Germany

... פון דעם אויבנדערמאנטן באקומט זיך א בילד, אז דאס רבנות אין לוקאװ איז פאר צענדליקער יארן געווען אין די הענט פון דער בארימטער װאהל־אדער קאצינע־ לנבויגן־משפחה. אגב, די דאזיקע משפחה האט באזעצט מיט אירע זין, אײניקלעך און אײדעמס די רבנות־שטעלעך אין דער געגנט. אירע קינדער זענען געווען רבנים אין בריסק, מעזריטש, לוקאװ, קאצק, םעמיאטיטש א. א. אנדערע האבן פארנומען דאס כםא־הרבנות אין לעמבערג, קײדאן, םלוצק און אפילו אין דײטשלאנד.

... דער ערשטער איז נישט געווען קיין גרויסער רעדנער. ער האט בלויז געזאגט בקיצור, אז זיי זענען געקומען אונז באפרייען און שאפן פאר אונז א בעסער לעבן, א געזיכערטע צוקונפט פאר דער גאנצער מענטשהייט. דער צווייטער, דער געניטער רעדגער, האט דערקלערט, אז אייגנטליך דארף די רויטע ארמיי נישט האבן פוילן. רוסלאנד האט גענוג ערד. די רויטע ארמיי גייט באפרייען גאנץ אייראפע, און דער וועג פירט דורך פוילן. ווען זיי וועלן אריין קיץ דייטשלאנד, און דייטשלאנד וועט ווערן קאמוניסטיש, וועט די רעוואלוציע אין אייראפע זיץ געזיכערט. די ביידע רעדנער האבן פארענדיקט מיט די לאזונגען! ״זאל לעבן טאװארישטש לענין! זאל לעבן טאװארישטש טראצקי • זאל לעבן די רויטע ארמײ! ״

... אויף צומארגנס קומט פאר מיר אן אנגענעמע איבערראשונג: עס קומט ארײן א ם.ם.-מאן און רופט אויס מײן נאמען. ער פירט מיך אוועק אין די מאגאזינען פון ״קאנאדע״, װו איך װער אנגענומען צו דער ארבעט בײם םארטירן די מלבושים פון אונדזערע קדושים. פון די אויסגעסארטירטע קלײדער װערן געמאכט פעקלעך, װאם װערן ארויםגעשיקט קײן דײטשלאנד צו פדרטײלן צװישן דער באפעלקערונג. בײם םארטירן קומט פיל מאל אויס איבערצולעבן שוידערלעכע מאמענטן. פיל פון אונז דערקענען די קלײדער פון זײערע נאענטע, פון די אײגענע קינדער. פון די שוידער- לעכע געװײנען גלױװערט דאס בלוט אין די אדערן. אבער מיר מוזן מיט ציטערנדיקע הענט װײטער ארבעטן און מאכן די באשטימטע נארמע. ...

... מיר זענען געפארן מיט פתידיקער דערװארטונג. מיר זענען דורכגעפארן דײטשלאנד.

... די אילוזיע, אז בעלגיע װעט בלײבן נײטראל, האט נישט לאנג אנגעהאלטן. דעם 10טן מאי 1940 זענען די דײטשן באפאלן דאם נײטראלע בעלגיע מיט דער גרעסטער ברוטאליטעט און באמבארדירט שטעט און שטעטלעך, די אלגעמײנע שטימונג איז געװען א געדריקטע, בפרט ביי יידן. מיר האבן דאך שוין געהערט, װי די דייטשן פיח זיך אין פוילן. איך האב זיך פארשטענדיגט מיט מײנע לאנדסלײט און פרײנט נפתלי סרעברניק און יאסל בורשטין, און מיר האבן באשלאסן צו אנטלויפן קײן פאריז.

*זברה אי ן דײםשלאנד , 1947 ...

װען היטלער ימ״ש האט אנגעצונדן דעם װעלט־פײער אין 1939, איז אונדזער פאר־ בינדונג מיט אײראפע, באזונדערס מיט פוילן, געװארן איבערגעריסן. מיר, די אמערי־ קאנער ײדן, האבן זיך נישט געקענט פארשטעלן, אז היטלער פלאנט אומצוברענגען דאס גאנצע אײראפעישע ײדנטום. די ידיעות זענען געװען קנאפ און צענזורירטע. מיר האבן געהערט, אז די דײטשן בושעװען אין פוילן, אז זיי פײניקן די באפעלקערונג, םפעציעל די ײדן, אז די ארעמטירן און שיקן אויף צװאנגס־ארבעט קײץ דײטשלאנד — דאס אלץ. װען די אנגעזעענסטע ײדישע פערזענלעכקײטן אין די פאר. שטאטן האבן זיך געווענדט צו פרעזידענט רוזװעלט, אז ער זאל עפעס טאן קעגן די דײטשע פארפאלגונגען אויף ײדן, איז געקומען א ן ענטפער: דערפאר איז אמעריקע ארײן אין קריג, כדי צו פארניכטן דעם היטלעריזם. מיט װייטיק אין די הערצער איז אונדז געבליבן צו װארטן אויף היטלערס מפלה. ...

לוקאװער אין דײטשלאנ ה 1946 ...