Mizrachi

... צו די שטאטראט־וואלן אין יאר1929 האט די יידישע באפעלקערונג באקומען בלויז8 מאנדאטן מחמת דעם׳ װאם צו לוקאװ זענען אנגעשלאםן געװארן פארשטעט מיטא פוילישער באפעלקערונג. מצד דער ײדישער באפעלקערונג האבן אין די װאת זיך באטײליקט פאלגנדיקע פארטײען: ״אגודה״, האנטװערקער׳ רעכטע פ.צ. פראס־ פאראײנען(לינקע)׳ ״מזרחי״, אלגעמײנע צױניםטן. די ״אגודה״ האט באקומען5 מאנדאטן, האנטװערקער—1 מאנדאט, רעכטע פ.צ.—1 מאנדאט, פראפ. פאראײנען—1 מאנדאט. ...

... אין 1936 האט די קהילה גערופן א םפעציעלע זיצוע, כדי צו באהאנדלען די פראגע פון אויפנעמען א נייעם רב. די פארשטייער פון ״מזרחי״ און האנטװערקער האבן פארגעשלאגן אויפצונעמען אלם רב אליעזר װאקםמאנס אײדעם, ר׳ אהרן נאטע פרײבערג ע״ה, װעלכער האט געהאט םמיכה פון די גרעםטע רבנים אין פוילן. די /׳אגודה״ • ראטמענער זענען געװען קעגן, ערשטנס דערפאר, װײל זײן שװער איז נישט געװען קײן אגודהניק, און צװײטנם, האבן זיי געטענהט, אז אין לוקאװ זענען תמיד געזעסן אויפן כםא־רבנות אזעלכע װאם האבן זייער רבנות באקומען בירושה. ר׳ אהרן נאטע איז געבוירן געװארן אין פארצעװ, געלערנט בײם פארצעװער רבין ז״ל און די גאנצע צײט געבליבן א פארצעװער חסיד. ...

... ה״פאלקם פארטײ׳ בלוקו ב הית ה במנהיגות םשל אימש ה וחײ ם מאי ר הײבלום, מש ה ונתן צוקרמן • גוד ל ליכטנשטי ן וחײ ם מוט ל מנדלבוים. נוצר ה ג ם קבוצ ת ״פועל י צױן׳ שמאלײם ע ם מועדו ן משלהם. מנהיגי ה ה ױ: איטש ה קניגםברג, אליה ו גםטרודויטש, יד ל בורשטין ומוט ל פלדמן. כ ן הית ה פעיל ה מפלג ת פ.צ. ימנײ ם ע ם מועדו ן משלה ם ומועדו ן םפורט ״הפועל״ ובכל ל ה ם נהל ו פעול ה חימכי ת יפה. פעיליה ם ה ױ מש ה פלדמן, מש ה בורנשטין, יעק ב ליכטנשטין, מש ה פינקלשטי ן ודו ד גורצר. ג ם ״הצױני ם הכללײם״ נהל ו פעילות בראשו ת מגדל, בנדרמן, מוט ל קלינמ ן ואליה ו פלדמן. כ ן נום ד ה״מזרחי״ והנוע ר שלהם ״בנ י עקיבא״. מנהיגיה ם הי ו אברה ם ז׳יטו, בר ל םלושני • גרשו ן פל ן ושמוא ל חײ ם םירוקא. לבםו ף אנ י רוצ ה לצײ ן עבוד ת ״השומ ר הצעיר״ שרכז ו במועדונ ם חל ק גדו ל מהנוער. הארגו ן ניה ל פעילו ת תרבותית־חינוכי ת בםביב ה הצױנית. מצע ד ה״ל״ ג בעומר״ בתלבושת הכחול־לב ן עש ה רוש ם חזק. ״השומ ר הצעיר״ אירג ן ג ם הרצאו ת בהשתתפו ת מרצים מװרשה. מנהיג י ״השומ ר הצעיר״ ה ױ; הרש־לײ ב ולא ה ליכטר, שמוא ל הוברמ ן ואחרים.

... ב־1936 קראד, הקהילה לישיבה מױחדת, כדי לעםוק בבעית קבלת רב חדש. נציגי ״המזרחי״ ובעלי המלאכה הציעו לקבל כרב את ר׳ אהרן נוטה פרײברג, חתנו של רב אליעזר וקםמן, שהיתה לו םמיכות מגדולי הרבנים של פולין. חברי מועצת העיר מ״האגודד,״ התנגדון ראשית, כי חותנו לא היד, איש ״אגודה״ ושנית, הם טענו שבכםא הרבנות בלוקוב תמיד ישבו רבנים שקבלו רבנותם בירושד,. ר׳ אהרן נוטה נולד בפרצב, למד אצל הרב מפרצב ז״ל ותמיד נשאר חםיד של הרב מפרצב. ...

... גם המזרחי , צעירי מזרחי והשומר הדתי הױ מאורגנים בלוקוב והיתה להם נציגות מכובדת בקהילה היהודית , שר׳ גרשון פלוג ואבי ז״ל׳ ר׳ שמואל חײם םירוקה , עמדו בראשם. גם קבוצת הכשרה הקימו בעיר שהרבה חלוצי ם דתײם ומפעילי הפוהמ״ז עברו דרכו .

איצט מא ל אין א ל״ג־בעומר האבן די תלמידים פון ״מזרחי״ אװעקמא־שירט אין רײען, אונטער א בלוי־װײםער פאן, אין װאלד קיץ זאפאװיעדניק. מיר האבן זי שטארק מקנא געװען און אויך געװאלט גיין אין װאלד ארײן. מען האט דאס אונדז נישט דער־ לויבט. אנשטאט דעם האט מען געמאכט אן אסיפה. ר׳ יונה נוי און משה אהרן ליסיבי־ קער האבן גערעדט מעניני דױמא. דערנאך האט מען יעדן תלמיד ארויפגערופן אויפן באלעמער און געגעבן אים א פאמעראנץ. מיט דעם האט די פײערונג זיך געענדיקט. ...

... קעגנאיבער דער שול איז געװען דאס גרויסע בית־מדרש׳ װאם איז געװארן געבויט נאך פאר דער שול. דאס דאזיקע ״אלטע בית־מדרש״׳ װי מען האט עס גערופן׳ האט אין פארשידענע צײטן געדינט אויף פארשידענע צװעקן. דארט האבן די מגידים געהאלטן זײערע דרשות׳ דארט זענען פארגעקומען די פארשידענע װאל־אסיפות׳ דארט האט זיך אפגעשפילט דער קאמף צװישן ״אגודה״ און ״מזרחי״ און דארט פלעגט אפרים מעזריטשער שבת נאך מיטאג לערנען א ביסל מיט די פראסטע ייִדן׳ יעדער ארעמאן׳ װאם האט נישט געהאט װו צו שלאפן׳ האט געפונען אן ארט אין בית־מדרש. אין בית־ מדרש פלעגן אויך אפזיצן גאנצע נעכט די ייִדישע בחורים׳ װאם האבן געדארפט שטײן צום מיליטער. אין דער צײט פון דער ערשטער וועלט־מלחמה האבן די פליטים פון די ארומיקע שטעטלעך זיך אײנגעארדנט אין בית־מדרש.

... אין דער זעלבער צײט האבן אויף דער ײדישער גאס אין לוקאװ זיך געשאפן אויך אנדערע פארטײען׳ װי רעכטע און לינקע פ.צ.׳ צױניסטישע און פאלקיסטישע ארגאני־ זאציעס׳ ״מזרחי״, ״השומר הצעיר״ — יעדער פון זיי האט געפירט זײן טעטיקײט אין די אײגענע לאקאלן. פראפ׳־פאראײנען זענען געװען נאר בונדישע׳ הגם אין זיי זענען געװען א סך ארבעטער, װאם האבן געהערט צו אנדערע ריכטונגען. ...

אינטערעסאנט זענען געווען די ערשטע שטאטראט־װאלן אין יאר 1919. פון די 24 ראטמענער, װאס האבן געדארפט געקליבן װערן האט די ײדישע באפעלקערונג לויט איר פראפארץ, געזאלט באקומען ס׳ראטמענער. אין די װאלן האבן זיך באטײליקט 1 ״אגודה״, אלגעמײנע צױניסטן ״מזרחי״, ״פאלקס־פארטײ״. פון די ײדישע ארבעטער־ פארטײען — ״בונד״ און ״לינקע פ.צ.״. די װאל־קאמפאניע איז געווען א שטורמישע. פון װארשע האט מען געבראכט די גרעסטע פארטײ־קאנאנען: נח פרילוצקי, פון דער ״פאלקס־פארטײ״, ר. פערלמוטער פון דער ״אגודה״, נ. שװאלבע פון די צױניסטן, יעקב פאט פון ״בונד״. דער אויסגאנג פון די װאלן פאר די ײדישע פארטײען איז געווען: 2 — ״אגודה״, משה װױינטרויב און יינה נײ: 1 — ״פאלקס־פארטײ״, חײם מאטעס מאנדל־ בוים; 1 — צױניסטן, י. בענדערמאן, • 6 — ״בונד״. צוליב די שװעריקײטן װאס זענען געמאכט געװארן פאר די געװײלטע מיט עקזאמענס אין דער פוילישער שפראך — שיקא־ נעם, װאס זענען געװארן אנגעװענדט בעיקר לגבי די בונדישע קאנדידאטן — האבן די בונדישע ראטמענער אלס פראטעסט רעזיגנירט פון זײערע מאנדאטן און זײערע פלעצער זענען פארטײלט געװארן דער ״אגודה״ (4) און ענדעקעס (2). מען דארף דערבײ אונטערשטרײכן, אז די 4 ראטמענער פון פ.פ.ם. האבן באלײגט א שארפן פראטעסט און געפאדערט צו אנולירן די װאלן.

... עם איז געשאפן געװארן א קאמיטעט, אין װעלכן עס זענען אריץ: פון די גמינע־ דאזארעם — זלמן ״פליגעלע״ (גאלדבערג), משהקע פליכטענרײך און מאיר לײב געלערנטער: פ מ דער ״אגודה״ — משה אהרן װײנטרויב און ױנה נײ: פון דער ״פאלקס־ פארטײ״ — משה צוקערמאן א מ חײם מאיר הײבלום: פון ״מזרחי״ — בערל םלושני און גרשון פליק ז פ מ די האנטװערקער — אנשל מאנשפײזער און חײם מאטע ם מאנדל־ בוים; פ מ ״בונד״ — מאטל בראנזויל, משה הובערמאן, בן־צים םקורקע, י. לאנדסבערג אמ שלמה רובינשטימ.

... אין לוקאװ זעגן געװען אקטױו אלע אן אויסנאם פאליטישע פארטײען : אגודת ישראל׳ מזרחי׳ פועלי מזרחי׳ צױנים כללײם׳ צ . ם . צעירי־צױן׳ פועלי־צױן רעכטע׳ פועלי־ציון לינקע׳ פאלקס־פארטײ׳ ״בונד״, ״קאמבונד״׳ קאמוניםטן׳ ״החלח׳ . עם זענען געװען אויך חסידים פון אלע רבישע גזעם . פון די אינסטיטוציעם דארף מען דערמאנען קודם־כל דעם האנטװערקער־פאראיץ׳ די גמילות־חסדים־קאסע און די געזעלשאפטלעכע בענק . ...

... דאם הײסט נישט, אז די ״אגודה״ האט אױפגעהערט הערשן אין שטאט; א גרויסער טײל פון דער ױגנט האט נאך געלערנט אין ישיבה און בית־מדרש, אבער ״מזרחי״ האט שױן געפירט א שטארקע ארבעט. זי האט געעפנט א שול פון 5 כיתות, װו מען האט גענומען לערנען נביאים און כתובים, װאס איז ביז דאן געװען װי טריף־פסול. די קינדער, װאס האבן געלערנט אין דער מזרחי־שול, זעגן געװען דער אװאנגארד פאר דער ציוניסטישער ױגנט, און פון דער דאזיקער ױגנט זענען געקומען די גרינדערם פץ ״השומר הצעיר״. ...

... אן ענלעכער אויפנאמער האבן מיר געהאט בײ ר׳ אברהם זשיטא פון ״מזרחי״.

מיר האבן אים דערצײלט, אז מיר װילן גרינדן א ״השומר הצעיר״ און געבעטן, אז מען זאל אונז אפגעבן א קלײן צימערל פון קלײנמאנם הויז, װאם דער ״מזרחי״ האט פארנומען. ער האט אונז גענומען צורעדן, אז מיר זאל ארײנטרעטן אין ״מזרחי״. ער האט גענומען שרײען, אז מיטן ״טײטל״ װעלן זײ ארויםטרײבן דעם שונא פון לאנד. װען מיר האבן געפרעגט, װאם ער מײנט דערמיט, האט ער אויפגעקלערט, אז מיט תורה ועבודה װעט מען אײננעמען ארץ־ישראל. אבער מיר האבן געטענהט אײנם: מיר װילן זײן ״השומר הצעיר״ . ...

װײטער אבים איז געװען א פאבריק און א געשעפט פון עסיק׳ און באלד דערנעבן — דאם געשעפט פון מענדל לוםט׳ א טוערסון ״מזרחי״. צו א צווייטן ״מזרחי״־טוערסון האט געהערט דאם דערבײאיקע פאפיר־געשעפט זשיטא. דאם געשעפט האט געפירט די פרוי׳ און ער׳ ר׳ אברהם׳ איז ארומגעפארן מיט רעדעס פארן קרן קימת. ער איז אויך געװען א פיינער בעל־תפילה. א געוויסע צײט איז ער געװען דירעקטאר פון ״בית הספר מזרחי״. ער האט געהאט א גרויסע השפעה אויף דער יוגנט. ...

... די ^יבע צו ציון ברענגט אים אין ״מזרחי״־, ווו ער פארנעמט דעם אויבנאן. ער לערנט א׳־ן האלט פארטראגן פאר דער ױגנט׳ שאפט געלט פאר די ארץ־ישראל־פ^נדן, ער װערט געװײלט אלס דאזער אין דער ײדישער גמינע (קהילה) און איז טעטיק אין פארשידענע יידישע אינסטיטוציעס. ...

... בועידת ה״מזרחי״ בשנת 1920 נבחר כ־ חבר האקזיקוטיבה הארצית ולמורשה ״קרן־ הקײמת לישראל״ בלוקוב, יסד בעירנו בית־ ספר לעברית מטעם ה״מזרחי״, ובעבודה הזאת המשיך עד סוף ימױ. ...

... מעסקני ״המזרחי״ בלוקוב. כדנזפחת עדלפוים־פרידמאן ...