען אין די פאבריקן און זיי האבן ...

... צו יענער צייט האבן עטלעכע בעלי־בתים פון שטאט אנגעהויבן פיר ן א קאמ־ פאניע קעגן דער קינדער־שולע, מיט דער טענר ״אז מען מאכט זײ פאר אפיקורםים. עם איז גערופן געװארן א מיטינג אין א הויז אויפן נײעם װעג, ווו מיר האבן געדארפט באטראכטן די מיטלען קעגן די אטאקע ס אויף דער שולע. פארזיצער פון מיטינג איז געװען בערעלע גאםטמאן. מיט א מאל איז אנגעקומען פאליצײ און זי האט צעטדיבן דעם מיטינג. עס איז אנגעקומען א פאראדענונג צו פארמאכן די שולע. דער לערער איטשע קעניגםבערג איז געבליבן אן ארבעט און אװעק קיין װארשע, חיה שטערן איז אװעק קיץ אמעריקע. ...

אין יאר 1916, בעת די דייטשן זענען שוין געהאט טיף אריינגעדרונגען אין דער רוםישער טעריטאריע, איז לוקאװ פארװאנדלט געװארן אין א װיכטיקער אייזנבאן־נעץ. די דייטשע מאכט האט דארט באשעפטיקט פוילישע און אויך א סך ײדישע ארבעטער. אייד פון אנדערע שטעט, פון ווארשע, לאדזש, פון זשעליכאװ און אנדערע ארומיקע שטעטלעך זענען געקומען יידישע ארבעטער, צווישן וועלכע עס האבן זיך געםונען בונדיסטן. איז טאקע אין אפריל 1916 געשאפן געװארן די בונדישע ארגאניזאציע אין לוקאװ. די חברים מאטל בראנזויל, משה הובערמאן, גרשון פערקא ל פון לאדזש (גע־ שטארבן אין שיקאגא אין יאר 1949), שמואל םעמיאטיצקי פון זשעליכאװ (אומגעקומען ...

אינטערעסאנט זענען געווען די ערשטע שטאטראט־װאלן אין יאר 1919. פון די 24 ראטמענער, װאס האבן געדארפט געקליבן װערן האט די ײדישע באפעלקערונג לויט איר פראפארץ, געזאלט באקומען ס׳ראטמענער. אין די װאלן האבן זיך באטײליקט 1 ״אגודה״, אלגעמײנע צױניסטן ״מזרחי״, ״פאלקס־פארטײ״. פון די ײדישע ארבעטער־ פארטײען — ״בונד״ און ״לינקע פ.צ.״. די װאל־קאמפאניע איז געווען א שטורמישע. פון װארשע האט מען געבראכט די גרעסטע פארטײ־קאנאנען: נח פרילוצקי, פון דער ״פאלקס־פארטײ״, ר. פערלמוטער פון דער ״אגודה״, נ. שװאלבע פון די צױניסטן, יעקב פאט פון ״בונד״. דער אויסגאנג פון די װאלן פאר די ײדישע פארטײען איז געווען: 2 — ״אגודה״, משה װױינטרויב און יינה נײ: 1 — ״פאלקס־פארטײ״, חײם מאטעס מאנדל־ בוים; 1 — צױניסטן, י. בענדערמאן, • 6 — ״בונד״. צוליב די שװעריקײטן װאס זענען געמאכט געװארן פאר די געװײלטע מיט עקזאמענס אין דער פוילישער שפראך — שיקא־ נעם, װאס זענען געװארן אנגעװענדט בעיקר לגבי די בונדישע קאנדידאטן — האבן די בונדישע ראטמענער אלס פראטעסט רעזיגנירט פון זײערע מאנדאטן און זײערע פלעצער זענען פארטײלט געװארן דער ״אגודה״ (4) און ענדעקעס (2). מען דארף דערבײ אונטערשטרײכן, אז די 4 ראטמענער פון פ.פ.ם. האבן באלײגט א שארפן פראטעסט און געפאדערט צו אנולירן די װאלן.

... טער, קײן װארשע און קי ץ אויסלאנד. אלץ איז איבערגעגאנגען אין די הענט פון די קאמוניסטן, מיט וועלכע ע ם האבן אנגעפירט משה שלאכטאוויטש און שלמה זאקאליק. ...

... די לוקאװער מײםטערס האבן מיך באיקאטירט, נישט געוואלט צונעמען צו דער ארבעט. האב איך אין םעזאן געמוזט פארן קיין װארשע ארבעטן. די גרעםטע קאמםן האבן מיר געהאט ביי די שוםטער. ביי אײן שוםטער־פאבריקאנט האבן געארבעט 250 ארבעטער. זיי האבן אלע געהערט צו אונזער פאראיץ (די מערםטע םון זיי בונדיםטן. דער שוםטער־פאבריקאנט האט געהײס גאםטמאן. ער האט זײן סאבריק אריבערגעפירט פון װארשע. בעת א שטרײק האט ער דארט דערשאםן זײנס אן ארבעטער. די ארבעטער האבן אים פארמשפט צום טויט. האט ער זיך פארשטעק ט אין א סאס.

... םוף 1912 איז דער לאדזשע ר טעקסטיל־פאראײן ארויסגעגעבן געווארן דורך א פרא־ װאקאטאר, הערש דער הויכער. בעת א גרויסן פאליטישן רעפעראט, װאו איך האב זיך אויך געפונען, זענען ארעסטירט געווארן 96 חברים. ערשט נאך דעם 300־יאריקן יובילײ פון דער רוסישער ראמאנאװ־דינאסטיע, זענען כמעט אלע אמנעסטירט געווארן. אבער מײן װזינונג איז געווען פארשיט. איך האב מער נישט געקענט לעבן אויף מיץ נאמען איך האב געלעבט אױף א פרעמדן פאספארט. נאך דעם גרויסן ארעסט, נאך פרײ װערן אין לאדזש, בין איך אװעק צו מײנע עלטערן אין א קלײן שטעטל. באלד איז אויסגעבראכן די ערשטע װעלט־מלחמה. מיר זענען געווען הינטערן פראנט. לאדזשע איז באלד אפגע־ שניטן געווארן פון דער װעלט. איך בין אװעק קיין װארשע. ...

... אין יאר 1920 איז די רויטע ארמײ ארײנגעדרונגען קײן פוילן: די ערשטע ליניע איז געװען פון בריסק ביז ביאליםטאק. איך האב דאן געארבעט אײניקע װאכן אין װארשע • די רויטע ארמיי איז זײער שנעל געגאנען פארוים. לוקאװ איז געװען אויפן װעג פון דער פראנט־ליניע. איך האב זיך באראטן מיט די חברים פון װארשעװער קאמיטעט, װי אזוי מיר דארפן האנדלען. איך האב געהאלטן, אז די לוקאװער חברים דארפן פארלאזן די שטאט. די חברים האבן מיר געענטפערט, אז זײ קענען גארנישט זאגן. ם׳איז דא א פארטײ־ באשלום, אז יעדער חבר זאל האנדלען װי ער פארשטײט.

... פאר נאכט האט מען אונדז געפירט צו דער לאדזשער ליניע. מיר האבן געקראגן דעם אדרעס פון חבר פאזנאנםקי. דער חבר פאזנאנסקי האט פאר אונדז צוגעגרײט בײ חברים צו עסן און צו שלאפן אױף אײניקע טעג. אײן חבר איז געװען בוימגארטן. ער לעבט הײנט אין אמעריקע. מיט עטלעכױ טעג שפעטער זענען מיר אהײמגעפארן. מיר זענען אפגעשטיגן אין װארשע. אויפן באן האבן אונדז אפגעװארט חברים. זײ האבן זיך מיט אונדז געפרײט און אונדז דערצײלט, אז מיר זענען דורכן לוקאװער פעלד־געריכט געװען פארנדנופט צום טויט, מיר בײדע — חיה שערמאן א מ משה הובערמאן, זײ האבן

... מיר האבן אנגעגעבן אויף א לעגאליזאציע א מאן אין עטליכע װאכן ארום האבן מיר זי באקומען. דאן האבן מיר זיך געװענדעט צום צענםראל־קאמיטעט אין װארשע װעגן שיקן צו אונז א רעפערענט. אלם ערשטן רעפערענט האט מען צו אונז געשיקט דעם חבר יעקבס זרובבל, װעלכער האט גערעדט אויף דער טעמע ״אין יענער דיט עקװאדאר״. זיין רעפעראט איז אדויד מיט גרויס דערפאלג. ...

... עם האבן זיד באװיזן צװײ סטודענטן םם װארשע, פראם און בראמם, װאם האבן געהאלפן שאפן די צעירי־צימ־פארטיי. שפעטער איז אלם ארגאניזאטאר א ם אקטיװער טוער צוגעקומען דער באליבטער לערער ישראל ראזענצוויי ג (איצט געפינט ער זד ...

א םך חברים זענע ן געװע ן געצװונגע ן צ ו פאר ן קײ ן װארש ע זוכ ן ארבעט , א ץ דאס הא ט געשטערט . ע ם האב ן געפעל ט מדריכים , װײ ל געװים ע פו ן זי י זענע ן געפאר ן אויף הכשרד, . פאר ן קײ ן ארץ־ישרא ל אי ז געװע ן שװער . ע ס האב ן געפעל ט םערטיפיקאטן . און דא ן הא ט זי ך אנגעד״ויב ן דע ר גרויםע ר װיכוח , צ י אי ז ארץ־ישרא ל אי ן שטאנ ד צו ליײ ן ד י ײדיש ע פראגע . גאנצ ע נעכ ט פלעג ט מע ן זיצ ן או ן דיםקוטירן . א ם ך חברים זענע ן אװע ק אי ן דע ר קאמוניסטישע ר באװעגונג . ד י האב ן געטענד״ט , א ז קײ ן ארץ־ישראל קענע ן פאר ן בלוי ז יחידים , דאקעג ן דע ר קאמוניז ם װע ט ראדיקא ל לײז ן די ײדן־פראגע . ניש ט אי ץ מא ל זענע ן ד י איבערגעבליבענ ע חברי ם אריעגעפאל ן אי ן יאוש. ז ײ זענע ן יאר ן געזעם ן אוי ף הכשר ה או ן ניש ט באקומע ן קײ ן םערטיפיקאט ן אויף עליד, . די , װא ס זענע ן צוריקגעקומע ן פו ן הכשרד , האב ן זי ך ארומגעדרײ ט דערשלאגענ ע און ד י האב ן אנגעד׳ויב ן טראכט ן װעג ן פאר ן ערגע ץ אנדער ש זוכ ן ארבעט , אדע ר עמיגרירן אי ן װעלכ ן ע ס אי ז לאנד . ב ײ אז א לאגע ...

געװען איז דאס אין א זומער־אװנט, װען דרײ ױגנטלעכע־איך, זיםל פעלדמאן און שמואל ליכטער ז״ל, האבן באשלאסן זיך צו װענדן צו ישראל ראזענצװײג עד זאל אונדז העלפן גרינדן דעם השומר־הצעיר און זיך שטעלן אין שפיץ פון דער טעטיקײט. ישראל ראזענצװײג איז געקומען קײן לוקאװ פון װארשע. ער איז געװען א לערער אין א רעגי־ רונגס־שול אין אקאװ. מיר האבן געזען פאר זיך א מענטש מיט בילדונג א גרויסער אינטעליגענץ, װאס לוקאװ האט אפילו נישט געקענט חלומען װעגן אזא מענטש. מיר האבן אויך געפילט, אז דער לערער ראזענצװײג האט א הײס ײדיש הארץ װער װאלט געװאלט עפעס טאן פאר דער ײדישער ױגנט אין לוקאװ, נאר מען דארף זיך װענדן צו אים. מיר, די גרינדער פון השומר־הצעיר, האבן נישט געהאט קײן אנדער ברירה, װײל אן א פירער האבן מיר נישט געקענט אפילו טראכטן װעגן גרינדן דעם השומר־הצעיר, און מיר האבן געטראכט, אז ישראל ראזענצװײג איז פשוט אראפגעפאלן פון הימל, כדי צו העלפן אונדז. ...

גערעדט און געטאן וישראל ראזענצוױיג איז גלײך צוגעטראטן צו דער ארבעט, ער איז אװעקגעפארן קיץ װארשע, זיך געװענדט צום פירער פון השומר־הצעיר אין ווארקוע, יהודה גאטהעלף, און ער האט געברענגט פעקל מיט ליטעראטור אץ אנװײזונגען ווי אזוי ...

... אלץ אפטער האבן זיך געהערט צוױשנרופן אויף די פארזאמלונגען ביי אונז אין לאקאל. מען האט אנטדעקט אין דער פארטײ א קאמוניסטיש קעמערל. פיל חברים זענען אװעק פון דער באװעגונג. אנדערע זענען אװעקגעפארן קײן אויסלאנד אדער קים װארשע. געבליבן איז א קלײנע גרופע, װאם האט געשאפן אן אפטײלונג פון ״החלח הצעיר״, װעמענם חברים עם זענען אװעק אויף הכשרה און עול געװען קים ארץ־ישראל.

... איצט מאל איז די לוקאװער ״יםאי׳ אויסגעקומען צו שפילאיא אין שעדלעץ קעגן א ײדישער מאנשאפט. גראד האט 3 טעג פאר דער באגעגעניש גערעגנט אץ דאם םפארט־ פעלד איז געװארן אדורכגעװײיקט. די מורא בײ די שעדלעצער איז געװען אזוי שטארק, אז זײ האבן אראפגעבראכט פון װארשע דרײ באקאנטע שפילערס, כדי צו פארשטארקן דיער מאנשאפט. אבער אויך דאס האט נישט געהאלפן. די לוקאװער האבן געשפילט מיט אזא ברען אמ געטרײשאפט צו זײער שטאט אמ דיער נאמען, אז זײ האבן באזיגט די שטארקסטע קעגנערס. ...

... פרומקינ ם געשעפט זענע ן געװע ן נא ך עטלעכ ע מאנופאקטור־קראמען , צװיש ן ז ײ — פו ן ר ׳ אש ר ראזען׳ א ן עלעגאנטע ר מענטש . ע ר אי ז געװע ן א ן אגודד׳שע ר דאזא ר אי ן דע ר קהילה . זײ ן טאכטער מאש ע אי ז געװע ן א חבר ה אי ן ״השומ ר הצעיר״ . ז י הא ט זי ך געהיט ן פאר ן פאטער, א ז ע ר זא ל זי ך דא ם ניש ט דערװיםן . אבע ר ע ם אי ז מי ט דע ם מײד ל געשע ן א ן אומגליק: ז י אי ז משוג ע געװארן . דע ר פאטע ר הא ט זי ך געשעמט , מור א געהא ט א ז ד י שטאט זא ל זי ך ניש ט דערװיםן , הא ט ע ר זי ך געװענדע ט צ ו ״השומ ר הצעיר״ , א ז מע ן זא ל אים העלפן . ז י באקומ ט אפ ט אנפאל ן פו ן װילדקײ ט או ן מע ן מו ז ז י בינדן , מי ר פלעג ן גיץ אוי ף גאנצ ע נעכט , כד י צ ו װאכ ן ב ײ איר , בי ז מע ן הא ט ז י אװעקגעפיר ט אי ן א ן אנשטאלט פא ר גײסטיק־קראנק ע אי ן װארשע , ...

אויפן מארק פלעגט אויך שטיקן דער אויטאבו ם פון ראדזין אדער קאצק. געהילף פון שאפער איז געװען םראליק — א מאדנער טיפ. ער האט געהאט אן אפענע האנט׳ קיץ זלאטע האט בײ אים נישט געשפילט קײן ראלע. װען מען האט בײ אים געבעטן געלט פארן קרן־קימת, האט ער אפט געגעבן מער װי א גביר. אבער עס האט געטראפן, אז ער האט געדארפט ״אפזיצן״ פאר א גנבהלע. ער האט זיך באקענט מיט א מײדל אין װארשע, און מחמת דעם, װײל ער איז, װײזט אויס, געװען שטומפיק אויף דער עברי, האט ער מיך געבעטן, אז איך זאל אים שרײבן די ברױו צום מײדל. צו דעם צװעק האט ער געקויפט דאס בעסטע קאלירטע זײד־פאפיר, ארײנגעלײגט אין די בריװ רויטע בענדעלעך און באשפריצט די קאנװערט ן מיט פארפום. װען ער איז ״געזעםן״, האב איך שוין אליץ פאר אים געשריב ן די בריװ. דערפאר האט ער מיר צוגעזאגט, אז אויב ער װעט טרעפן אין װעג א ״שומרניק״ אדער א ״חלוץ״, װעט ער אים אויפנעמען אין אויטאבו ם אן געלט. ...

האט מען דערהערט רעדן רוסיש. מען האט פארשטאנען, אז די ״גאולה״ איז געקומען. מען איז ארויס פון די באהעלטענישן און זיך געחידושט װאם מען זעט בלויז זעלנער 1 מען דערקענט נישט צװישן זײ קײן אפיציר. די רוםן האבן זיך כםד ר געפרעגט װי װײט ע ם איז נאך קײן װארשע. א ם ך פון זײ זענען געװען א ן שיך, אפגעריםן׳ די ביקםן — אנגעהאנגען אויף שטריקלעך. אבער אויף די היטלעך האבן א ם ך פון די זיך אויפגעשריבן ״װארשאװא״ . ...

... דער שאסיי, װאם האט זיך געצויגן פץ ראחינער װעג, האט געפירט קײן לובלין, און — פץ דער צוױיטער זײט — קיץ שעדלעץ—װארשע. דער װעג האט אויך אראפגעפירט צו דער באן־םטאציע. שפעטער האט מען דעם באן־װעג א נאמען געגעבן אלעיא קאשטשושקי.

... אין װארשע בין איך געװארן אלץ מער אקטױו אין דער ארבעט פון ״בונד״. בײ טאג פלעג איך ארבעטן בײ מײן שנײדערײ, און אין אװנט פלעג איך פאנאנדערטײלן געהײמע ליטעראטור און געװער. ...

ישראל שפיגעל איז געװען א חבר אין ״בונד״ ער האט אויסגעפירט אן אטענטאט אויף א צארישן זשאנדארם. ער איז געװען געצװונגען צו אנטלױפן קײן אמעריקע • אין גרעסערטײל פון צימער האט געװוינט איצל גלעזער מיט זײן משפחה. דער הומער איז געװען אן אפטער גאסט בײ איצל גלעזער. די משפחה האט זיך איבערגעקליבן קײן װארשע אזוי װי עס האבן געטאן אנדערע לוקאװער. ...

... א לענגערע צייט האב איך זיך איבערגעשריבן מיט פרץ מארקישן אין װארשע און אים פארבעט ן אויף א באזוך אין אונדזער שטאט. אבער תמיד איז פון אים געקומען דער זעלבער ענטפער: ער איז פארנומען. װי נאר די צייט וועט אים דערלויבן, וועט ער װעגן דעם אליין שרייבן. ...

הערשל לערמאן איז אויך א מיטגליד אין צענטהאלע אינסטאנצן פון די צעירי־ אגודה אין װארשע און באטײליקט זיך אין די זיצונגען. זײן װארט ווערט געהערט מיט גרוים רעםפעקט. צוזאמען מיט שמחה לענדער (דער זון פון הערש לײזער) איז דער שרײבער םון די שורות געשטאנען בראש פון דער אגודה־ױגנט אין לוקאװ אין דער לעצטער תקופה ביז צום אויסברוך פון דער מלחמה, און געארבעט אין ענגן קאנטאקט מיט ר׳ הערשל לערמאן. הערשל לערמאן מיט זײן ״םװיטע״ — יעקוב גפן, יעקב רובינ־ שטײן, אברהם גינצבורג, שמחה לענדער און אנדערע — זענען העלדיש אומגעקומען. ...

... לוקוב׳ ערב מלחמת העולם השניה ער ב השואה והחורבן. קהילה עתיקה ע״י ורשה׳ דחוקה וצפופה. מקום שנחבא בית־הכנסת הישן ונשתקע בית־העלמין הישן׳ עם דוכני רוכלים קטנים במרכז העיר ברחוב הראשי׳ רח׳ ד״ר חונצינסקי׳ עם השטיבלך של חסי־ דים׳ פרנסים׳ למדנים מגודלי זקנים עם קסוטות ארוכות׳ ועטרות כסף על גבי טלי־ טות ארוכות מעל לראשיהם. דמויות שאזל ו מרחפות לנגד עינינו. יד לא ימושון ובכל זאת חזקות מכל כוח איתנים. וכין כל הדמו־ ■ ות האלו רואה אנכי את דמותו ואת קלסתר פניו של חותני ר׳ יצחק זאב ליבראד ז״ל. זכה האיש וזמן קצר לפני בוא השואה נאסף אל עמו. גווע ויאסף אל עמו והוא בן שמונים וחמש. זקן היה האיש אך לא שבע ימים אלא צמא ימים׳ צמא לחיים ולפעולה. גם בהיותו מוטל על ערש דווי לא פסק מלימוד תורה. כוח שקידתו בלימוד לא יתואר׳ לא הניח משנה ומקרא׳ ספרי גאונים׳ שאלות תשובות ובעיקר ספרי קבלה וחסידות. בכל דבר מצא ענין. גדול בתורה ובהלכה׳ אישיות מפורסמת בכל הסביבה׳ בנו של הרב הנודע׳ הרב שרגא פײבוש מטורצין׳ חוטר מגזע הרב ר׳ יצחק מוורקה. איש צנוע היה בתכלית הצניעות׳ עמד על משמרתו כאחד מרבבות ...

... דאס איז געװען זייער א שװערע פרנסה. א גאנצע װאד האט ער זיך ארומגעװאלגערט אין גרויסן װארשע בײם איעקויפן פארשידענע סחורות פאר לוקאװער קדעמער א מ בעלי־מלאבות א מ אוי ך פונאנדערגעטראגן דיערע אויםארבעטונגען און דערלײדיקן דיער קארעספאנדענץ. אײנער אלים האט ער אויסגעפירט די פונקציעס פון א פאסט־אמט און אן עקםפעדיציע. ...

... איצמאל האט א פריץ פון הינטער לוקא װ געבראכט צו זלמנען זײנע 3 זץ, תא ם לערנען זיך אין װארשע אין גלחים־סעמינאר און מען דאר ף זיי אויפנײען קירכלעכע בגחם. זלמן יאבקע נעמט אן די ארבעט׳ דער פריץ װיל אבער׳ אז דער שנײדער זאל פארן צו אים אין הויף, כדי די קינדער זאלן נישט דארפן בײם פאםן צו פיל זיך דחיען אין א אידישער שטוב. זלמן האט אײנגעפאקט די מאשין מיט די שער און מיטגענומען די קינדער װאם העלפן אים אין דער ארבעט, װי אויך דעם געזעלן. זלמן האט אױך נישט פארגעםן מיטצונעמען א מזוזד, אין טלית־זעקל.

... עם איז גענוג אגצװוײזן אויפן טיראז שפון א ײדיש־פוילישער צײטונג אי ן װארשע, װעלכער איז אײנער פון די גרעסטע, אוי ב נישט דער גרעסטער, צװישן די ײדישע צײ־ טונגען. ...

... ב. גאטעסדינער / װארשע ...

... נישט קיין װונדער, װאס די ״אגודה״ באטראכט דעם קהילה־לאקאל אלס אירם א פיליע, װאם זי װיל, טוט זי. װען עס האט געלוינט, האט מען שנעל איבערגעגעבן די שחיטה דער קהילד״ כאטש זייערע גאטספארכטיקע חברים אין װארשע שרייען אזוי וועגן ״לא תסור״ פון די הײליקע רבײם. ...

סוף סצער יארן סארזאנשײן אריבער קײן װארשע װו ער ארבעט אלס סעקרעטאר פון די ״ײדישע שריפטן״. אין די דאזיקע יארן רײסט אויך אן זײן דיכטערישער טאלאנט און עס פארמירט זיך אויס זײן אײגנארטיקער סטיל, װעלכער קומט בולט צום אויסדרוק אין זײנע צװײ לידער־זאמלונגען ״װארט און ניגון״ (1959) און ״יונגער װינטער״, װאס איז שוין דערשינען, לײדעד נאך זײן טויט, אין יאר 1964. ...

... און זיך צוגעכאפט צום טאטנס מסחר • דער צוױיטער זון, אברהם, האט געזוכט זיך צוקונפט אין װארשע. ...

... נאך דער באפרײונג איז איבער די גאסן פון װארשע געלאפן א פרוי , א ײדישע פרוי . ...

... קײן םאקאלאװ זענע ן מיר אנגעקומען ערב יום־כיפור . אין שטאט האבן זיך געפונען א םך פרעמדע, באזונדערם װארשעװער, װאם האבן נישט געקענט זיך אומקערן אהײם, װײל די הויפטשטאט איז געווען ארומגערינגלט פון די דײטשן .

... ...איך האב שוין אין װארשע געציטערט, אין קאװנע און ראװנע — בלױז שרעקן, עם האט זיך שוין לוקאװ דערשיטערט... אויס מערער װעט שרעק שוין נישט קלעקן. און לוקאװ, אוי, ארעמע שטעטל! דײן חורבן איז מיר פאר די אויגן... א הײזל, א שטול און א בעטל און מענטש איז מיט דעם מיטגעפלויגן. א גאם אין דער לופטן געשפרונגען און דא אויך דער ערד זיך צעשאטן... א שטעטל פון פײער דערשלונגען, און מענטשן אויך טויט אפגעבראטן. ...

... בעת די היטלעריסטן זענען אנגעפאלן אויף פוילן, האבן מיר געוווינט אין װארשע. ...

... א גרופע נאענטע םרײנד, געזעםן אין דער פאלקס־ביבליאטעק און געהערט אין ראד־א די נײע םםון די פראנטן — אז די דײטשן גײען כסדר פארוים, זײ באמבארדירן און מאכן חרוב שטעט און דערפער. פלוצי ם האט זיך דערהע־־ט דער זשו ם פון אעראפלאנען און באלד האבן אנגעהויבן פאלן באמבעם. ע ם זענען געװארן באמבארדירט דע־־ װאקזאל, די םטאראםטע און אנדערע װיכטיקע געגײדעם. אײן באמבע איז געפאלן אין הויז פון דער דענטיםטין קלימעצקא, ווו ע ם איז געװען א גרויםער בונקער. די באמבע האט אויד צעשטערט דעם בונקער און ע ם זענען געװען פארװונדעטע און פײ־ טויטע) יצחק לערנער מיט זײן פרוי און מאנע הײבלומס א שװעםטעו מיט איר קינד. װאס זענען געקומען פון װארשע צו גאםט. זי איז געװען די פרוי פון יאנעק־גראםפא־ טער, א מיטארבעטער פון דער װארשעװער ״פאלקםצייטונג״.

... שוין מיט א געװיסער צײט צוריק פאר דער ערשטער אקציע פון אויסראטן די ײדן אין אונדזער שטעטל לוקאװ, זענען צו אונדז דערגאנגע ן ידיעות — אײנע שרעק־ לעכע פון דער צװײטער — װעגן פארשידענע אויסראטונגם־אקציעס אין װארשע, נאװאמינםק, לובלין, לובארטאװ, כעלם און אנדערע שטעט. עס האבן זיך אנגעהויבן באװײזן בײ אונדז אין שטעטל ייִדן אנטלאפענע פון פארשידענע שטעט װאו אזעלכע אויםראטונגם־אקציעס זענען פארגעקומען. עס האבן זיך געראטעװעט צו אונדז אין שטעטל ייִדן, װאם זענען געשפרונגען פון צוג אויפן וועג קײן טרעבלינקע. זײ האבן דערצײלט אין שטעטל װעגן די שוידערלעכסטע איבערלעבונגען, די נגישות און פײניקונגען פון די היטלעריסטישע רוצחים, די אויסטערלישע פאקטן פון סאדיזם איבער פרויען, זקנים און קלײנע קינדער. דאם בלויזע הערן פון זײערע איבערלעבונגען האט געמאכט גלױוערן דאם בלוט אין די אדערן •

הײנט, װען איך שרײב אט די װערטער, קומט פאר אײנע פון די דײטש ע כםדרדיקע מערדערײען. זײ רופן עס: ״מאכן די שטאט ױדענרײך. פון נעכטן און ביז דער איצ־ טיקער מינוט (9 אװנט) הער איך א כםדרדיקע שיםערײ. אט די אקציע בײ אונדז האט זיך אפגעשפילט אזוי: צו ערשט האבן מיר געהערט װעג ן געטא אין װארשע, װעג ן בעאשעץ, טרעבלינקע, לובלין. מיר האבן געהערט װעגן דעם פון דער װײטנםן מען האט דערצײלט, אז עס זענען אומגעקומען הונדערט, צוױי הונדערט טויזנט. בײ אונדז אין שטאט זענען ײדן ארומגעגאנען פרײ. קײן געטא איז נישט געװען. עס זענען בלױז געװען ײדישע געגנטן, אבער ײדן איז געװען דערלויבט צי באװעגן זיך פרײ. זומער האט מען שױן די ײדן פארװערט אװעקצוגײן װײט פון זײער וװינארט. אויב מען האט געטראפן א ײד אויםער דער שטאט, האט מען אים פשוט דערהרגעט. שפעטער האט מען אנגעהויבן אײנארדעגע ן גרויזאמערע אנפאלן אויף ...

... מיר האבן פארלאזט אונזעד דיר ה אין לאחש, אויף באזארנע גאס׳ א מאװעק צו אונדזער באקאנטן אין װארשע, אויף נאװאליפיע־גאס. דער באקאנטער האט אונח אפגעגעבן א צימער, אבער גאר אין גיך האבן מיר אנגעהויבן לײדן הונגער. נאכן ארומצוימעז א מ שליסן דאס װארשעװער געטא, איז די לאגע נאך ערגער געװארן. װײל עס איז שװעדער געויאח אריעצושמוגלע ן שפית־פראדוקט ן פמ אנדערע שטעט. װינטער 1941 איז די לאגע אין װארשעװער געטא דערגאנען צו א שרעקלעכן

... באלד אין דעדער פרי האב איך אנגעשריבן א ברױו קיץ װארשע און געבעט דער מאמען מיר שנעל צו ענטפעח. דעם זעלבן טאג בין איך אװעק קיץ לוקאװ. איך האב באשלאםן זיך אומציקעח אהײם, צו מײנע אײגענער אין װארשעװער געטא. די קרובה האט מיר געזאגט, אז איצט איז גע&ערלעך צו לאץ זיך אין וועג אריץ: מ׳װעט מיו כאפזאץ דערד,רגענען. זי האט מיך געראטן צוריקגיץ אין דארף אריץ צום פויער. דארט װעל איך אפשד קענען איבערקומען די שװערע צײטן. ...

דעם 27סטן סעפטעמבער 1939, 27 טעג נאך אויסבראך פון דער מלחמה, בין איך מיט א ראװער אהיימגעפאקט קיין לוקאװ פון װארשע, װאו איך האב זיך געפונען די לעצטע צייט. אויפן וועג האב איך געזען ווי מען רוימט אפ די דערהרגעטע און מע לייגט זיי אין די ראוועם, כדי מתים זאלן נישט שטערן דער באװעגונג. ...

דער מחבר סו ן אױטאביאגראפיש ע ראמאנע ן סו ן א געדועזענע ם קרימינאליס ט סארבערא״י װיטש (״אורק ע גאכאלניק״) אי ז דערשאסן געװארן אי ן דע ר ערשטע ר צײ ט דור ך ד י רוצחי ם םו ן דער רײכסװע ר אי ן אטװאצק, אונטער ן אויסרײ ה א ז ע ר הא ט באגאס ן ד י דײטשיש ע זעלגע ר מי ט קאכעדיק װאסע ר < דע ר אלטע ר םעליעטאניס ט ליפ ע קעסטין, װעלכע ר אי ז אװע ק סו ן װארש ע אי ן די ערשט ע מלחמה״טעג, אי ז דערמארדע ט געװאר ן דור ך ד י היטלעריסט ן אי ן לוקאװ. ...

... ל. ק. איז צוזאמען מיט אנדערע זשורנאליסטן אװעק פ ת װארשע אין דער נאכט םון 6ט ן אוים ן 7ט ן סעפטעמבע ר 1939. געגאנגען איז ער, אזוי ווי פיל הונדערטער טויזנטער אנדערע, מיטן וועג ק־י ן שעדלעץ. דער פינצטערער גורל האט ליפע קעסטין פארטראגן מיט זײן 18־יאריקן זון קײן לוקאװ. דארט האבן אים די דײטשן דעריאגט. אויפן צװײטן טאג איז ליפע קעסטין צוזאמען מיטן זון געשטאנען פאר א בעקערײ, װעלנדי ק קריג ן דאר ט א שטיק ל ברויט. אין דעם מאמענט זענע ן ארײנ־ געפארן אין שטאט אויף עטלעכ ע מאטאציקלע ן אן ערך 20 דײטשישע מיליטערלײט, ...

... אזוי האב איך זיך ארומגעװאלגער ט איבער אליי ן ביז װינטער. דאַן האב איך זיך באגעגנט מיט צװײ ײנגלעך. איינער, א אקאװער, איז אלט געװען 15 יאר, דער צװייטער, א װארשעװער, האט אויסגעזען צו זײן פון א יאר 13. ...

... גראד איז אדורכגעגאנגען א פאליאק, װאם איז געקומען צו אונדז מיטן צװײטן טראנספארט פון װארשע. דאס איז געװען דער באנדיט קײטעק. בײ אונדז איז ער געװען א פארארבעטער. ...

... נאכ דעם ׳װיד י תלינים זענ ן*־ועק, זענ ן ארויםגעלאפ ןפיל פאליאקן, כדי צו רויבן בגדים און שיך... איך בין אויפגעשטאנען, אחיפגעצויג ן פרעמד ע הויז ן און שי ד אמזיד דערשלעפט צו א באקאנטן קריםט. נאד צוויי װאכן בין איך אנגעקומען קי ץ װארשע צו מיין בתדע ר אוי ף מוראנאװסקע 36, ו װם׳זענען שוין געװען מיינע צװײ שװעםטער. ...

בעת היטלעראיז באפאלן פוילן אין יאר 1939 האט איד, צוזאמען מיט דער מאמע און 4 ברידער, געוװינט אין פראגע, א פארשטאט פון װארשע. דעם דטן סעפטעמבער׳ װעןעם האט זיך אנגעהויבן דאס לויפעניש פון װארשע, האט די מאמע מיד געהײסן נעמען דעם ברודער מאניש און צוזאמען מיט אים אװעק קיץ לוקאװ. זי האט געזאגט, אז װען די עלטערע צװײ זין, װאם זענען דאן נישט געװען אין דער הײם׳ װעלן צוריקקומען׳ װעט זי צוזאמען מיט זײ און מיט דעם ײנגםטן זון מרדכי׳ אויד קומען קײן לוקאװ. דארט װעט זײן לײכטער, האבן מיר געמײנט, איבערצולעבן די מלחמר,. זי האט מיר געגעבן דעם אדרעס פון אונדזער פעטע שמואל שעדלעצקער אויף יאטקע־גאם 4. דארט דארפן מיר װארטן ביז װאנען זײ װעלן קומען. ...

... אין קאלושין האבן ו.וי ר געטראפן א סך באקאנטע. טייל פון זײ זענען צוריקגעקומען םון שעדלעצער װעג און זײ האבן אונז אפגערעדט פון גײן װײטער קײן לוקאװ׳ װײל ם׳איז כמעט אוממעגלעך זיך אדורכצורײסן דורך די דײטשע באמבארדירונגען. מיר האבן באשלאםן אומצוקערן זיך קײן װארשע נא ך א ן אפרו פון עטלעכ ע טעג׳ װײל די פים זעגן געװען בײ אונז אפגעריבן נא ך דעם פריערדיקן מארש.

... נט קעגן די היטלעריסטישע פארכאפער. ער פאלט ארײן אין געפאנגענשאפט צו די דײטשן, אנטלויפט גלײך און קומט צוריק קײן מינסק. דא ווערט ער די נשמה פון דער אונטערערדישער ארגאניזאציע און װערבירט קעמפער פאר די פארטיזאנער־אטריאדן אין די װױסרוסישע װעלדער. די דײטשע באנדיטן קומען אויף זײנע שפורן און ער מיט זײנע נאענטע חברים, צװישן זײ אײדל לוקאװער, מחל פארלאזן מינסק און זיך ראטעװען בײ די פארטיזאנער, דא ווערט ער דער אנפירער פון א פארטיזאנער־אטריאד און פארשאפ ט פיל כבוד דעם ײדישן פאלק. ער ראטעװעט אויך אפ א גרויסע צאל קלײנע ײדישע קינדער, װעלכע זענען דאנק זײן שוץ געבליבן לעבן ביז נאך דער מלחמה. פאר זײנע פארדינסטן ווערט ער אײניקע מאל אויסגעצײכנט פון דער סאװיעטישער רעגירונג און אויך פון דער פוילישער מלוכה. שלאכטאװיטש אי־ געשטארבן אין װארשע אין יאר 1956.

אין שטאט הײבט מען אן אן אקציע אים צו באפרײען. אן אנגעזעענער חסידישער ײד און דער קרימינאלער קאמינסקי שרײבן אונטער, אז זײ גאראנטירן פאר דער לויאלקײט פון ישראל גאלדגעװיכט. ער װערט באפרײט, אבער צוליב דער כםדרדיקער פאליצײאישער אויפזוכט אנטלויפט ער פון לוקאווקי ץ װארשע, װע ר טרע ט ארײן אין דער קאמפארטײ. ער איז זײער אקטיוו און װערט ארויםגעשטעלט װי א קאנדידאט צום װארשעװער שטאטראט. אבער ער לעבט װייטער אלם ארבעטער בײ זײן פאך. אין 1925 הײראט ער, צום צװייטן מאל, מיט דער טאכטער פון משה מלאך פון לוקאװ, װעלכע איז געװען אקטיוו אין דער קאמוניסטישער באװעגונג. בײדע זענע ן זײ טעטיק אין לעדער־פאראײן. צוליב פאליצייאישע פארפאלגונגען פארלאזט ער פוילן אין יאר 1929 און װאנדערט אױף קי מ בעלגיע. ער װערט אן ארבעטער אין ראגאװםקיס שיך־פאבריק אין בריסל. ...

... געבוירן אין יאר 1911 בײ זײער רעליגיעזע עלטערן. צו 6 יאר איז ער געװאו ץ םאריתומט נאכן םאטער. ער לערנט אין חדר און אין ישיבר״ און אלט זײעגדי ק 13 יאר םארלאזט ער לוקאװ און קומט קי ץ װארשע. ...

... נישט קענענדיק געפינען קײן געהעריקע באשעפטיקונג אין לוקאװ, פארט שלמה אין יאר 1912 אװעק קײן װארשע, װו ער באקומט ארבעט. ...

... אין יא ר 1920, װע ן ד י רויט ע ארמ ײ צי ט זי ך צורי ק פו ן פוילן׳ לויפ ט ע ר מי ט אי ר קיץ רוםלאנד. נא ך א קורצע ר צײ ט קער ט ע ר זי ך או ם קײ ן פויל ן או ן באהאל ט זי ו אוי ם אין װארשע. װע ן ע ר קומ ט קי ץ לוקאװ, װער ט ע ר ארעםטיר ט פא ר מיטארבעט ן מי ט די באלשעװיקעם. מי ט קייטלע ך אוי ף ד י הענ ט פיר ט מע ן אי ם א פ קי ץ לובלין, ...

... אין 1925 יאר טרעט ער ארײן אין קאמוניםטישן ױגנט־פארבאנד פון פוילן, און געװען מיטגליד פמ שטאטישן קאמיטעט • דערנאך איז ער טעטיק אין די רײען םון ק.פ.פ. שפעטע ר פארט ה • קאראםיק קײן װארשע, װו ער ארבעט אלס שוםטער • ער אױ א מיטגליד אין ליגק ן פאראײן פון די לעדער־ארבעטער און ארבעט אקטױו אין דער פארטײ. ער נעמט אן אקטײמאנטײל אין אלע שטרײק־אקציעס פון די לעדער־ ארבעטער. ...

... זי האט די לעצטע יאר געלעבט אין ווארשע. זי איז געווען אין געטא ביז צום אויפשטאנד. ...

משה שלאכטאװיטש (אדער װי מ׳האט אים גערופן: אברהם דער געלעס׳ שטײט בראש פװאלע שטרײקן אין לוקאװ. אין יאר 1926׳ נאד דער באקאנטער פראװאקאציע פון העגיעקן׳ װערט משה ארעסטירט און געמשפט לויטן ארטיקל 102 — סא ר אנגעהערן צו דער קאמוניםטישער פארטײ. נאכן אפזיצן 2 יאר אין טורמע׳ קומט משה צוריק קײן לוקאװ און מיטן גאנצן ברען פון זײן קעמפערישער נשמה װארפט ער זיך ארי ץ אין דער ארבעט פון דער קאמוניםטישער פארטײ. ער װערט א מיטגליד פון געגנטלעכן קאמיטעט׳ און שפעטע ר פ מ דער ײדישער ביורא. צוליב די אומאויפהערלעכע פאליצײאישע פארפאלגונגען׳ פארט ער איבער קיץ װארשע. ...

אײנע פון די דרײ מלוכות (די אנדערע זענען געװען: רוםלאנד אװ פרײסן), װאם האט באקומען א היפש חלק פון פוילן, אויך באקומען די צװײ פראװינצן פון לובלין און שעדלעץ. דער דאזיקער טײל האט זיך גערופֿן ״מערב־גאליציע״. אזוי איז לוקאװ און אירע שכנים, װי מעזריטש, ביאלע א״א, געװארן א טײל פון דער עסטרײכישער קרוין און אירע ײדן זענען געװען אונטערגעװארפן די עסטרײכישע געזעצן לגבי אירע ײדן. די לאגע האט געדויערט ביז 1809. װען נאפאלעאן האט באזיגט זײנע קעגנע און ער האט אםגענומען ״מערב־גאליציע״. די טעריטאריע האט ער אנגעשלאסן אין ״װארשע־ װער פירשטנטום״, װאס איז רעגירט געװארן דורך דעם זאקסישן מלך (1807). אין 1815 איז דאם ״ווארשעװער פירשטנטום״, לויט דעם באשלוס פון דעם בארימטן װינער שלום־אפמאך אין 1815, געװארן א טײל פון קאנגרעס־פוילן, װאם איז געװארן א טײל פון רוסלאנד.

... וכלוסיה היהודית רק 8 מנדטים, כי ללוקוב חוברו הפרברים עם אוכלוסיה פולנית. בצד היהודי השתתפו המפלגות הבאות: ״אגודה״. בעלי מלאכד, פ.צ. ימנײם, ״פראפפראײנען״ (שמאלײם), ״מזרחי״ וציונים כללײם. ״האגודה״ 5 מנדטים, בעלי מלאכה 1, פ.צ. ימנײם 1, פראפפראײנען 1. חברי מועצת העיר מ״האגודה״ היו משה אהרן וינטרויב, יונה נײ, משה פליכטנריך, הרש ליזר לנדו ומאיר ליב גלרנטר. חברי מועצה אלו היו גם חברים בקהילה היהודית. משה אהרן וינטרויב נבחר ״לוניק״ בעיריה. מקומו במועצת העיר תפס שמואל אריה. נציג בעלי המלאכה בעיריה היה מטס מנדלבוים, מהציונים הכללײם הימנײם — יעקב ליכטנשטין, מהשמאלײם — שלמה זקליק. האחרון לא היה זמן רב חבר המועצה. המשטרה אסרה אותו ואחרי ישיבה של שנה בבית סוהר בשדלץ הוא חלה בשחפת. שחררו אותו אך היה נאלץ לעבור לװרשה, שם מת כעבור זמן קצר.

... במצב כזה הױ הבחורים והבחורות קופצים לװרשד״ כדי למצוא שם עבודה. לא פעם הםתובבו שם רעבים, אך התבײשו לחזור הביתה. בחול המועד פסח או סוכות נר,ג ו חלק מהם לחזור לעיר, מגונדרים בחליפות ובנעלײם החדשות (מי יודע כמה ארוחות זה עלה). הם הױ מםתובבים עם מקלות בידם ומפצחים גרעינים והבחורות הױ משתגעות אחרי ״הװרשאים״ שהױ מדברים װרשאי ת עם ״יאך״. הם הױ מהללים את התיאטרונים, בתי הקולנוע ור,מםעדות שבהן אכלו. הם לא יכלו לםפר את האמת: שישנים במיטד, ל־2 אנשים ועוברים ימים שאין אוכלים צהרים. ...

... װען ד י כװאלי ע שטרײק ן הא ט דערגרײכ ט אוי ך קײ ן לוקאװ, אי ז ליבערזאן, דע ר אלבאם־פאבריקאנט אי ן כע ס געװארן, װא ס ד י ״אנטשעפעניש ״ יאג ט אי ם נאך. ע ר האט שנע ל אויםגעדרײ ט דע ם דישע ל או ן געמאכ ט ״השיבנ ו נאזאד ״ — צורי ק קײ ז װארשע. ״אוי ב שוי ן אראפפאלן, זא ל כאט ש זײ ן פו ן א גו ט פערד״.. . הא ט ע ר געזאגט. ...

... היה זה בערב קיץ כששלשה צעירים ־ אני, זיםל פלדמן ושמואל ליכט ר ז״ל, החלטנו לנסות לישראל רוזנצויג שיעזור לנו ביסוד השומר הצעיר ולעמוד בראש הפעילות. ישראל רוזנצויג בא ללוקוב מורשה, הוא היה מורה בבית ספר ממשלתי בלוקוב, ראינו לפנינו אדם עם השכלה ואינטליגנציה שלוקוב לא יכלה אפילו לחלום על איש מסוגו. אנו גם הרגשנו שהמורה רוזנצויג יש לו לב יהודי חם והוא יהיה מוכן לעשות משהו למען נוער יהודי בלוקוב. אלא שצריך היה לפנות אליו ואנחנו, מייסדי השומר הצעיר, לא היתה לנו גם ברירה אחרת, כי בלי מנהיג לא יכולנו אפילו לחשוב על יסוד השומר הצעיר ואנו ראינו את ישראל רוזנצויג כאילו נפל פשוט מן השמים כדי לעזור לנו,

... יעקב זאנשײן איז געבוירן געװארן אין לוקאװ דעם ס1טן יאנואר 1914 בײ אומסארמעגלעכע עלטערן. אין דעם שטעטל האט ער פארבראכט זײן קינדהײט און ױגנט, באקומענדיק א טראדיציאנעל-ײדישע דערצױנג. אריבערפארנדיק קײן װארשע^ װערט זאנשײן א ןאסט ר ארײנגײער אין פארײן פון ײדישע ליטעראטן, מאכט זײנע ערשטע ליטערארישע שריט אויסן געביט ס ת םאעזיע׳ אין װעלכע עס איז שוין דעמאלט געװען צו זען אן אנדײט אדי ף זײן שפעטערדיקן נוסח. ...