Red Army

... 5 טע ג הא ט געדויער ט ד י רײז ע פו ן לובלינע ר ״זאמעק ״ בי ז דע ר פיאטרקאװע ר צענטראלער טורמע . דר ײ מא ל זענע ן מי ר געװע ן פארמשפ ט צו ם טויט . דא ם אי ז געװע ן צוױי יא ר נאכ ן ערשט ן װעלט־קריג , װע ן ם׳אי ז אויסגעבראכ ן ד י פויליש־באלשעװיסטיש ע מלחמה. אי ן פויל ן הא ט דעמאל ט געהערש ט ד י פאדערעװסקי־רעגירונג . דע ר צענטראל ־ קאמיטעט פו ן ״בונד ״ הא ט דא ן אנגענומע ן א באשלו ס אויסצושטרעק ן ד י האנ ט דע ר רויטער ארמײ . נאטירלעך , זענע ן ניש ט אל ע פארטײ־חברי ם געװע ן אײנשטימיק . אבער װ י אזו י קו ם אי ד קי ק לוקאװ ?

... די חברים פ מ בונדישן קאמיטעט זענען צו מיר געקומען. זיי האבן מיך געוואלט איבערצייגן, איך זאל צחאמען מיט זיי אנטקעגנגיין דער רויטער ארמיי. מיר האט זייער וויי געטאן זייער נאיװיטעט, איך האב נישט געוואלט אליין אוועקפארן, זיך באהאלטן.

דעם זעלבן טאג בין איך אהײמגעפארן. ם׳איז געווען אין א פרײטיק פרי. איך האב זיך גלײך געזען מיט אייניקע חברים פון קאמיטעט, און זיי געבעטן קומען צו מיר, זיך אדורכשמועםן װעגן דער לאגע. מיר האבן לאנג דיםקוטירט. איך האב פארגעלײגט מיר זאלן צוזאמען פארלאזן לוקאװ. זײ האבן געלאכט: װאם הײםט פארלאזן? מיר װילן דערלאנגען די הענט דער רויטער ארמײ. די חברים זענען אװעק. איך האב באלד אנגע־ הויבן צו רײניקן מײן שטוב. איך האב שוין געהאט א גוטע דערפארונג. נישט אלץ האב איך געקענט פארניכטן. דער חבר משה האט געפירט דעם םעקרעטאריאט פון דער גאנצער בונדישער ארבעט. איך האב אים געבעטן אלץ צו באהאלטן. איך בין אריק אין א קאמער לעבן מײן טיר א קוק טאן, און באמערקט פון א װינקל ארויסשטעקן א רויט פעקל. איך שלעפ עס ארוים, װיקל עס אויף, און ס׳װערט מיר פינצטער פאר די אויגן: א רויטע פאן מיט צװײ גאלדענע הענט וואס דערלאנגען זיך, מיט אן אונטערשריפט אין רוםיש: זײט געגריסט!

... אין יאר 1920 איז די רויטע ארמײ ארײנגעדרונגען קײן פוילן: די ערשטע ליניע איז געװען פון בריסק ביז ביאליםטאק. איך האב דאן געארבעט אײניקע װאכן אין װארשע • די רויטע ארמיי איז זײער שנעל געגאנען פארוים. לוקאװ איז געװען אויפן װעג פון דער פראנט־ליניע. איך האב זיך באראטן מיט די חברים פון װארשעװער קאמיטעט, װי אזוי מיר דארפן האנדלען. איך האב געהאלטן, אז די לוקאװער חברים דארפן פארלאזן די שטאט. די חברים האבן מיר געענטפערט, אז זײ קענען גארנישט זאגן. ם׳איז דא א פארטײ־ באשלום, אז יעדער חבר זאל האנדלען װי ער פארשטײט.

ארום 4 פארטאג זענען מיר געקומען אויף דער כעלמער באן־סטאציע. די טיר האט זיך געעפנט. טורמע־װעכטער מיט לאמטערנעס האבן אריינגעשטופט א יונגע פרוי אין װאגאן. איך האב געמאכט פלאץ נעבן מיר. דאס איז געווען א יונגע לערערין פון א בונדישער שול. מיר זענען ביידע געווען צופרידן זיך צוזאמענצוטרעפן. מיר האבן גערעדט זייער שטיל. די כעלמער טורמע איז שוין געווען עװאקוירט. די רויטע ארמײ איז שנעל פארויסגעגאנגען. דערװייל האבן מיר געהערט מענער־שטימען, װי זיי רעדן צװישן זיך, אז די מוזן אפרייניקן די פאליטישע, װעלן זיי קענען טאן װאס זיי װילן. די חברטע האט זיך זייער איבערגעשראקן. איך האב איר פארשטעלט דאס מויל, זי זאל נישט שרייען און צו איר געזאגט, אז מיר זאלן אויסטאן די שיך און זיך איבעררוקן ביזן עק וואגאן, אפשר װעלן מיר זי קעגן ראטעװען. װי די זשאבעס זענען מיר געקראכן אויף אלע פיר, קײנער זאל אונז נישט באמערקן. מיר האבן דערהערט װי מען זעגט די שטאבעס אין װאגאן פאר אונז; װי מען שפרינגט אראפ. און גלײך — א שיסערײ פון די דעכער. עס איז געווארן אן אליארם. ...

... פון מײן צעל האט מען אלע פרויען ארויסגענומען. פאר נאכט זענען ארײנגעקומען די טורמע־װעכטער און געהײסן זיך צוגרײטן. איך האב פארשטאנען, אז מיר װע ח עװאקוירט. די רויטע ארמײ איז שוין געװען נישט װײט. פרײטיק 12 בײנאכט זענע ן מיר ארויםגעפירט געװארן אויף א פלאץ, נישט װײט פון זאמעק. עס זענע ן ארויסגעפירט געווארן 500 ארעסטאנטן — 300 פאליטישע, 200 קרימינעלע ן די לעצטע האבן אוים־ גענוצט די געלעגנהײט, אראפגעצויגן די קײטן פון די הענט א ץ פיל זענע ן אנטלאפן. מ׳האט די נאכגעשאסן. אײניקע זענע ן געפאלן. ם׳איז געװען א שרעקלעכ ע פאניק. ...

... אראפקומענדיק פון דער באן אין לוקאװ, האבן מיר די שטאט נישט דערקענט. ם׳האט אויסגעזען, װי נאך א פאגראם. מ׳האט נישט געזען קײן יונגן מענטש. אלע ארגאניזירטע ארבעטער זענע ן צעטריבן געװארן. די לאקאלן — פארקלאפט מיט ברעטער. אין מיק צימער האט שוין געװוינט א פאליאק. די רויטע ארמײ איז אין לוקאװ געװען 15 טעג. די ײדישע ױגנ ט הא ט געגלײבט, אז זי װעט שוין בלײבן. זיי זענע ן געװען דיע ר נאיװ׳ און א ם ך האבן דערפאר באצאלט מיט זייערע לעבנס. ...

אײן מאל, אין א שבת־נאכמיטאג, האט מען גערופן א מיטינג בײם קולטור־ פאראײן. ווען דער עולם האט זיך גענומען זאמעלן, איז אדורכגעגאנגען א מיליטער־ אפטײלונג און בראש פון איר זענען געריטן אױף פערד צוויי קאמיסארן. די קאמיסארן האבן פארקערעוועט די זעלנער צום מארק, געלאזן זיי רוען און אװעקשטעלן די ביקסן. און איינער פון די קאמיסארן איז ארויף אויפן באלקאן פון קולטור־פאראײן. דער פארזיצער האט געמאלדן, אז עס װעט רעדן א חבר פץ דער רויטער ארמײ. װי דער שטוינט זענען מיר געװארן, װען דער קאמיםאר האט אנגעהויבן רעדן אין א שיינעם זאפטיקן יידיש, מיט די ווערטער: ״גוט שבת, ליבע ייִדן״. ער האט אויפגעקלערט סאר וואס ייִדן גייען איצט נישט אין בית־מדרש אריץ צו מנחה״ נאר ד,ער ן די באלשעװים טישע דרשות. דער מיטינג. האט ער געזאגט, איז וויכטיקער ווי דאווענען מנחה, װײל דאוזענען איז עבד און דער מיטינג איז עתיד... ער האט זיך געזעגנט און דערצײלט, אז ער איז דעם מינסקער רבם א זון. ער גייט אויפן פראנט. מעגלעך, אז ער וועט פאלן אין שלאכט, אבער דאס איז כדאי, װײל ער גײט זיך שלאגן פאר א בעסערן מארגן פאר דער מענטשהײט. צום סוף האט ער אין נאמען פון לענין און טראצקי אונז געווונטשן אלדאס גוסס.

... אין עטלעכ ע טע ג ארו ם אי ז קי מ לוקא װ ארי מ ד י רויט ע ארמײ .

... אין יאר 1939, װען די רויטע ארמײ האט זיך צוריקגעצויגן פון לוקאװ, בין איך, ...

... נאך 4 טעג קומען מיר אן קײן לוקאװ. די רויטע ארמײ איז נאר װאם געהאט אװעק און מיטגענומען מיט זיך די חאײנעם, װאס האט נאר געװאלט אװעק פון לוקאװ. עם זענען אבער אװעק בלױז א קלײנער טייל, סימפאטיקער פון ראטן־פארבאנד, ...

... מיר זעגן אנגעקומען אין שטעטל דאמאטשאװ. הגם ם׳איז שוין געװען שפעט ביי נאכט. זענען ח מענטשן נאד געװען אין גאם. צו מארגן זענען מיר אנגעקומען קיץ בריסק. דארט האבן מיר זיך דערװוםט, אז ח לוקאװער האבן אן אײגענעם ״שטאב״. די לוקאװער, װאם זענען מיט עטליכע טעג צוריק אװעק מיט דער רויטער ארמײ, האבן אין הויז פץ ״האיאם״ פארלײגט א בױרא, און זײ האבן אלע לוקאװער פארזארגט מיט ברױט, טאבאק אץ א ביסל געלט. ...

... ײת. די נערװן זענען אנגעשטרעגגט. מיר טראכטן װעגן די, װאם מיר האבן דארט איבערגעלאזן. װאם טימער מיר פארן ארײן אין די געביטן, װאם זענען געװען אקופירט דורך די דײטשן, אלץ מער זעט מען די שפורן פון חורבן און שריפה. אויף די פארברענטע װאקזאל שמועסן מיר מיט רויטארמײער און זײ דערצײלן אונז שרעקלעכע זאכן. ...

װען דער פארהאםטער שונא האט שוין געהאלטן ביים פארענדיקן זיץ אויסראטונגם־ ארבעטץ מיר אלע זענען שוין געווען די לעצטע קאנדידאטן פאר די אויװנס, האבן פלוצלונג אנגעהויבן בלאזן װארעמע װינטן פון מזרח. די זיגרייכע רויטע ארמיי האט געיאגט די דײטשישע פאשיסטן. עס איז געװארן א טומל אין לאגער און מען האט אונדוויף דער גיך אװעקגעשיקט קיץ ראװענםבריק, מאטהאוזן און דאכאו, כדי דאדט צו פארענדיקן זײער מערדעריש װערק. אין דער בהלה פארליר איך מיץ לעבנם־ רעטער, װאס האט פארמאגט אין זיך אזוי פיל הארציקײט און גוטםקײט. אויסן וועג באקומט ישראל שטײנבערג א הארץ־אטאק, און עס איז נישטא װער עס זאל אים העלפן. ...

א דאנק דער שכנישער פארטיזאנער־אפטײלונג און דער בליץ־שנעלער דערנענטערונג פון דער רויטער ארמיי׳ איז געלונגען אפצוראטעװען אונדזער גאנצן אטריאד. װען נישט די אנגעקומענע הילף׳ װאלטן מיר געליטן א שרעקלעכן דורכפאל. א שעה פאר דעם אנקום פון דער רויטער ארמײ איז א גרופע אפטרעטנדיקע פאשיםטן באפאלן אונדזער לאגער. דער םעקרעטנער פאסהאט אונד ז געגעבן צו װיסן׳ אז עס גײט א גרופע פון 10 מאן׳ אבער ער װײםט נישט װער דאס איז. מיר האבן גלײך אלארמירט אונדזערע באװאפנטע כוחות און פארנומען א פארטײדיקונגם־פאזיציע. גאר שנעל האט זיך ארויםגעװיזן אז עס גײט א באװאפנטע מחנה פאשיסטן. מיר האבן געעפנט א שטארק פײער און אויך ױי אױף אונדז. אבער ױי האבן געהאט אן איבערװאג. מיר זענען דאך נישט אפגעטראטן׳ װײל מיר האבן געװוסט׳ אז אויב מיר װעלן אפטרעטן׳ װעט אונדזער גאנצער אטריאד פארניכטע ט װערן. מיר האבן אזוי לאנג ױך געהאלטן׳ ביז אלע נישט קאמפם־פעיקע ד. ה. אלטע מעגטשן׳ פרויען און קינדער זענען אװעק פון

מיר האכן זיך אומגעקערט צוריק אין אוגדזער לאגער ארײן. די זעמליאגקע ם האבן נאך געכרעגט. מיר האבן זיך געקליכן כאהאלטן די קרכגות מיט דעם געװעזענעם קאמיםאר גארדין, װאם איז געפאלן צוזאמען מיט זײ. פלוצעם לויפט װידער אונדזער םעקרעטנער פאםט און מעלדעט, אז ע ם גײען װידער גרופן, אבער ער װײםט נישט װער. מיר זעען שוין װידער גױיט צו עפעגע ן א פײער. ע ם לויפט דער צוױיטער פאםטן, מיט אים צוזאמען א רײטער, װעלכער שרײט: ״שיםט נישט, די רויטע ארמײ גײטז״ מיר גלײכן נישט אונדזערע אויגן, זײ דערגעגטערן זיך צו אונדז, די ערשטע ראזװיעדקע קומט אן. מען צעקושט זיך הארציק. מען װײנט און מען פרײט זיך. דערנאך קומט אן דער גאנצער שטאכ. די קאמאנדירן שפרינגען אראפ פון די פערד און קושן זיך מיט אונדז. װען זײ דערזען אויף דער ערד אונדזערע 8 געפאלענע קעמפערס שטעלן זיך ביי זײ טרערן אין די אויגן. זײ פרעגן זיך * װאם פאר אן אטריאד דאם איז ז װען מיר האבן זײ געזאגט׳ אז דאם איז א ײדישער, האבן זײ זיך שטארק געװונדערט. ...

שלאכטאװיטש אברהם־משה (דער זון פון יצחק אשר מאלעמשאזש), אדער װי מען פלעגט אים רופן ״דער געלער משה״, שטאמט פון א חסידישער פאמיליע. פון זײן פרימסטער יוגנט אן װידמעט ער זיך דער ארבעטער־באװעגונג. בײ דער סאנאציע־ רעגירונג זיצט ער אפט אין תפיסה. די מלחמה באפרײט אים פון טורמע. ער פארלאזט לוקאװ צוזאמען מיט דער רויטער ארמיי, באזעצט זיך אין בריסק און בעת דעם איבערפאל פון דײטשלאנד אויף דעם ראטן־פארבאנד, טרעפט ער ארײן אין דער רויטער ארמײ און קעמפט אויפן פראנט קעגן די היטלעריסטישע פארכאפער. ער פאלט ארײן אין געפאנגענשאפט צו די דײטשן, אנטלויפט גלײך און קומט צוריק קײן מינסק. דא ווערט ער די נשמה פון דער אונטערערדישער ארגאניזאציע און װערבירט קעמפער פאר די פארטיזאנער־אטריאדן אין די װױסרוסישע װעלדער. די דײטשע באנדיטן קומען אויף זײנע שפורן און ער מיט זײנע נאענטע חברים, צװישן זײ אײדל לוקאװער, מחל פארלאזן מינסק און זיך ראטעװען בײ די פארטיזאנער, דא ווערט ער דער אנפירער פון א פארטיזאנער־אטריאד און פארשאפ ט פיל כבוד דעם ײדישן פאלק. ער ראטעװעט אויך אפ א גרויסע צאל קלײנע ײדישע קינדער, װעלכע זענען דאנק זײן שוץ געבליבן לעבן ביז נאך דער מלחמה. פאר זײנע פארדינסטן ווערט ער אײניקע מאל אויסגעצײכנט פון דער סאװיעטישער רעגירונג און אויך פון דער פוילישער מלוכה. שלאכטאװיטש אי־ געשטארבן אין װארשע אין יאר 1956.

עגדלעד איז דירויטע ארמיי געקומען. די גאסן זענען געװארן באלעבט פו ן מענטשן׳ די קראמען אפן. אין שטאט איז ױם־טוב. מען הײבט שוין אן פארגעסן װאם מיט עטלעכע טעג צוריק איז געװען, מיטאמאל א נייע ידיעה, דער גרענעץ־פאס װעט זיץ בײם בוג׳ נישט בײ דער װײםל. הײסט עס, מיר פאלן צוריק ארײן אין די הענט פון די דײטשע מערדער. װידער זעט מען אויף די ײדישע פנימער אויסגעגאסן א מרה־שחורה און צער. װען א טייל ײדן װילן זיך נישט צולאזן דעם געדאנק, אז דאס זאל זײן אמת, קומט אבער דער טאג׳ װאם װערט, צום גרויסן אומגליק, א פאקט. די רויטע ארמיי ציט זיך צוריק ביז איבערן בוג. אין שטאט הערשט א פאניק. פיל לויפן אוועק מיט דער רויטער ארמיי אין די צוגעגרײטע װאגאנען. אבער דער גרעסטער טייל פון דער ײדישער באפעלקערונג רירט זיך נישט פון ארט. דער טאג איז געװען א רעגנדיקער׳ א טריבער • גלײך װי די הימלן װאלטן שוין געװײנט אויפן קומענדיקן ײדישן הורבן. ...

... זיין פרוי װערט קראנק און שטארבט. זי לאזט אים מיטן 4־יאריקן זון אברהם. ער גיט זיך אפ מיט דער דערציונג פונעם זון. אין דער זעלבער צייט װערט ער טעטיק אין די ארבעטער־קרימן און װערט געזעלשאפטלעך אקטױו אין שטאט. װען די רויטע ארמײ איז ארײן קײן לוקאװ אין 1920, איז ער געװען א מיטגליד אין ״רעװקאם״. ...

... נאכן פונאנדערלאזן די קאמוניםטישע פארטײ איז ראובנס שטוב געװען דער צענטער פון אנטיפאשיסטישער ארבעט אין לוקאװ. נאכן אנקום פון דער רויטער ארמײ זעען מיר ראובענען אלס מיטגליד פון רעװאלוציאנער ן קאמיטעט אין לוקאװ. ...

... אין װארשע לעבט ער אין שװערע מאטעריעלע באדינגונגען. זיץ פאמיליע געפינט זיך דעמאלט אין לוקאװ און נישט אײן מאל קומט אויס זײנע קינדער צו הונגערן. אין א קורצע ר צײט ארום װערט משה װידער ארעסטירט און פארמשפט צו 6 יאר תפיסה. זיצנדיק אין גראדנער טורמע װערט ער באפרײט דור ד דער רויטער ארמײ. ...