Red Army

... 5 טעג האט געדויערט די רײזע פון לובלינער ״זאמעק״ ביז דער פיאטרקאװער צענטראלער טורמע. דרײ מאל זענען מיר געװען פארמשפט צום טויט. דאם איז געװען צוױי יאר נאכן ערשטן װעלט־קריג, װען ם׳איז אויסגעבראכן די פויליש־באלשעװיסטישע מלחמה. אין פוילן האט דעמאלט געהערשט די פאדערעװסקי־רעגירונג. דער צענטראל־ קאמיטעט פון ״בונד״ האט דאן אנגענומעןא באשלוס אויסצושטרעקן די האנט דער רויטער ארמײ. נאטירלעך, זענען נישט אלע פארטײ־חברים געװען אײנשטימיק. אבער װי אזוי קום איד קיק לוקאװ?

... די חברים פמ בונדישן קאמיטעט זענען צו מיר געקומען. זײ האבן מיך געװאלט איבערצײגן, איך זאל צחאמען מיט זײ אנטקעגנגײן דער רויטער ארמײ. מיר האט זײער וױי געטאן זײער נאיװיטעט, איך האב נישט געװאלט אלײן אװעקפארן, זיך באהאלטן.

... אין יאר1920 איז די רויטע ארמײ ארײנגעדרונגען קײן פוילן: די ערשטע ליניע איז געװען פון בריםק ביז ביאליםטאק. איך האב דאן געארבעט אײניקע װאכן אין װארשע• די רויטע ארמיי איז זײער שנעל געגאנגען פארוים. לוקאװ איז געװען אויפן װעג פון דער פראנט־ליניע. איך האב זיך באראטן מיט די חברים פון װארשעװער קאמיטעט, װי אזוי מיר דארפן האנדלען. איך האב געהאלטן, אז די לוקאװער חברים דארפן פארלאזן די שטאט. די חברים האבן מיר געענטפערט, אז זײ קענען גארנישט זאגן. ם׳איז דאא פארטײ־ באשלום, אז יעדער חבר זאל האנדלען װי ער פארשטײט.

... פון מײן צעלע האט מען אלע פרויען ארויסגענומען. פאר נאכט זענען ארײנגעקומען די טורמע־װעכטער און געהײםן זיך צוגרײטן. איך האב פארשטאנען, אז מיר װעח עװאקוירט. די רויטע ארמײ איז שוין געװען נישט װײט. פרײטיק12 בײנאכט זענען מיר ארויםגעפירט געװארן אויףא פלאץ, נישט װײט פון זאמעק. עס זענען ארויסגעפירט געווארן500 ארעסטאנטן—300 פאליטישע,200 קרימינעלען די לעצטע האבן אוים־ גענוצט די געלעגנהײט, אראפגעצויגן די קײטן פון די הענט אץ פיל זענען אנטלאםן. מ׳האט די נאכגעשאסן. אײניקע זענען געפאלן. ם׳איז געװעןא שרעקלעכע פאניק. ...

... אראפקומענדיק פון דער באן אין לוקאװ, האבן מיר די שטאט נישט דערקענט. ם׳האט אויםגעזען׳ װי נאךא פאגראם. מ׳האט נישט געזען קײן יונגן מענטש. אלע ארגאניזירטע ארבעטער זענען צעטריבן געװארן. די לאקאלן— פארקלאפט מיט ברעטער. אין מיק צימער האט שוין געװוינטא פאליאק. די רויטע ארמײ איז אין לוקאװ געװען 15 טעג. די ײדישע ױגנט האט געגלײבט׳ אז זי װעט שוין בלײבן. זײ זענען געװען דיער נאיװ׳ אוןא םך האבן דערפאר באצאלט מיט זײערע לעבנס. ...

אײן מאל, איןא שבת־נאכמיטאג, האט מען גערופןא מיטינג בײם קולטור־ פאראיץ. ווען דער עולם האט זיך גענומען זאמלען׳ איז אדורכגעגאנגעןא מיליטער־ אפטיילונג און בראש פון איר זענען געריטן אױף פערד צוויי קאמיסארן. די קאמיסארן האבן פארקערעוועט די זעלנער צום מארק, געלאזן זיי רוען און אװעקשטעלן די ביקםן. און אײנער פון די קאמיסארן איז ארויף אויפן באלקאן פון קולטור־פאראײן. דער פארזיצער האט געמאלדן, אז עם װעט רעדןא חבר פץ דער רויטער ארמיי. ווי דער שטוינט זענען מיר געװארן, װען דער קאמיםאר האט אנגעהויבן רעדן איןא שײנעם זאפטיקן יידיש, מיט די ווערטער: ״גוט שבת, ליבע ײדן״. ער האט אויפגעקלערט םאר וואס יידן גייען איצט נישט אין בית־מדרש אריץ צו מנחד״ נאר ד,ערן די באלשעוױם טישע דרשות. דער מיטינג. האט ער געזאגט, איז וויכטיקער ווי דאווענען מנחה, װייל דאוזענען איז עבר און דער מיטינג איז עתיד... ער האט זיך געזעגנט און דערצײלט, אז ער איז דעם מינםקער רבםא זון. ער גייט אויפן פראנט. מעגלעך, אז ער וועט םאלן אין שלאכט, אבער דאס איז כדאי, װייל ער גיים זיך שלאגן פארא בעםערן מארגן פאר דער מענטשהײט. צום םוף האט ער אין נאמען םון לענין און טראצקי אונדז געוהנטשן אלדאס גוסס.

... דער ערשטער איז נישט געװען קײן גרויסער רעדנער. ער האט בלויז געזאגט בקיצור, אז זײ זענען געקומען אונדז באפרײען און שאפן פאר אונדזא בעסער לעבן,א געזיכערטע צוקונפט פאר דער גאנצער מענטשהײט. דער צוױיטער, דער געניטער רעדגער, האט דערקלערט׳ אז אײגנטלעך דארף די רויטע ארמײ נישט האבן פוילןו רוסלאנד האט גענוג ערד. די רויטע ארמײ גײט באפרײען גאנץ אײראפע, און דער װעג פירט דורך פוילן. װען זײ װעלן ארײן קיץ דײטשלאנד, און דײטשלאנד װעט װערן קאמוניסטיש, װעט די רעװאלוציע אין אײראפע זיץ געזיכערט. די בײדע רעדנערס האבן פארענדיקט מיט די לאזונגען! ״זאל לעבן טאװארישטש לעניןו זאל לעבן טאװארישטש טראצקי• זאל לעבן די רויטע ארמײ!״

... אבער אויף צו מארגנם נאד מיטאג האט מען אנגעהויבן באמערקן פרעמדע ײדן פון די ארומיקע שטעטלעך מיט אימה אויף די פנימער. זײ האבן דערצײלט, אז די רוםן אנטלויפן און די פאליאקן קומען צוריק. די צאל פליטים פון די שטעטלעד איז אלץ גרעםער געװארן און עם איז געװארןא בהלה.א םך האבן באשלאםן צו אנטלויפן צוזאמען מיט דער רויטער ארמײ. באלד האט מען געזען וױינענדיקע פרויען און ניענער מיט קלײנע פעקעלעך. ...

... פון די פריםטע קינדער־יארן אין לוקאװ געדענק איך דעם מארש פון דער רויטער ארמײ אויף װארשע אין יאר 1920. איך בין שפעטער געװארן נאענט צו דער רעװאלו־ ציאנערער באװעגונג אין לוקאװ. אין יאר 1939, בעתן צוריקטריט פון דער רויטער ארמײ, האב איך פארלאזט לוקאװ און צוזאמען מיט דער רויטער ארמײ אװעק אויף די סאװיעטישע געביטן׳ כדי צו פארװירקלעכן מײן חלום. די צװײטע װעלט־מלחמה האט מיך צוריקגעבראכט אין מײן אלטער הײם׳ אין פוילן, שוין נישט דעם זעלבן— נישט אין די יארן, נישט אין די אידעאלן- ...

... מיר זעגען אנגעקומען אין שטעטל דאמאטשאװ. הגם ם׳איז שוין געװען שפעט בײ נאכט. זענעןח מענטשן נאד געװען אין גאם. צו מארגנם זענען מיר אנגעקומען קיץ בריםק. דארט האבן מיר זיך דערװוםט, אזח לוקאװער האבן אן אײגענעם ״שטאב״. די לוקאװער, װאם זענען מיט עטלעכע טעג צוחק אװעק מיט דער רויטער ארמײ, האבן אין הויז פץ ״האיאם״ פארלײגטא בױרא, און זײ האבן אלע לוקאװער פארזארגט מיט ברױט, טאבאק אץא ביסל געלט. ...

... נאך4 טעג קומען מיר אן קײן לוקאװ. די רויטע ארמײ איז נאר װאם געהאט אװעק און מיטגענומען מיט זיד יעח אײנעם, װאם האט נאר געװאלט אװעק פון לוקאװ. עם זעגען אבער אװעק בלויזא קלײנער טײל, םימפאטיקער פון ראטן־פארבאנד, ...

... ײת. די נערװן זענען אנגעשטרעגגט. מיר טראכטן װעגן די, װאם מיר האבן דארט איבערגעלאזן. װאם טיםער מיר פארן אריין אין די געביטן, װאם זענען געװען אקופירט דורך די דײטשן, אלץ מער זעט מען די שפורן פון חורבן און שריפה. אויף די פארברענטע װאקזאל שמועםן מיר מיט רויטארמײער און זײ דערצײלן אונדז שרעקלעכע זאכן. ...

פאר דעם 29םטן סעפטעמבער איז די שטאט געװארן אויםגעלײדיקט פון יעדער מאכט. דעם 29םטן האט ארײנמארשירט די רויטע ארמײ. די מענטשן זענען ארוים םון די באהעלטענישן אויםגעהונגערטע און אויםגעמאטערטע. די באפעלקערוג האט פרײער אפגעאטעמט, הױת איך בין געװען ראטמאן אין שטאטראט׳ בין איך אװעק אין מאגי־ םטראט צוזאמען מיט יעקב ליכטענשטײן׳ האפער׳ װ׳רצעלמאן׳ דוד פשעװאםמאן און סעגאל. די םאװיעטישע מאכט האט אונדז תיכף ארויםגעגעבן געלט צו קויפן ברויט און פונאנדערטײלן צװישן די הונגעריקע. ...

... די ברידער לײבל און שמואל אגמאן האבן אין דער רויטער ארמײ׳ אמ שפעטער אין פוילישן מיליטער, געקעמפט קעגן דייטש• אלם צײכן פון אנערקענונג זענען זײ באשאנקען געװארן מיט קאמםם־ארדנם. ...

אין אטריאד הײבט זיד אן צו שאפ,א פרײװיליקע גרופע׳ װעלכע גרײט זיד אויםצופירן אזא פריש שטיקל ארבעט. מען בעט שוין מיד.• ״חבר פאליטרוק׳ איד װיל גײז׳ איד בין גרײט צו גײן 1״ און דא האט זיד דערנענטערט דער ױם־טוב־טאג פון דער אנטשטײונג פון דער רויטער ארמײ. מיר גרײטן זיד צו פײערן דעם טאג. אויף דער פײערונג טרעט איד ארוים און זאג׳ אז װען היטלער װאלט איצט געװען דא בײ אונדז און װאלט געזען דעם גרויםן ײדישן אטריאד. װאם האט אים מיט אײניקע טעג צוריק צעשמעטערט דעם עשאלאן— װאלט ער זיכער באקומעןא הארץ־אטאק. און װאם װאלט ער געזאגט׳ װען ער וױיםט׳ אז היגטער זיעע גארניזאנען האלטן זיד אויף אזעלכע מעכ־ טיקע ײדישע אטריאדן׳ װי אונדזערער און זארינם׳ װאם האט אייד געצײלט אריבער ססד ײדן׳ אחוץ צענדליקער פוילישע און רוםישע אטריאדן׳ וװ אומעטום זענען געװעז ײדן׳ װאם האבן אפגעשפילטא גרויםע ראל אין קאמף קעגן זײנע באנדיטן. צי קאן ער זיד דאם פארשטעלןז ...

א דאנק דער שכנישער פארטיזאנער־אפטײלונג און דער בליץ־שנעלער דערנענ־ טערונג פון דער רויטער ארמיי׳ איז געלונגען אפצוראטעװען אונדזער גאנצן אטריאד. װען נישט די אנגעקומענע הילף׳ װאלטן מיר געליטןא שרעקלעכן דורכפאל.א שעה פאר דעם אנקום פון דער רויטער ארמײ איזא גרופע אפטרעטנדיקע פאשיםטן באפאלן אונדזער לאגער. דער םעקרעטנער פאסט האט אונדז געגעבן צו װיםן׳ אז עם גײטא גרופע פון10 מאן׳ אבער ער װײםט נישט װער דאס איז. מיר האבן גלײך אלארמירט אונדזערע באװאפנטע כוחות און פארנומעןא פארטײדיקונגם־פאזיציע. גאר שנעל האט זיך ארויםגעװיזן אז עס גײטא באװאפנטע מחגה פאשיסטן. מיר האבן געעפנט א שטארק פײער און אויך ױי אויף אונדז. אבער ױי האבן געהאט אן איבערװאג. מיר זענען דאך נישט אפגעטראטן׳ װײל מיר האבן געװוםט׳ אז אויב מיר װעלן אפטרעטן׳ װעט אונדזער גאנצער אטריאד פארניכטעט װערן. מיר האבן אזוי לאנג ױך געהאלטן׳ ביז אלע נישט קאמפם־פעיקע ד. ה. אלטע מעגטשן׳ פרויען און קינדער זענען אװעק פון

מיר האכן זיד אומגעקערט צוריק אין אוגדזער לאגער ארײן. די זעמליאגקעם האכן נאד געכרעגט. מיר האכן זיד געקליכן כאהאלטן די קרכגות מיט דעם געװעזעגעם קאמיםאר גארדין, װאם איז געפאלן צוזאמען מיט זײ. פלוצעם לויפט װידער אונדזער םעקרעטנער פאםט און מעלדעט, אז עם גײען װידער גרופן, אכער ער וױיםט נישט װער. מיר זעגען שוין װידער גױיט צו עפעגעןא פײער. עם לויפט דער צוױיטער פאםטן, מיט אים צוזאמעןא רײטער׳ װעלכער שרײט: ״שיםט גישט, די רויטע ארמײ גײטז״ מיר גלײכן גישט אוגדזערע אויגן, זײ דערגעגטערן זיד צו אוגדז, די ערשטע ראזוױעדקע קומט אן. מען צעקושט זיד הארציק. מען וױינט און מען פרײט זיד. דערנאד קומט אן דער גאנצער שטאכ. די קאמאנדירן שפרינגען אראפ פדן די פערד און קושן זיד מיט אונדז. װען זײ דערזען אויף דער ערד אונדזערע8 געפאלענע קעמפערם שטעלן זיד כײ זײ טרערן אין די אויגן. זײ פרעגן זיד* װאם פאר אן אטריאד דאם איזז װען מיר האבן זײ געזאגט׳ אז דאם איזא ײדישער׳ האבן זײ זיד שטארק געוװנדערט. ...

שלאכטאװיטש אברהם־משה (דער זון פון יצחק אשר םלאמקאזש), אדער וױ מען פלעגט אים רופן ״דער געלער משה״, שטאמט פוןא חםידישער פאמיליע. פון זיץ פריםטער ױגנט אן װידמעט ער זיד דער ארבעטער־באװעגונג. בײ דער סאנאציע־ רעגירונג זיצט ער אפט אין תפיםה. די מלחמה באפרײט אים פון טורמע. ער פארלאזט לוקאװ צוזאמען מיט דער רויטער ארמיי, באזעצט זיד אין בריםק און בעת דעם איבערפאל פון דײטשלאנד אויף דעם ראטן־פארבאנד, טרעט ער ארײן אין דער רויטער ארמײ און קעמפט אויפן פראנט קעגן די היטלעריםטישע פארכאפער. ער פאלט ארײן אין געפאנגענשאפט צו די דײטשן, אנטלויפט גלייד און קומט צוריק קײן מינםק. דא װערט ער די נשמה פון דער אונטערערדישער ארגאניזאציע און װערבירט קעמפער פאר די פארטיזאנער־אטריאדן אין די וױיםרוםישע װעלדער. די דײטשע באנדיטן קומען אויף זײנע שפורן און ער מיט זײנע נאענטע חברים, צװישן זײ אייד לוקאװער, מחן פארלאזן מינםק און זיד ראטעװען בײ די פארטיזאנער, דא װערט ער דער אנפירער פוןא פארטיזאנער־אטריאד און פארשאפט פיל כבוד דעם ײדישן פאלק. ער ראטעװעט אויד אפא גרויםע צאל קלײנע ײדישע קינדער, װעלכע זענעןא דאנק זיץ שוץ געבליבן לעבן ביז נאד דער מלחמה. פאר זײנע פארדינםטן װערט ער אײניקע מאל אויםגעצײכנט פון דער םאװיעטישער רעגירונג אמ אויד פון דער פוילישער מלוכה. שלאכטאװיטש אי־ געשטארבן אין װארשע אין יאר 1956.

... די ברידער אגמאן לײבל און שאול (די זין פון ניםן אגמאן) קעמפן מוטיק אין דער רויטער ארמײ, שפעטער אין דער קאשטשושקא־דױויזיע. זײ באקומען אויםצײכענונגען פון דער פוילישער און םאװיעטישער רעגירונגען. ...

... נעס ״בירגער־קאמיטעט״. עם פילט זיך שויןא מאנגל אין עםנװארג. מיטא מאל פאר* שםרײט זיךא קלאנג, אז די רויטע ארמײ קומט אן, זי װעט בלײבן בײ אוגדז...א שטראל פון צופרידנקײט האט זיך באװיזן אויף יעדנם פנים. די4 טעג ביז זײער אנקומען האבן זיך געצויגן וױ4 יאר.

עגדלעד איז די רויטע ארמײ געקומען. די גאםן זענען געװארן באלעבט פת מענטשן׳ די קראמען אפן. אין שטאט איז ױם־טוב. מען הײבט שוין אן פארגעםן װאם מיט עטלעכע טעג צוריק איז געװען, מיטא מאלא נײע ידיעה, דער גרענעץ־פאם װעט זיץ בײם בוג׳ נישט בײ דער װײםל. הײםט עם, מיר פאלן צוריק ארײן אין די הענט פון די דײטשע מערדער. וױדער זעט מען אויף די ײדישע פנימער אויםגעגאםןא מרה־שחורה און צער. װעןא טײל ײדן װילן זיד נישט צולאזן דעם געדאנק, אז דאס זאל זײן אמת, קומט אבער דער טאג׳ װאם װערט, צום גרויםן אומגליק,א פאקט. די רויטע ארמײ ציט זיד צוריק ביז איבערן בוג. אין שטאט הערשטא פאניק. פיל לויפן אװעק מיט דער רויטער ארמײ אין די צוגעגרײטע װאגאנען. אבער דער גרעםטער טײל םון דער ײדישער באפעלקערונג רירט זיד נישט פון ארט. דער טאג איז געװען א רעגנדיקער׳א טריבער• גלײד װי די הימלען װאלטן שוין געװײנט אויפן קומענדיקן ײדישן הורבן. ...

... װען די רויטע ארמיי איז אין יאר1939 צײטוױיליק ארײן קײן לוקאוו, איז נחום צװישן די אקטױוםטן אין די רעװאלוציאנערע קרײזן. ער פארלאזט לוקאװ צוזאמען מיט דער רויטער ארמײ און צחאמען מיט זיץ פאמיליע באזעצט ער זיך אין מינםק, וװ ער ארבעט איןא גרויםער שוך־פאבריק. ...

... אין װארשע לעבט ער אין שװערע מאטעריעלע באדינגונגען. זיץ פאמיליע געפינט זיד דעמאלט אין לוקאװ אמ נישט אײן מאל קומט אוים זײנע קינדער צו הונגערן. אין א קורצער צײט ארום װערט משה װידער ארעסטירט אמ פארמשפט צו6 יאר תפיסה. זיצנדיק אין גראדנער טורמע װערט ער באפרײט דורד דער רויטער ארמײ. ...