Bund

אין יאר1916 האבן אנגעהויבן אויפלעבן די פאליטישע פארטייען. די ערשטע איז געװען דער //בונד״, װאם האט געעפנטא קולטור־קלוב. בײם קלוב איז אויך געװען טעטיק דער ױגנט־בונד ״צוקונפט״. דער ״בונד״ האט געפירטא פארצװײגטע פאליטישע און קולטור־טעטיקײט, אײנגעארדנט רעפעראטן און דיםקוםיעם מיט דער באטײליקונג פון װארשאװער רעפערענטן. די אנפירער פון ״בונד״ זענען געװען־ מאטל בראנזויל,

דער רב, משה עקיבא גאלדגעװיכט און מאטל בראנזויל האבן באקומען די בריװ םון די אמעריקאנער לאנדםלײט, מיט דער ידיעד״ אזא דעלעגאט פון ״דזשוינט״ װעט ברענגען דאם געלט. ער װעט האבן אינםטרוקציעם װי און װעמען פונאנדערצוטײלן דאם געלט. די םארשטײער פון ״בונד״ האבן צונויפגערופן אין לאקאל פון דער יידישער קהילהא קאנפערענץ פון אלע ײדישע ריכטונגען. דער ״בונד״ האט פארגעלײגט אויםצוקלויבןא צװישנפארטײאישן קאמיטעט און די הילף זאל װערן פונאנדערגעטײלט צװישן דער ארעמער באפעלקערונג אין פראדוקטן. די ״אגודה״ איז געװען קעגן. זי האט געהאלטן אז מען װעט די הילף פונאנדערטיילן אינדיװידועל אין געלט, און נישט דורך קיץ קאמיטעט, נאר חרך דער קהילה. אלע פארטייען אויםער די ״אגודה״ אמ אלגעמײנע צױניםטן, האבן געשטיצט דעם פארשלאג פון ״בונד״. ...

... אין יענע שטורמישע נאװעמבער־טעג איז פארגעקומעןא געמײנזאמער מאסן״ מיטינג פון פ.פ.ס.^ ״בונד׳/ לינקע פ.צ. און קאמוניסטן. עס האבן געפלאטערט רויטע פאנען. די רעדעס זענען געװארן געהאלטן אין פויליש און אין ײדיש. דאס איז געװען אן אימפאזאנט בילד. מען האט געגלויבט׳ אז עס איז געקומען די צײט פארא נײער װעלט פון אמת און גערעכטיקײט פאר אלע מענטשן. עס איז געשאפן געװארן אן ארבעטער־ ראט מיט די פארשטײער פון אלע סאציאליסטישע פארטײעך ײדישע און פוילישע׳ מיטן פאלגנדיקן צוזאמענשטעל: פון פ.פ.ס.— דער לערער קרוטשיק און זשימקעוױטש1 פון ״בונד״— מאטל בראנזויל און מ. הובערמאן; פון די לינקע ״פועלי צױן״— רײכמאן און שרה בולקינשטײן; פון די קאמוניסטן— װאלטשיק און דוד גאטעסדינער.

... פאלגנדיקע פעחאנען זענען געזעםן אין דער פארװאלטונג: פון ״בונד״— משה הארטמאן, בנציװ םקורקע, שלמה רובינשטײן, ירחמיאל לאנדסבערג, אהרון ױנה װײםמאן, פעסיע שנײסער: פון דער פאלקם־פארטיי— איטשע און חײם־מאיד הײבלום, מאטעס מאנדעלבוים; פװ די לינקע פ.צ.— מאטל פעלדמאן, ײדל בורשטין; פון די רעכטע פ.צ.— משה פעלדמאן, משה בארנשטיװ; פװ די אומפארטײאישע— ױםף פערגאמענט, משד, אליהו געװערצמאן, ױסף זובראװיטש. ...

... ב־1916 החלו להופיע המפלגות הפוליטױת. בראשונה היה ה״בונד״ שפתח מועדון לתרבות. ליד המועדון היה פעיל נוער ה״בונד״— ״צוקונפט״ (עתיד). ה״בונד״ ניהל פעילות פוליטית ותרבותית ענפה, אירגן הרצאות וויכוחים בהשתתפות מרצים מוורשה. מנהיגי ה״בונד״ היו: מוטל ברנזויל׳ ג. פרלק (מלודד)׳ משה הוברמן׳ ידל אגמן׳ גיטל קרטש׳ בן ציון סקורקא ועבדכם הנאמן. כעבור זמן התארגן ה״פראפסראייך הכללי שאיגד בתוכו את הפועלים מן המקצועות השונים. מזכיר ה״םראפפראײך היה משה הוברמן.

... ואלו הודיעו שנציג ה״ז׳וינט״ יביא כםף ור,וראות איך ולמי לחלק את הכםף. אנשי ה״בונד״ אםפו במועדון הקהילד, היהודית ישיבה של כל הכױונים היהודײם. ה״בונד״ הציע לבחור בװעד בין מפלגתי שיחלק את העזרה בין האוכלוםיה העניה בעיר בצורת פרודוקטים. ״האגודד,״ היתה נגד. היא היתד, בדעד. שצריך לחלק את הכםף באופן אינדיבידואלי ולא ע״י ועד, אלא רק ע״י ד,קד,ילה. כל המפלגות חוץ מ״האגודד,״ והציונים הכללײם תמכו בהצעת ה״בונד״.

... ב־1923 קבלו הקומוניסטים את ה״פראפפראײן״— בגלל הפרוד ב״בונד״. ה״בונד״ הימני פתח מרכז עצמי בשם ״ליגה לתרבות״ ושם נהלו פעילותם. ...

... בהנהלה ישבו־ מה״בונד״— משה הרשמן, בן־צױן םקורקא, שלמה רובינשטין, ירחמיאל לנדסברג, אהרן ױנה ויםמן, פסיה שניםר: מהמפלגה העממית— איטשה וחײם מאיר הײבלום, מטם מנדלבוים: מהפ צ. השמאלײם— מוטל פלדמן, ידל בורשטין. מהפ.צ. הימנײם— משה פלדמן, משה בורנשטין: מהבלתי מפלגתײם— יוסף פרגמנט, משה אליהו גורצמן ויוםף זוברװיץ׳. ...

... אין יאד 1905, ווען די סאציאל־דעמאקראטן און דער ״בונד״ האבן ארגאניזירט די ארבעטער־באװעגונג אין רוםלאנד און אין פוילן, איז אויך לוקאװ נישט געװארן אויםגע־ מיטן. נאך דעם צארם פאלשער אמנעםטיע זענען די ארבעטער ארוים אין די גאםן. מיר זענען געגאנגען פון שטאט איןא דעמאנסטראציע און ארײנמארשירט אין פוילישן קאשטשאל נעבן פאװיאט. פון דארט זענען מיר ארוים אויפן באן־װעג און מײן םרײנד שמילקע גאלדבערג האט געהאלטןא דעװאלוציאנערע רעדע פאר דער מאםע. ...

דער ״בונד״ איז תיכף צוגעטראטן צוא קולטור־געזעלשאפטלעכער און פראפע־ םיאנעלער טעטיקײט. עם איז געװארן אויסגעקליבןא קאמיטעט פון7 חברים. איד געדענק דעם לאקאל אין הויז פון גוטשע ריבאק א. נ. ״קולטור־פאראײן״. די דײטשע מאכט האט שטארק קאנטראלירט אונדזער קולטור־ארבעט.6 חדשים האבן מיר געפירט א לעבהאפטע טעטיקײט. עס זענען צוגעקומעןא םך מיטגלידער און דער ״בונד״ איז געװארן אן אנגעזעענער כוח אין שטאט. שפעטער האט די דײטשע מאכט געשלאסן דעם לאקאל׳ און ערשט נאך6 װאכן האבן מיר געדונגעןא נײעם לאקאל און אים געעפנט א. נ. ״קולטור־ליגע״. איןא לאקאל אויף בראװארנע גאס האבן זיך געפונען די פראפ. פאראײנען פון שנײדער׳ לעדער און בעקער. מיט דער פראפ.־ארבעט האבן אנגעפירט משה הובערמאן מיט די דעלעגאטן פון יעדן פאך. די קולטור־טעטיקײט איז געװארן אנגעפירט דורך מאטל בראנזויל׳ די ברידער פערקאל׳ ײדל אגמאן און מיץ וױיניקײט. עם איז אויך געשאפן געװארן דער ױגנט־בונד׳ װאם איז באשטאנען פון קרײזן פון פאר־ שידענעם עלטער: גאר ױנגע׳ מיטעלע און העכערע ...

נישט געקוקט אויף אט די שיקאנעס, האט דער ״בונד״ װײטער געםירט זיץ פאלי־ טישע, פראפעסיאנעלע און קולטור־טעטיקײט צװישן די ײדישע ארבעטער. ...

אינטערעסאנט זענען געװען די ערשטע שטאטראט־װאלן אין יאר 1919. פון די24 ראטמענער, װאס האבן געדארפט געקליבן װערן האט די ײדישע באפעלקערונג׳ לויט איר פראפארץ, געזאלט באקומען סנ ראטמענער. אין די װאלן האבן זיך באטײליקט1 ״אגודה״, אלגעמײנע צױניסטן ״מזרחי״, ״פאלקס־פארטײ״. פון די ײדישע ארבעטער־ כארטײען— ״בונד״ און ״לינקע פ.צ.״. די װאל־קאמפאניע איז געװעןא שטורמישע. פון װארשע האט מען געבראכט די גרעםטע פארטײ־קאנאנען: נח פרילוצקי, פון דער ״פאלקם־פארטײ״, ר. פערלמוטער פון דער ״אגודה״, נ. שװאלבע פון די צױניסטן, יעקב פאט פון ״בונד״. דער אויסגאנג פון די װאלן פאר די ײדישע פארטײען איז געװען: 2— ,׳אגודה״, משה וױינטרויב און יינה נײ:1— ״פאלקס־פארטײ״, חײם מאטעם מאנדל־ בוים;1— צױניםטן, י. בענדערמאן,•6— ״בונד״. צוליב די שװעריקײטן װאם זענען געמאכט געװארן פאר די געװײלטע מיט עקזאמענס אין דער פוילישער שפראך— שיקא־ נעם, װאם זענען געװארן אנגעװענדט בעיקר לגבי די בונדישע קאנדידאטן— האבן די בונדישע ראטמענער אלם פראטעםט רעזיגנירט פון זײערע מאנדאטן און זײערע פלעצער זענען פארטײלט געװארן דער ״אגודה״ (4) און ענדעקעס (2). מען דארף דערבײ אונטערשטרײכן, אז די4 ראטמענער פון פ.פ.ם. האבן באלײגטא שארפן פראטעםט און געפאדערט צו אנוליח די װאלן.

... צופעליק האט דער קאמיטעט פון ״בונד״ זיך דערוװםט װעגן דעם בריװ פון ״דזשאינט״ און תיכף גערופןא מאםן־פארזאמלונג אין גרויםן בית־מדרש. אויף דעם מאםן־מיטינג איז אנגענומען געװארןא באשלום נישט צו דערלאזן, אז די קהילה זאל פארטײלן די פראדוקטן, נאר עם זאל געשאפן װערןא קאמיטעט מיט פארשטײער פון אלע ריכטונגען. עם איז פארגעקומעןא דעמאנםטראציע פארן הויז פון דער ײדישער גמינע און די דאזארעם האבן געמוזט מםכים זײן צו די פאדערונגען פון דער מאםן־ פארזאמלונג. ...

... משה ארטמאן, בן־צױן םקורקע, פ. שנײסער, ל. קראמאזש און ש. רובינשטיץ— פון ״בונד״ז יצחק און מאיר חיים הײבלום, חײם מאטעם מאנדלבוים און משה צוקערמאן— פון דער ״פאלקס־פארטײ״: מאטל פעלדמאן אץ ױדל בורשטין— פון די לינקע פ.צ.! משה בארנשטיץ און יעקב ליכטנשטיץ— פון די רעכטע פ.צ.: משה אלי׳ געװערצמאן. ױסף זובראװיטש און יוסף פערגאמענט— פון די אומפארטײאישע. מען האט באשלאםן צו עפענען די שול צום שוליאר 1928—1929, אין םעפטעמבער.

... בונג צוױשן די ארבעטער. עס האט זיך געשאפן אן אפטײלונג פון ״בונד״, און מיד האבן פארכאפט די לאזונגען װעגן פרײהײט און גלײכהײט, װעגן קאמף קעגן דער צארישער דעספאטיע. איך װערא מיטגליד גון ״בונד״ און אין שטאט קאכט זיך! משה־עקיבאס זון—א רעװאלוציאנער! ...

איך בין אװעק קיץ שעדלעץ. דארט איז דער ״בונד״ געװען זייער אקטיװ. איד בין דארט געװען דער אנפירער פץא שטרייק בײ די שנײדערס. נאך םינף װאכן םוןא שווערן קאמף האבן מיר דעם שטרײק געוװנען. איך באקוםא װארענונג, אז איך

... 5 טעג האט געדויערט די רײזע פון לובלינער ״זאמעק״ ביז דער פיאטרקאװער צענטראלער טורמע. דרײ מאל זענען מיר געװען פארמשפט צום טויט. דאם איז געװען צוױי יאר נאכן ערשטן װעלט־קריג, װען ם׳איז אויסגעבראכן די פויליש־באלשעװיסטישע מלחמה. אין פוילן האט דעמאלט געהערשט די פאדערעװסקי־רעגירונג. דער צענטראל־ קאמיטעט פון ״בונד״ האט דאן אנגענומעןא באשלוס אויסצושטרעקן די האנט דער רויטער ארמײ. נאטירלעך, זענען נישט אלע פארטײ־חברים געװען אײנשטימיק. אבער װי אזוי קום איד קיק לוקאװ?

אין די ערשטע יארן פון לוקאװער געזעלשאפטלעכן לעבן איז דער ״בונד״ געװען די אײנפלוםרײכםטע ארגאניזאציע צװישן די ארבעטם־מענטשן, שפעטער איז דער גרעם־ טער טײל אװעק צו די ״רויטע״. דער לעצטער אויפטו פון ״בונד״ איז געװען די צישא־ שול, װאם זײ האבן געשאפן צחאמען מיט דער פאלקם־פארטײ און ״לינקע פועלי־

... אין לוקאװ זעגען געװען אקטױו אלע אן אויםנאם פאליטישע פארטײען: אגודת ישראל׳ מזרחי׳ פועלי מזרחי׳ צױנים כללײם׳ צ. ם. צעירי־צױן׳ פועלי־צױן רעכטע׳ פועלי־ציון לינקע׳ פאלקם־פארטײ׳ ״בונד״, ״קאמבונד״׳ קאמוניםטן׳ ״החלח׳. עם זענען געװען אויד חםידים פון אלע רבישע גזעם. פון די אינםטיטוציעם דארף מען דערמאנען קודם־כל דעם האנטװערקער־פאראיץ׳ די גמילות־חםדים־קאסע און די געזעלשאפטלעכע בענק. ...

... דאם װארט באקומט משה הארטמאן פון ״בונד״. ער אנטװיקלט דאם בונדישע פראגראם װעגן דער לײזונג פון די סאציאלע און נאציאנאלע פראבלעמען אויפן ארט. נאך אים טרעט ארוים משה שלאכטאװיטש, װעלכער באמיט זיך צו באוױתן, אז נאר די ״21 פונקטך זענען דער װעג פארן ײדישן ארבעטער, איך האב געבעטן דאם װארט און אויפגעוױקלט די עיקרדיקע מאמענטן פונעם באראכאװ־פראגראם. איך האב אונטער־ געשטראכן דעם לעבנםװיכטיקן 22םטן פונקט— װעגן שאפןא הײם פארן ײדישן ארבעטער אין פאלעסטינע. ...

דא, אין עק פון מארק, קעגנאיבער טרישלם געשעפט, האט זיך געפונען דאם הוטן־ געשעפט פון בלאשקי. דער בעל־הבית איז תמיד געװען אויםגעפוצט, מיטא הארטן קאפעלוש אויפן קאפ. זײנע הויזן זענען געװען אזוי געפרעםט, אז מ׳האט זיך געקאנט צעשנײדן פון די קאנטן: די שיך האבן אזוי געבלישטשעט, אז מען האט זיך געקענט שפיגלען אין זיי. ער האט געדארפט זיץ אן אקטױוער טוער פון,״בונד״ אדער םון דער פאלקם־פארטיי. װען ער האט שפאצירט אין גאם האט מען פון ווי װייט געהערט דאם םקריפען פון זיינע אויםגעפוצטע שיך. די הענט האט ער תמיד געהאלטן אויף הינטן. איץ מאל האט ער געקויפט בייגל, און װי תמיד, האט ער זיי געהאלטן מיט די הענט פון הינטן. דערװײל איז אדורךא קאזע און ארויםגעכאפט די בײגל. בלאשקי האט אנגעהויבן נאכיאגן די קאזע. װען מענטשן האבן אים געפרעגט, װאם ער יאגט די קאזע׳ האט ערא פארםאפעטער געענטפערט: ״די קאזע װײםם שוין פאר װאם איך יאג זי״. ...

טער׳ דעם צוױיטן פארא שנײדער, דעם דריטן פארא שטעפער. אין אונדזער שטעטל זענען געװען טעטיק אלע פאליטישע פארטייען: ״בונד״, ״פועלי־ציון״, םאלקיםטן אװ אנדערע. פון חדר זעגען אונדזערע יוגנטלעכע ארוים כמעט אנאלפאבעטן, אן דער מינדםטער אריענטאציע אין געזעלשאפטלעכן לעבן. דערפאר זענען די מער אינטעלי־ גענטע יוגנטלעכע, די שילער און גימנאזיםטן, געװאה די אקטיװיםטן אין די לוקאװער יוגנט־באוועגונגען. די פירער פון יוגנט־בונד ״צוקונפט״ אין לוקןמיו זענען געװען די

... שבת פלעגט יונג און אלט גײן צום זאפאװיעדניקער װאלד. ױגנט־קרײזלעך פלעגן דארט אפהאלטן אומלעגאלע ״מאםװוקעס״ און פארזאמלונגען.א פרײדיק געזאנג האט זיך געטראגן פון דארט— לידער פון קאמוניםטן, השומר־הצעיר, ״בונד״, פון דער חלוצי־ שער ױגנטן לידער פון פרײהײט, פץ בענקשאפט צו ארץ־ישראל. ...

... אן איבערברוך איז געקומען מיטן אנטשטיץ פון די רעװאלוציאנערע באװעגונגען און פון ערשטן קולטור־פאראוץ.א נײער װינט האט אנגעהויבן בלאזן. די אװאנגארד־ראל האט געשפילט דער /,בונד״׳ שפעטער— די קאמוניסטישע באװעגונג, די פראלעטאריש־ צױניסטישע פארטײען. אין שטאט האט זיך אנטװיקלטא נעץ פון ביבליאטעקן, דראמ־ קריתן׳ פראפ. פאראײנען, שולעם, פילאנטראפישע געזעלשאפטן.

... אין װארשע בין איד געװארן אלץ מער אקטױו אין דער ארבעט פון ״בונד״. בײ טאג פלעג איד ארבעטן בײ מײן שנײדערײ, און אין אװנטן פלעג איד פאנאנדערטײלן געהײמע ליטעראטור און געװער. ...

ישראל שפיגעלע איז געװעןא חבר אין ״בונד״ ער האט אויםגעפירט אן אטענטאט אויףא צארישן זשאנדארם. ער איז געװען געצוװנגען צו אנטלױפן קיק אמעריקע• אין גרעסעח טײל פון צימער האט געװוינט איצל גלעזער מיט זײן משפחה. דער הומער איז געװען אן אפטער גאםט בײ איצל גלעזער. די משפחה האט זיך איבערגעקליבן קימ װארשע אזױ וױ עס האבן געטאן אנדערע לוקאװער. ...

פװ רעכטס ביז ליגקם. אין ײדישן לעבן װערט ארײנגעבדאכטא פילפארביקײט. דער ״בונד״ שפפאלט זיך און עם אנטשטײט דער ״קאמבונד״, אנגעפירט פװ שלמה זאקאליק, משה הובערמאן, יהושע װעלװל צוקערמאן, מאיר פורמאן א״א. עם אנטשטײען אויך ארגא־ ניזאציעס פװ פועלי־ציװ רעכטע, פועלי־ציװ לינקע אאז״װ.

... נחום האט געלערנט אין חדר< דערנאד אין דער ״פאװשעכנער• שול. שפעטער לערנט ער זיך דאם שטעפער־פאך. אלם יוגנטלעכער ארבעט ער בײ שלמה רובינשטײן. אין יענער צייט איז אין ״בונד״ אנגעגאנגען די דיםקוםיע צװישן די ׳״איינםער״ און *צװײער״. שלמה רובינשטיין האט געהערט צו די ״צוױיער״. אונטער דער השפעה פון די כםדרדיקע דיםקוםיעם אין װארשטאט איז נחום געווארן קאמוניםטיש געשטימט. נחום װערט אן אקטיװער טוער אין דער קאמ. יוגנט און אין דער פראפ. באוועגונג. ...

... ברידער יונגשטיץ ביי דער ראדזינער בריק. צוליב זיין טעטיקײט אין דער לינקער ארבעטער־באװעגונג װערט ער אפגעזאגט פץ דער ארבעט. נאך דער שפאלטונג פון ״בונד׳ טרעט ער אריץ אין דער קאמפארטיי׳ וװ ער הײבט אן פירן זיק אקטיװע טעטיקײט. ...

... אין1920 האט אין פוילן געבושעװעט דער אנטיםעמיטישער באנדיטיזם. יעקב גרינבוים,א מנדיםט, פלעגטא מאל צוהעלפן זיץ פאטער בײם איבערפירן פאםאזשירן. אײן מאל, פארנדיק צוריק פץ זשעלעכאװ, האבן די פוילישע כוליגאנעם אים דערהרגעט און צוגענומען דאס פערד־און־װאגן. יעקבן האט מען געבראכט קײן לוקאװ און מיט דער קבורה האט זיד פארנומען דער /,בונד״. ...