Łuków Jewish community

װי שוין געזאג ט האט די פרױוילעגיע גאראנטיר ט לוקאװער יידן װוין־רעכט אין לוקאװ, פרײהײט פון האנדל, שלאגן װאקס, פארנעמען זיך מיט גאזשעלניעם. צעכן װערן נישט דערמאנט. אבער געװיסע צעכן זענע ן זיי דערלויבט געװארן, נישט מחמת גוטקײט מצד די פוילישע צעכן, נאר צוליב אין ברירה. די פוילישע פלײשערם האבן דאך נישט געקענט פארבאטן יידן צו עסן פלײש אדער צװינגען צו עסן טריפה־פלײש. דאם איז דאך געװען קעגן דער ײדישער פרױוילעגיע, װאם האט געגעבן ײדן פולקאמע רעכט צו לעבן װי ײדן, אפהיטן זייערע דינים און פארשריפטן. אויך חייטים יידישע זענען געווען. דאס אויך מחמת דעם פארבא ט צו טראגן שעטנז, האבן יידן געמוזט האבן אייגענע שניידערם צו נײען כשרע בגדים. די דאזיקע צעכן און אנדערע, װאם זענען אויפגעשטאנען אין לרקאװ, װי ערגעץ אנדערש, האבן תמיד געהאט אויסצושטײן א שװערן קאמף מיט די פוילישע צעכן. ...

אײנע פון די דרײ מלוכות (די אנדערע זענען געװען: רוםלאנד אװ פרײסן), װאם האט באקומען א היפש חלק פון פוילן, אויך באקומען די צװײ פראװינצן פון לובלין און שעדלעץ. דער דאזיקער טײל האט זיך גערופֿן ״מערב־גאליציע״. אזוי איז לוקאװ און אירע שכנים, װי מעזריטש, ביאלע א״א, געװארן א טײל פון דער עסטרײכישער קרוין און אירע ײדן זענען געװען אונטערגעװארפן די עסטרײכישע געזעצן לגבי אירע ײדן. די לאגע האט געדויערט ביז 1809. װען נאפאלעאן האט באזיגט זײנע קעגנע און ער האט אםגענומען ״מערב־גאליציע״. די טעריטאריע האט ער אנגעשלאסן אין ״װארשע־ װער פירשטנטום״, װאס איז רעגירט געװארן דורך דעם זאקסישן מלך (1807). אין 1815 איז דאם ״ווארשעװער פירשטנטום״, לויט דעם באשלוס פון דעם בארימטן װינער שלום־אפמאך אין 1815, געװארן א טײל פון קאנגרעס־פוילן, װאם איז געװארן א טײל פון רוסלאנד.

מיר ווילן זיך צוריקקערן צום עבר׳ װאם האט צו טאן מיט דער אנטװיקלונג און װוקס פון די ײדן אין לוקאװ, און דאם אילוםטרירן מיט קוחנע פאקטן: אין יאר 17% װען עס קומט אויף דער דעקרעט פון םטעמפל־אפצאל פאר יידישע םםרים, האבן 442 יידן צוגעשטעלט 1587 םפרים צום אפםטעמפלען. דארף מען אננעמען, אז נישט אלע םפרים האט מען געבראכט. ם׳איז א באוױיז, אז אין יענער צייט האט שוין לוקאװ געצײלט ארום 500 אדער מער יידישע משפחות און אז דאם דורכשניטלעכע יידישע הויז האט געהאט םפרים (נאטירלעך: םידורים, חומשים, עשרים װארבעה, ש״ם אאז״װ). ...

טראץ דעם, װאם לוקאװ איז אין פאדליאשע, איז זי תמיד געװען א פוילישע געגנט אין איר באראקטער. די לוקאװער קהילה איז געװען א טייל פון דעם לובלינער גליל (קרייז). ...

... היות װי מיר מיינען, אז יידן האבן שוין געװוינט אין לוקאו אין דעם 15טן י״ה, ...

... בראכט צו דעם, װאם די קלענערע קהילות האבן געליטן פינאנםיעלע פארלוסטן. דער שטייערן־סיםטעם און די אפטע ״מתנות״, װאם דער צענטראל־קאמיטעט — װעד ד׳ ארצות — און די קרימ־קאמיטעטן פלעגן דארפן געבן צו פארשידענערליי באאמטע, האבן אויסגעזויגן דעם מארך פון די בײנער. קהילות זענען געװען פארשולדיקט איבערן קאפ. האבן דערפאר קהילות געזוכט אויסצושפרײטן זײער העגעמאני עאויף אנדערע — שװא־ כערע קהילות און םביבות, דאס זענען געװען ײדישע ישובים און דערפער, װאס האבן נישט געקענט אויסהאלטן אן אײגענעם קהילה־אפאראט און זענען געװען אונטער־ געװארפן דער קהילה אין שכנות. זענען אויף דעם דאזיקן געביט אנטשטאנען פיל קאנפליקטן אין דער ״ועד ד׳ ארצות״, דער רבנישער בית־דין, װאס האט עקזיסטירט ביים װעד ד׳ ארצות, פלעגט זיך אפט באשעפטיקן מיט אזעלכע םכםוכים. אזא מין םכםוך האט לוקאװ געהאט מיט איר שװעסטער־קהילה אין מעזריטש.

... 1) די הכנםו ת פון חתונות, בריתן, דיני תורות און קאפ־שטײער געהערן צו בײדע קהילות, הײנו: אײן יאר צו מעזריטש און דאם צװײטע יאר צו לוקאװ. אין דעם יאר, װאם די הכנםו ת װעלן געהערן צו מעזריטש, װעט די קהילה אין לוקאװ באקומען א פארגיטיקוגג (ם׳װערט נישט געזאגט װאם די פארגיטיקונג איז, װיפל).

(ראובן האט געוואוינט אינעם שווערם הויז 5 יאר: 3 יאר ביים זיץ לעבן און צוויי יאר נאך זיין טויט. און די יורשים פאדערן פון אים, אז ער זאל זיך ארויסציען. אבער ראובן האט צוגעשטעלט א שטר (דאקומענט) פון די תנאים, וואס זענען געשריבן געווארן ביים שטעלן דעם שידוך, וואס זאגט: ״אויב דאם פארפאלק וועט בלייבן וואוינען אין לוקאװ וועט מורנו הר״י (יצחק, ישראל) זיי געבן א דירה אין הויז אויף 10 יאר וכו״. אט דאם אלץ האבן די אויבנדערמאנטע צדדים גענומען אויף זיך צו באשטעטיקן און מקיים זיין מיט א קנין םוד (די ביידע צדדים נעמען אן די פאטשײלע וואס דער רב אדער עמעצער אנדערש דערלאנגט זיי — מ. ע.) מיט א הארבן חרם און א שבועה דאורייתא און קנם. און די יורשים טענהן, אז די לעגאלקייט פון דעם שטר איז שוין לאנג נישט גילטיק און איז בטל געווארן באלד נאך דער חופה און דו האסט קיץ זכות אויף זיץ םמך״). ...

אגב, אין זײנע שו״ת - י געפינט זיך א תשובה, װאם איז נוגע א דין־תורה צװישן לוקאװער ױרשים. צוליב איר אינטערעםאנטקײט װעלן מיר ציטירן די דין־תורה: די שאלה איז געװען: ״ראובן דר בבי ת חמי ו חמש שנים. שלשה שנים הי ה דר בחײו וב׳ שנים אחרי מיתתו. והױרשים תובעים אותו שיצא מרשותם, וראובן הוציא שטר מתנאים שנעשה בעת שידוכין שז״ל (שזו לשונס וא ם ידו ר הזוג בק״ק (קהלה קדישה) לוקאװ, אזי יתן מהרר״י דירה להזו ג בביתו עשר שנים וכו״. כל הנ״ל (הנזכר למעלה) קבלו עליהם הצדדים הנ״ל לאשר ולקײם בק״ם (בקנין םודר) בח״ח (בחרם חמור) ובשדא (ובשבועה דאוריתא) ובקנם וד,ױרשים משיבים שטר זה כבר נמח ל שיעבודו ובט ל מיד לאח ר החופ ה ואין לך שו ם זכו ת ע״י (על ידי)... ״

... ווען איז די שול אפגעברענט געווארן? די תשובה פון מהר״ם איז אן דאטע. אבער עס קען נישט געמאלט זיין, אז די שריפה איז פארגעקומען אין די לעצטע יארן פון דעם מהר״ם, פשוט דערפאר, ווייל דער מהר״ם איז נפטר געווארן אין 1610. ד. ה. אז דער ב״ח איז אלט געווען 55 יאר. אין דער צייט איז ער שוין געווען אין פוילן. ווי געשיקט זיך עס, אז די לוקאווער קהילה האט נישט געשיקט צו אים די

... הרב שלמה זלמן, נפטר געווארן אין ת״כ (1660) ער איז כמעט ווי זיכער געווארן רב אין לוקאװ נאכן אויבנדערמאנטן ר׳ אפרים פישל. ...

... חסידים אין לוק>ן װ לוקאװ איז געװען א חסידישע שטאט. נאטירלעך, אז עס זענען לכתחילה געװען מתנגדים. עס איז אנצונעמען, אז רבנים, לומדים און מנהיגים האבן, װי אין אנדערע שטעט, זיך קעגנגעשטעלט דעם ״כת״, דער סעקטע, וואס האט זיך גערופן חסידים. מן הסתם האט מען אויך אין לוקאװ פארבאטן עפענען ״שטיבלעך״. אבער, װי מיר זענען זיך משער, האבן די קעגנער אויפגעגעבן זייער קעגנערשאפט גאנץ פרי און אן א שווערער מלחמה. װארעם אין לוקאװ האט איר געקענט זוכן א מתנגד אויף א רפואה. אויסער א קלײנער טייל עמך האבן אלעמען אנגענומען דעם חסידישן נוסח התפילה און שטײגער. ...

... האט ער זיך אריבערגעצויגן קיין לוקאװ. ער איז נפטר געװארן 2 טעג אין חשון אין יאר תרע״ט — אינעם זעלבן טאג פון זײן פאטערס יארצײט — און אינעם זעלבן עלטער פון זײן פאטער — 76 יאר. ער האט איבער־ געלאזט א צואה, אז נאך זיץ טויט זאל מען לײגן שטײנער אויף זיץ הארץ און מען זאל נישט לײגן קײן מת — אפילו קינדער — אין די פיר אײלן ארום זיץ קבר.

... אויםשטענדלער מיט זײערע פירערס האבן שיקאנירט די יידן. ממילא אויך לוקאווער ײדן. זײ האבן געמוזט טראגן די שװערע לאסט פון כלערלײ שטײערן. ײדן אין לוקאװ און אינעם קרײז, װאס האט געהערט צו לוקאװ, האבן געמוזט צושטעלן רעקרוטן אדער זיך אויסקויפן פונעם דינסט. - פאר יעדן רעקרוט 50 גילדן. ...

... אך: װי שיץ עס איז צו זען די שטאט... װי שיץ איז זי מיט אירע װעגן פון צדקה, ...

ס׳איזבכלנישטרגרינגגעװעןפאראפרומעןײדאיןיענערצײטצואידענטי־ פיצירןזיךמיטאבאװעגונג,איןװעמענסשפיץעסזענעןגעשטאנעןײדן,װאםזענען נישטגעװעןפדזם.ם׳הא טזיךגעפאדערטפילמוטאוןאידעאליזם,םפעציעלאיןאזא חםידיששטעטל,װילוקאװ.אבערעסאיזא פאקט,אזשויןאיןדעסאמענהײבפון דערצױניםטישערבאװעגונגאיזאיןלוקאװגעװעןאגרופע,װאמהאטזיךאידענטי־ פיצירטמיטדערבאװעגונגאוןזיךבאמיטצופאפולאריזירןדעםצױניסטישןגעדאנק. װעגןדעםלײענעןמיראיןאבאריכט,װאסאיזדערשינעןאיןדערגוטבאקאנטער װאכנצײטונג״המליץ״־־י•אוןװא שמירציטירנדא איןדערײדישעראיבערזעצונג• ״פוןלוקאװאיזמעןמודיע,װעןדערמשכילישראל(דארףזײןלײזערמ.ע.)בײניש גאלדפארבפוןמעזריטשאיזדורכגעפארןאונדזערשטאט—אוןעראיזאמענטש• װאםאיזבלבונפשאיבערגעגעבןדעםציוניסטישןאידעאל;אוןערהאטשויןפארגע-

... כאטשע ם האט נישט געקענט זיץ קײץ רײד פון א גרויסער צױניסטישער טעטיקײט אין יענע צייטן אין אזא שטאט װי לוקאװ, איז אבער די באװעגונג געװען רעפרעזענ ־ טירט מיט אירע פארשידענע גרופעם, װאם האבן שוין דעמאלט עקזיסטירט. ...

... בכתב הזכויות שנתן ב־10 למאי 1659 ליהודי לוקוב, המבוסס על ה״פרױילגיה״ השרופר״ נאמר: ליהודים זכות מגורים בלוקוב, חופש מסחר, מותר להם לעסוק בהכנת שעוה, להיות בעלי גתות, בעלי בתים וכן זכותם לבית כנםת מעץ או אבן ובית קברות. אחרי שריפת בית הכנםת הישן על ידי ההידמקי ם הותר לבנות חדש במקומו, אפשר לשאול בן כמה היה בית הכנםת הישן שנשרף הא ם היה זה בית הכנסת הראשון? המקורות הפולנײ ם שותקים בענין (לפחות לנו לא ידוע דבר ממקור פולני). אך ברור לנו ממקורותינו, כי לא היה בית כנסת זה הראשון. ...

... חופש המסחר המובטח בכתב הזכות ^ גם הוא לא היה מן הדברים הפשוטים. ליהודי לוקוב היה הדבר קשה ױתר מליהודי ערי הפריצים, כי השפעת העירונײם (ה״מישצ׳נס״) היתה גדולה ױתר בערי הכתר שבהן יכלו טוב ױתר להלחם במסחר היהודי. הנציב בעיר הכתר לא היה מעונין במױחד במסחר כמו הפריץ. כי הפריץ לשם התעשרות ולהגדלת הכנסות ױ פיתח את המסחר בעירו ומתוך ידיעה שיהודים מפתחים מסחר כזה.

... עוד מסמ ך חשו מ לנוכחו ת יהוד י לוקוב , ה ם ארכױנ י האוצ ר מהמחצי ת השני ה ש ל המאה ה״ 3.16 ...

סוג זה של כתב זכות לא היה היחיד במינו אלא מסמך הדומה לכתב הזכות הכללי שקבלו יהודי פולין מהמלך קזימיר הגדול שמלך בשנת 1453 (רי״ד). זכות זאת ׳כידוע׳ היתה ליברלית מאד ליהודים (זכות זאת אושרה בד״כ ע״י המלכים הפולנײם אך נדרש עבור זאת ממון רב). יהודי לוקוב נהנו כיהודים במקומות אחרים מזכוױת ה״פרױילגיה״. בהיותם תושבי עיר כתר, הם היו בשליטתו של המלך. למעשה היו רכושו ורק הוא ׳ המלך׳ או נציגו היו שופטים בערי כתר. כמובן שהמלך מינה נציגים־פקידים מױחדים שעסקו בעניני היהודים אלא אם קרה והוא עצמו טיפל בענין. בעניני פנים היה ליהודים חופש אוטונומי מלא. דין תורה היה בעל התוקף. סמכותו של בית הדין היהודי היתה לשפוט יהודים ואפילו להטיל עונש מות. כמובן שנאשם יכול היה לערער בפני המלך ופסק הדין יכול היה להיות מבוטל. כן היתה למלך אפשרות לשחרר בן העדה ממס קהילתי שהוטל עליו ע״י הקהילה. ליד נציב הגליל היה בית דין יהודי. שליחים יהודײם היו מױצגים בבית המשפט הזה. אם היה משפט בין יהודי ללא יהודי היה החוק כזה שאם התובע היה יהודי נערך הדױן בבית המשפט העירוני. בנגוד לכך אם התובע היה גוי היה הדיון מתקײם בפני בית דין יהודי. היהודים ביניהם היו נשפטים בבית הדין היהודי.

... אנו נתרכז רק על התפקידים העיקרײם. הקהילה הורכבה מן הראשים־הזקנים. לא ידוע לנו כמה ראשים כאלה היו ללוקוב. כל ראש כזה כהן בתפקידו חודש. אחר כך בא שני אחריו, כך שתפקיד ראש הקהל עבר מאחד לשני לפי רוטציה׳ לכן נקראו ראשים אלה פרנס־חודש. הראשון של החודש הוא היה גם מוסד מיעץ ל״טובי־העיר״. ראשי או טובי העיר היו יושבים בבית הדין היהודי של הגליל. הפרנםים נהלו את הקהילה והיתה להם הרשות לקבוע את התקציב, ואפילו ללות כסף מאחרים. הם קבלו את כלי הקודש: הרב, דײנים ושוחטים. ליד בית הדין היה דיין אחד שהיה מזכיר ה״םפרא״. השמש של הקהל היה המײצג הרשמי של הקהילה בפני השלטונות (בפולנית נקרא האיש • . שקולניק).

... לוקוב הית ה עי ר חסידית . טבע י שקדמ ו לה ם מנגדים . י ש לקב ל שהרבנים , למדני ם ומנהיגים אחרי ם ש ל הקהיל ה כמ ו בקהילו ת אחרות , התנגד ו ל״כת ״ החסידית . מ ן הסת ם התנגדו א ף לםתיח ת ״שטיבלך״ . כפ י הנרא ה ויתר ו המתנגדי ם מה ר ע ל המערכ ה לל א קרב. בלוקו ב אםש ר הי ה לחפ ש מתנגד לרפואה . חו ץ מקבוצ ה קטנ ה ש ל עמ ך קבל ו כול ם את נוס ח התפיל ה החסידי . ...

... הם; בית גמילות חסדים שעוזר כל אחד בהלואה בלי ריבית, תלמוד תורה עם דרך ארץ, כך שהילדים הענײם לא יצטרכו להתרוצץ בלי מעשה ויעשו מה שלבם חפץ. כשאני חושב על תכונות של עיר זו, מאז התישבתי שם, אני מרגיש שהקנאה לעיר הולדתי לוקוב והבושה אוכלת בי והבושה מכסה אותי. ...

... דעם 11טן נאװעמבער 1918 איז פוילן געוראח אומאפהענגיק. דאס לאנד איז געװען רואינירט נאך די שװערע מלחמה־יארן. אויך בײ דער לוקאװער ײדישער באפעלקערונג איז די נויט געװען א גרויסע. די לוקאװער לאנדסלײט אין אמעריקע האבן אויםגעדריקט זײער װילן צו שיקן הילף פאר די פארארעמטע לוקאװער ײדן.

... צו די שטאטראט־וואלן אין יאר1929 האט די יידישע באפעלקערונג באקומען בלויז8 מאנדאטן מחמת דעם׳ װאם צו לוקאװ זענען אנגעשלאםן געװארן פארשטעט מיטא פוילישער באפעלקערונג. מצד דער ײדישער באפעלקערונג האבן אין די װאת זיך באטײליקט פאלגנדיקע פארטײען: ״אגודה״, האנטװערקער׳ רעכטע פ.צ. פראס־ פאראײנען(לינקע)׳ ״מזרחי״, אלגעמײנע צױניםטן. די ״אגודה״ האט באקומען5 מאנדאטן, האנטװערקער—1 מאנדאט, רעכטע פ.צ.—1 מאנדאט, פראפ. פאראײנען—1 מאנדאט. ...

... די פאלקסשול האט עקזיסטירט 3 יאר. צוליב די שיקאנעס מצד דער פוילישער שולמאכט און אויך צוליבן מאנגל אין געלט־מיטלען ׳ האט די שול זיך געמוזט שליסן. דערמיט איז אונטערגעבראכן געװארן א װיכטיקער קולטור־צװײג אין לעבן פון ײדישן לוקאװ.

... די שטאט לוקאװ איז געװען א צענטער פון ײדישן רעליגיעזן לעבן און פון חםידות. ...

לוקאװ האט אויך געהאט צוויי אייגענע חסידישע רביים — אויסער די פארשידענע שטיבלעך פון אנדערע חסידים, ווי גערער, קאצקער, ראדזינער, אלעקסאנדער א״א. אײנער פון זיי איז געװען ר׳ עקיבא מאיר, װעמען מ׳האט גערופן דער מיעכאװער רבי. ער איז געװען קליץ און אויסגעדארט, געזעסן יום ולילה און געלערנט ער האט מער געפאסט תעניתים, װי געגעסן. זיינע חסידים זענען געװען באלעבאטישע יידן און בעל־מלאכות. דער רבי האט געהאט א קליץ בית־מדרש, און דארט פלעגן קומען ווייבער אויסגיסן זייערע ביטערע הערצער און דערלאנגען ״קוויטלעך״. אין דעם רבינס בית־מדרש זענען אויך געזעסן יונגעלייטלעך און עוסק געװען אין לערנען. נאך דער פטירה פון ר׳ עקיבא מאיר, האט די רבישקייט איבערגענומען זיין אײניקל ר׳ אברהם קוטנער, װעלכער איז געגאנגען אין זײדנס דרכים.

באזונדערם ״לעבעדיק״ איז געװען פאר װאלן צום סיים׳ צום שטאטראט און צו דער קהילד״ אדער בײם קלײבן א נײעם רב. לוקאו איז געװען אן אגודד׳שע פעסטונג. בײ די װאלן צום שטאטראט אין יאר 1928 האט די או,ודד׳׳ צוזאמען מיט די ארטאדאקסן׳ באקומען איבער 60 פראצענט פון אלע ײדישע שטימעס. אגב׳ זענען בעת יענע װאלן געווען 11 ײדישע ליםטעם — לגבי צװײ בײ די פאליאקן. דערפון קען מען לערנען װעגן די //מיינונגס־פארשידנקײטן״ בײ די ײדן אין לוקאװ...

... הנוער את נעורי ביליתי בלוקוב. והייתי פעיל בנוער היהודי. עד עכשיו לא אוכל להבין איך היה לנוער היהודי כל כך הרבה אנרגיה, מאין הם שאבו כוח כזה לעבודה חברתית ותרבותית. בסך הכל לא היה לנוער שום סיכוי קיום. בענין למודי פ — לא היה טעם לדבר. האנטישמיות היתה בדרך. האוכלוסיה בעיר היתה מורכבת מ־סי^סצ יהודים, אך מיסים שלמו היהודים 0%נ ) מהםכום הגלובלי. ליהודים היה רק בית ספר אחד מתוך 4 הקײמים. בעיר היו 2 גמנסױת, לנערים ולנערות, אך גימנזיסטים יהודיים אפשר היה למסור על האצבעות, — ראשית, בגלל התשלום הגבוה ושנית בגלל ההפליד. האנטישמית. למשל, נזכר אני בתלמיד גמנסיה ראובן פלומן. לאביו היתה חנות לעסקי נעלײם וד,ו א עשה הכל כדי שבנו, בחור עם ״ראש בוער״, יהפך ל״אדם״. אך בגמנסיה כל כך התעללו בו שהוא צריך היה לשבת שנתיים בכתד, אחת. לבסוף נתנו לו מכות כאלו ׳ שד,ו א לא יכול היה לד,משיך ללמוד. אך פלומן לא התייאש, — הוא הגיש את הבחינה בעיר הגליל לובלין ושם קבל את הבגרות עם ציון גבוה (הױם הוא רופא ידוע).

במיוחד ״חױת״ הױ הבחירות לסײם, לעיריה ולקהילה, או בחירת רב חדש. לוקוב היתה מבצר, ״האגודה״. בבחירות לעיריה בשנת 1928 קבלה ״האגודה״ יחד עם הדתײם ױתר מ־ס607 מכל הקולות היהודײם אגב, בעת הבחירות ההן הױ ליהודים 1ן רשימות כנגד 2 של הפולנים. מזה אפשר ללמוד על ״הבדלי ההשקפות״ של יהודי לוקוב...

פון אײן זײט בית־מדרש איז געװען א הויכער פלויט׳ װאם האט פארשטעלט דעם בהמה־מארק. אין דער זײט פון שול און אלטן בית־מדרש איז געשטאנען דאם נײע בית־מדרש. דארט האט זיך געפונען ד- ־ישיבה. די טאנגעבער אין נײעם בית־ מדרש איז געװען די ״אגודה״ מיט ר׳ משה אהרן בראש. הינטער דער שול איז געװען די לוקאװער מקװה מיט דער באד. די אלע בנינים האבן געשאפן א מין שלום ארום דעם שולהויף.

... אין יאר 1907, װען גאםטמאנם שוך־פאבריק האט זיך אריבערגעטראגן קי ץ לוקאװ, ...

אין יאר 1916, בעת די דייטשן זענען שוין געהאט טיף אריינגעדרונגען אין דער רוםישער טעריטאריע, איז לוקאװ פארװאנדלט געװארן אין א װיכטיקער אייזנבאן־נעץ. די דייטשע מאכט האט דארט באשעפטיקט פוילישע און אויך א סך ײדישע ארבעטער. אייד פון אנדערע שטעט, פון ווארשע, לאדזש, פון זשעליכאװ און אנדערע ארומיקע שטעטלעך זענען געקומען יידישע ארבעטער, צווישן וועלכע עס האבן זיך געםונען בונדיסטן. איז טאקע אין אפריל 1916 געשאפן געװארן די בונדישע ארגאניזאציע אין לוקאװ. די חברים מאטל בראנזויל, משה הובערמאן, גרשון פערקא ל פון לאדזש (גע־ שטארבן אין שיקאגא אין יאר 1949), שמואל םעמיאטיצקי פון זשעליכאװ (אומגעקומען ...

... צוגעקומען א םך מיטגלידער און דער ״בונד״ איז געװארן אן אנגעזעענער כח אין שטאט. שפעטע ר האט די דײטשע מאכט געשלאסן דעם לאקאל׳ און ערשט נא ך 6 װאכן האבן מיר געדונגען א נײעם לאקאל און אים געעפנט א. נ. ״קולטור־ליגע״. אין א לאקאל אויף בראװארנע גאס האבן זיך געפונען די פראפ. פאראײנען פון שנײדער׳ לעדער און בעקער. מיט דער פראפ.־ארבעט האבן אנגעפירט משה הובערמאן מיט די דעלעגאטן פון יעדן פאך. די קולטור־טעטיקײט איז געװארן אנגעפירט דורך מאטל בראנזויל׳ די ברידער פערקאל׳ ײדל אגמאן און מיץ וױיניקײט. עם איז אויך געשאפן געװארן דער ױגנט־בונד׳ װאם איז באשטאנען פון קרײזן פון פאר־ שידענעם עלטער: גאר ױנגע׳ מיטעלע און העכערע. זײ האבן געהאט אן אײגענעם קאמיטעט׳ װאם איז געשטאנען אין פארבינדונג מיטן קאמיטעט פון ״בונד״. דער ױגנט־ בונד פלעגט אראפברענגען פרעלעגענטן פון װארשעװער ״צוקונפט״ װי שלום הערץ׳ ארטור לערמער׳ לאן אלער׳ יעקב צעלעמינםקי א״א. דער קאמיטעט פונעם ױגנט־בונד אין לוקאװ איז באשטאנען פון פאלגנדיקע חברים: הובערמאן׳ מנחם אגמאן׳ אברהם גאלדװירט׳ חנהקע דאנילאק׳ הינדע שפירא.

צום םו ף דאר ף מע ן דערמאנען, א ז אי ן 1928 אי ז אוי ך געװאר ן טעטי ק ד י קינדער־ ארגאניזאציע ״םקיף״ (םאציאליםטישע ר קינדער־פארבאנד), אונטע ר דע ר אנסירונ ג סו ן דער בונדישע ר ארגאניזאציע. פו ן ח׳ לײב ל גליקםבערג. דע ר םקיף״ אי ן לוקא װ הא ט געצײלט 40 קינדע ר מי ט א ן אײגענע ם קאמיטעט. ז ײ האב ן זי ך גרופיר ט אי ן שול־לאקא ל און אוי ך אי ן דע ר קולטור־ליג ע אוױ י דע ר אגראדאוו ע גאם .

... אין קאמיטעט פון ״בוגד״ האב איך געטראפן א לוקאװער מיטן נאמען ליבער. א מענטש מיט א םך װיסן און זײער א סימפאטישער. מײן דירה אין װארשע איז געװען פארקאנםפירירט. איך האב געהאט בײ זיך אומלעגאלע ליטעראטור איז אויך געװער. אפט איז מיך באפאלן א בענקשאפט צו מײן שטאט לוקאװ. איך האב זיך געמוזט באגנוגע־ נען מיט די גרוסן, װאם לוקאװער חברים האבן מיר געבראכט. ...

... פאר נאכט האט מען אונדז געפירט צו דער לאדזשער ליניע. מיר האבן געקראגן דעם אדרעס פון חבר פאזנאנםקי. דער חבר פאזנאנסקי האט פאר אונדז צוגעגרײט בײ חברים צו עסן און צו שלאפן אױף אײניקע טעג. אײן חבר איז געװען בוימגארטן. ער לעבט הײנט אין אמעריקע. מיט עטלעכױ טעג שפעטער זענען מיר אהײמגעפארן. מיר זענען אפגעשטיגן אין װארשע. אויפן באן האבן אונדז אפגעװארט חברים. זײ האבן זיך מיט אונדז געפרײט און אונדז דערצײלט, אז מיר זענען דורכן לוקאװער פעלד־געריכט געװען פארנדנופט צום טויט, מיר בײדע — חיה שערמאן א מ משה הובערמאן, זײ האבן

... אין לוקאװ איז געװען ממש א מאזאיק פון פארטײען, אינםטיטוציעס און פאראײנען.

לוקאװ האט פארמאגט א שײנע אגטיקע שײל איז אויך א רײ בתי־מדרשים. געלערנט גמרא און פוסקים האט מען אינעם גרויסן אלטן בית־מדרש און אינעם קלענערן א.ג. חיה שרה׳ם בית־מדרש. דער לעצטער איז געװען נאענטער צום געמיט צוליב דער אטמאספער דארט. די בחורים האבן זיך דארט געפילט װי ביי זיך און מען האט געלערנט מיט חשק מיטן באטעמטן גמרא־ניגון. װען ם׳איז נישט געװען קײן זײטיק אויג׳ האט מען אויך געכאפט א בליק אין םפרים חיצונים. פץ יעגע לערנערס האבן א טייל זיך אפגעגעבן שפעטע ר מיט קולטור־געזעלשאפטלעכער ארבעט צװישן דער ײדישער באפעלקערונג. חיה שרה׳ם בית־מדרש איז מיר געװען נאענט אויך צוליב דעם׳ װייל דארט פלעגט מײן פאטער ע״ה יעדן טאג פראווען שחרית. ער האט מעין געװען אין אזעלכע םפרים װי ״שיטה מקובצת״, ״נודע ביהודה״, אדער אין ״יד החזקה להרמב״ם״. אפט האבן דארט זיך געטראפן ר׳ מאיר לאשיצער, ר׳ אהרן נטע (אליעזר װאקסמאנס אײדעם) און בנציון מלמד. זיי האבן צוזאמען מיט יצחק אימיקן זיך מפלפל געװען אין שווערע סוגױת. די דאזיקע מענטשן זענען געװען אויס ...

... װען מיר פאראײביקן דאס לעבן און אונטערגאנג פון די לוקאװער יידן, מוזן מיר אײדער דערמאנען אז א װיכטיקע דאן עקזיםטירנדיקע אינםטיטוציע, װי די גמילת־חםד־ קאסע איז געװען פאר דעם נויטבאדערפטיקן ײדישן פאלקם־מענטש, וועלכער איז עקא־ נאמיש רואינירט געװארן צוליב דער דעמאלטיקער אנטיסעמיטישער פוילישער פאליטיק. א דאנק דער גמילת־חםד־קאסע איז ד״ונדערטער ײדן געלונגען אויפצוהאלטן און אפילו צוריק אויפבויען זײערע פארלוירענע עקאנאמישע פאזיציעם. דאס איז געװען דער פארדינסט אויסשליםלעך פון אײניקע ױנגע ענערגישע לוקאװער געזעלשאפטלעכע טוערם, וועלכע האבן אװעקגעגעבן זײער גאנצע ענערגיע צו דערהײבן די גמילת־חםד־ קאסע אלס א פאלקם־אינםטיטוציע, באליבט און געאכטער ביי דער גאנצער לוקאװער ײדישער באפעלקערונג אן אונטערשיד פון ריכטונג. ...

... שװערע מלחמה־יאת האב איך געטראפן חברים׳ מיט װעלכע איך האב צחאמען געשאפן די סארטײ רעכטע פועלי־צױן. אויך אין ישראל געפינען זיךא גרויסע צאל געװעזענע רעכטע פועלי־צױניםטן פון לוקאװ׳ װאם זענען געקומען אין לאנד ארײן, א טײל דורך םערטיפיקאטן, אוןא טײל מיטן גרויםן שטראם נאכן חורבן. ...

דאם זענען די לעצטע בריװ, װאם איך האב באקומען פון לוקאװ. ...

... די ערשטע הנהגה פון קן השומר־הצעיר אין לוקאװ איז געװען: ...

... עס זענען געװען יידישע יוגנטלעכע אין לוקאװ, װאם האבן נישט געקענט געפינען קיין תיקון אין געזעלשאפטלעכן לעבן. די יידישע ארבעטער־ױגנט איז די נישט געװען צום הארצן. די בירגערלעכע ױגנט איז נישט געװען ארגאניזירט. זײ װאלטן זיך זײער געװאלט אסימילירן, אבער די פוילישע ױגנט אין לוקאװ האט די נישט געװאלט אויפנעמען. זענען זיי אלע װי אײנער געקומען זיך פארשרײבן. מיר האבן זײ אויסגענומען זײער שיץ, נאר אז מען האט אנגעהויבן רעדן װעגן ״הגשמה״, פארן קיין ארץ־ישראל לעבן אין קיבוץ — זענען די אנטלאפן. בײ אונדז איז דאם נישט געװען קײץ פארלוסט, װײל מיר האבן געװוסט, אז זײ װעלן נישט אויסהאלטן קײץ ײדישקײט. ...

... אין יאר 1930 זענען אפגעפארן די ערשטע השומר־הצעיר־חברים םץ לוקאװ קי ץ ארץ־ישראל. דאם זענען געװען: מ. בארנשטי ץ און זיםל פעלצמאן. גאנץ לוקאװ איז געקו־ מען זיך געזעגענען מיט די ערשטע עולים פון השומר״הצעיר. ס׳איז םןןרגעקומען א געזע״ גענונגם־אוונט און דער קאמיטעט פון לוקאװער קק״ל האט געפלאנצט 10 בײמער אין יער הערצל אויף זײער נאמען. ...

הנהגה הראשוב של ״השומר הצעיר״ בלוקוב

איך האב באשלאסן אנקלאפן אין דער ערשטער בעמטער טיר און בעטן, אז מען זאל מיך לאזן איבערנעכטיקן. איך וועל דערצײלן, אז איך בין פון לוקאװ, אפשר קען ווער פון זיי מײן משפחה. איך בין געגאנגען פון טיר צו טיר און נישט געהאט קײן דרײםט־ קײט זי צו עפענען. ערשט אויפן העכסטן שטאק, ביי דער לעצטער טיר, האב איך אנגעקלאפט. די מענטשן האבן זיך דערשראקן. איך האב אויסגעזאגט מײן גאנצן פזמון. אבער קיינער פון זיי האט נישט געקענט קײן לוקאווער און מײן משפחה — אוודאי נישט. דאס איז געווען אן ארעמע שטוב מיט עטליכע קינדער. פון אנדדי ב הא ט די פרוי מיך נישט געוואלט אריינלאזן, אבער איך האב נישט געוואלט אפטרעטן, געבעטן רחמים. דער מאן האט זיך ארײנגעמישט און איבערצײגט דער פרוי, אז מען דארף מיך לאזן איבערשלאפן. ...

... דאס איז געװע ן די צוגעבונדנקײ ט צ ו ירושלי ם פו ן דע ם לוקאװע ר ײ ד שמוא ל ...

אין די װאגאנעס זענען ארומגעגאנגן ײדישע ײנגלעך און מײדלעך און געטײלט פאפיראםן׳ לימאנאד און אויך עםנװארג פאר די פארװונדעטע און קראנקע זעלנער . איך האב דערהערט װי א מײדל רעדט ײדיש און אויסגעשטרעקט צו זײ די האנט . איד האב געליטן גרויסע יםורים פון דער װונד אין מײן פום . דאם מײדל מיטן בחור זענען תיכף צוגעקומען צו מיר ׳ געגעבן מיר פאפיראםן ׳ לימאנאד ׳ א שטיקל ברויט און א פלעצל. דאם מײדל האט זיך געפרעגט פון װאנען איך שטאם ׳ װען איך האב איר גע־ זאגט׳ אז איך בין פון לוקאװ ׳ האט זי זיך דערפרײט און געזאגט ׳ אז אויב די װאגאנעס װעלן דא נאך שטײן ביז מארגן ׳ װעלן זײ קומען מיט א לוקאװער פרוי ׳ װאס װױנט בײ זײ . ...

... סילועטן פון דער הײם לוקאװ פון די פרימסטע קינדער־יארן אין לוקאװ געדענק איך דעם מארש פון דער רויטער ארמײ אויף װארשע אין יאר 1920. איך בין שפעטע ר געװארן נאענט צו דער רעװאלו־ ציאנערער באװעגונג אין לוקאװ. אין יאר 1939, בעתן צוריקטריט פון דער רויטער ארמײ, האב איך פארלאזט לוקאװ און צוזאמען מיט דער רויטער ארמײ אװעק אויף די סאװיעטישע געביטן, כדי צו פארװירקלעכן מײן חלום. די צװײטע װעלט־מלחמה האט מיך צוריקגעבראכט אין מײן אלטער הײם, אין פוילן, שוין נישט דעם זעלבן — נישט אין די יארן, נישט אין די אידעאלן- ...

... איך האב געזען די גאסן און געםלעך אין די שבתים און יום־טובים, און איך האב זײ געזען אין די װאכנטעג — מיט זײער ארעמקײט, מיט זײער פײן און נויט. איך געדענק דעם 18־װאכיקן שטרײק פון די שוםטער־ארבעטער. אבער שטענדיק, סײ אין די יום־ טוב־טעג, סײ אין דעם גרויען אינדערװאך איז דאם ײדישע שטעטל געװען אײנגעהילן אין בטחון און אין האפענונג אויף א בעסערן מאז־גן. ...

... ווען די ייִדישע פאלקס־ביבליאטעק האט זיך איבערגעטראגן אין קאמינסקיס הויז (לעבן קינא ״פאני״), איז זי געוואחא הײם פאר לוקאװער יוגנטלעכעמ םאלקם* מענטשן. דארט האט מען תמיד געקענט טרעפן חײם מאיר הײבלום אין דץ ברוינעם אויםגעריבענעם פאלטן. ביים ארויסגעבן די ביכער פלעגט ער מיט ציטערנדיקע הענט דורכקאנטראליח זײ, צי דארט איז נישט צעריםן קײן בלעטל. יעדעס בוך איז אים געװען טײער, װי דאם אײגענע לעבן. ...

... געזעלשאפטלעך האט לוקאװ פארגעשטעלט מיט זיך א מאזאלק פון אלערלײ ריכטונגען — מיט אויסגעשטרעקטע ארעמס צו אלע פאנען מיט זײערע רײצנדיקע צוזאגן װעגן א בעסערע װעלט. מיר האבן געמוזט דורכמאכן אונדזער אנטװיקלונג נאך א פעריאד פון פרימיטיווקײט. ...

... לוקאװ האט מיט איר אלטקײט זיך געקענט פארגלײכן צו די עלטסטע ײדישע קהילות אין פוילן. לוקאװ האט געהאט פיר בית־עולמם. דאס אלטע בית־עולם איז׳ װי פון זיך אליץ׳ אײנגעשרומפן געװארן. עס איז שוין געװען אזוי אלט׳ אז מ׳האט אפילו אויפגעהערט גײן אהין אויף קבר־אבותן קײנער פון די תושבים׳ אפילו פון די גאר אלטע לײט׳ האט נישט געדענקט די װאס האבן אויף יענעם בית־עולם גערוט. ...

... טראץ אלעם איז לוקאװ געװען א פריילעכע שטאט. פון אומעטום האט מען געהערט דאס קלאפן םון האמערם, דאם רוישן פון נײמאשינען׳ באגלײט מיט געזאנג פון די ײדישע ארבעטער און בעל־מלאכות. א מ איבע ר אל ע האט זיך געהערט דאם געזאנג פ מ ליפע עםטרײד, װאם איז געװען װי צוגעװאקםן צייי ץ מאשין. ...

... װער פון די לוקאװער געדענקט דעם נישט רח ליצחק־אשר סאדעװאסער־געװעלג אויף דער װארשעװער גאס? ...

... א, לוקאװ! שטעטל פון מײן קיגדהײט, צװישן דײגע טונקעלע װענט כ׳האבדיזון דערזען. אונטער מאמעס װארעמען בליק און טאטנם צארטן גלעט זענען דײנע ארעמע שטיבער פול מיט װארעמקײט געװען. ...

... דץ נאמען איז ר׳ געצ ל לאמפיטער, אבער אלע רופן אים ר׳ געצ ל מאנישעם. א צענטראלע געשטאלט אין רעליגיעזן לוקאװ. ר׳ געצ ל װוינט אויפן בהמה־מארק, אין א קלײנער װוינונג מיט א קליץ געשעפטל פון צוקערװארג, װאם ער פאבריצירט אלײן. װער קויפט ביי אים זיץ ג—ט אין הימל װײסט. שטענדיק איז ער פארנומען אין כלל־ענינים.

הערשל לערמאן שטאמט פון ״עמך״ פון מעזריטשער גאם. זיץ משפחה געהער נישט צו דער חסידישער אריסטאקראטיע, אבער ער ווערט דער אומגעקרוינטער -,מנהיג״ פון דער ״אגודה״ און איר יוגנט, װאם ארגאניזירט זיך אין לוקאװ. ...

הערשל לערמאן איז אויך א מיטגליד אין צענטהאלע אינסטאנצן פון די צעירי־ אגודה אין װארשע און באטײליקט זיך אין די זיצונגען. זײן װארט ווערט געהערט מיט גרוים רעםפעקט. צוזאמען מיט שמחה לענדער (דער זון פון הערש לײזער) איז דער שרײבער םון די שורות געשטאנען בראש פון דער אגודה־ױגנט אין לוקאװ אין דער לעצטער תקופה ביז צום אויסברוך פון דער מלחמה, און געארבעט אין ענגן קאנטאקט מיט ר׳ הערשל לערמאן. הערשל לערמאן מיט זײן ״םװיטע״ — יעקוב גפן, יעקב רובינ־ שטײן, אברהם גינצבורג, שמחה לענדער און אנדערע — זענען העלדיש אומגעקומען. ...

צוליב גרויסע שװעריקייטן, בעיקר צוליב קראנקײטן פון די קינדער, פארט מײן פאטער מיט דער פאמיליע צוריק׳ מיט א שװער צעבראכן הארץ׳ נאך לוקאװ, אבער די ליבע צו אר״י װערט בײ אים גארנישט קלענער. דאס װוינען אין לוקאװ באטראכט ער פאר צײטװײליק און דאס ברענגט ער אויך אריװ אין די הערצער פון זײנע קינדער. דאס דרשנט ער יעדן שבת און יום־טוב פאר די צעירי מזרחי און השומר הדתי, וואס צעװאקסט זיך שטארק אין לוקאװ אין די לעצטע יארן פאר דער מלחמה. דאנערשטיק׳ דעם 7־טן סעפטעמבער 1939׳ א װאך אין דער מלחמה׳ װערט לוקאװ שרעקלעך באמבארדירט. מײן פאטערס א קוזין פארט דורך לוקאװ און קומט צו אונדז אין שטוב, פרעגט אים באלד מײן פאטער ע״ה: צי האסטו פלאץ אין דײן אויטא פאר מײנע קינדער? איך װיל, זײ זאלן זיך דורכשלאגן קײן ארץ־ישראל. בדוח גדול באקומען ...

... ספר לוקא װ ...

... און אדרכא, נעם און דײכ זיך אן מיט אלעמען שפארן, אז מיר זענען גאר נישט קײן רשעים, עכ״ל פנים נישט אזעלכע גרויסע, װי זײ רעכענען, מײנט איר, אז ס׳װעט אײך עפעס העלפן? נעם און זאג זײ, למשל אז װען מיר לוקאװער װאלטן װירקלעך געװען אזעלכע, װאלט אונדזער שטאט פון לאנג שוין כאדארפט דאכן דעם סוף פון סדום ועמורד, — אזא סוף, אז ס׳זאל נישט איבערכלײכן קיץ שריט ופליט, נישט פון איר און נישט פון אירע װוילטעטיקע געזעלשאפטלעכע אינסטיטוציעס, װי א שטי־גער, די גמילת־חסדים קאסעס, הכנסת־אורחים, בית־יתומים, מױזזב־זקנים, ״טאז״, ״אזע״ א״א. נו, פרװו ט זײ אזוי דערצײלן, װעט עס אײך עפעס פועלן?

... סםר לוקא װ ...

... וואלט זיך דאך אנטפלעקט פאר זײערע אויגן א מאדנע פאנאראמע: א גרויסע בלאטע פארפעלט גאנץ לוקאװ, זי דרינגט אתץ אומעטום: אין יעדן גאס, אין שטוב, אין די אינםטיטוציעם (אן איבערפלום) אין אלע אנשטאלטן( א גערעטעניש), אין די פארטייעז (א מבול). אלץ נעמט ארום אן אומענדלעכע בלאטע. ...

... עם איז דערו ם דער חוב פון לוקאװער שטאטראט אויך אויםצודריקן איר מיטגעפיל

... צור דער פארװאלטונג פון דער געזעלשאפט ״אגניווא״ אין לוקא װ

... עס איז אויך אונטערגענומען געווארן אן אקציע צו שאפן גרעסערע לאקאלן פאר דער אינסטיטוציע די פארוואלטונג א חשובער גאסט אין לוקאװ

... אן גחמאה מענג מען זאגן׳ אז לוקאװ איז אפשר איינע פון די געצײלטע שטעט אין פוילן׳ װאם געפינען זיך אין אזא שפלדיקן גײםטיקן און קולטורעלן צושטאנד. זעלטן־װו איז נאך דער גרויםער רוב פון דער ײדישער באפעלקערונג אזוי אפגעשטאנען אויף אלע געביטן. נישטא נאך אזא שטאט׳ װו די דעמאקראטישע עלעמענטן זאלן זײער אזוי גערודפט אין זײערע בלוטיקסטע אינטערעסן׳ אזוי פארברעכעריש איגנארירט.

... די הינטערשטעליקײט פון לוקאו װין קולטורעלער הינזיכט איז גישט קײן צופאל. זי איז א רעזולטאט פון א רײ װיכטיקע סיבות. ...

... אזוי ארום איז אויך דער לעכנס־שטײגער פון די לוקאװער אײנװוינער געװען אײנטאניק. פון קיץ װעלכן ם׳איז אײנפלו ם פון דער ארטיקער נישט־ײדישער סביבה האט דאן אװדאי קײן רײד גישט געקענט זיין. ...

אין אנדער ע שטע ט הא ט מע ן אויפ דע ם געבי ט שוי ן אנגעהויב ן טאן ■ ע ם זענע ן געעפנט געװאר ן ײדיש ע אוונט־שולן ׳ אדע ר קורס ן פא ר דערװאקסענ ע או ן יוגנט . אבע ר אין אונדזע ר שטא ט אי ז נא ד בי ז איצ ט גארניש ט געטא ן געװארן . ...

... קײט׳ װאם עס הערשט אין אונדזער שטאט. פיל האבן געפרװוט אנוױיח די םיבות פון אוגדזער אפגעשטאנענקײט אין דעם, װי למשל־ די נישט שימע אומגעגנט. א טייל צוליב די נישט נאענטקײט פם די מערבגרענעצן, װאם זאלן האבן דעם אײנפלו ם אױף איר קולטורמצב. ...

... אין לוקאװ פיר יאר ראנגלען מיר זיך אין א שווערער קאמף פאר דער יידישער שול. זייערא שװערער װעג איז דאם געװען פאר די שול־טוער א מ לערער, א װעג פון דערנע — איגנארירט פם דרויסן א מ פארפאלגט פון אײגענע שונאים. א מ דאך, נישט קוקנדיק אויף די אלע מניעות, האבן מיר, יחידים, נישט פארלוירן די האפענונג צו בויען די יידישע שול אין אונחער שטאט, וואם די נויטווענדיקייט האט אונדז דיקטירט. ...

װילט איר, אז דאס ליכט פון דער מאדערנער ײדישער דערציאונג זאל באשײנען דאס ײדישע ארבעטער־קינד װילט איר, אז דער ױנגער ײדישער דור אין אקאװ זאל אויפװאקםן אין ליבע צו דער ײדישער קולטור און צו די שענסטע מענטשהײט־אידעאלן 1 װילט איר, אז די לוקאװער ײדישע יוגנט זאל נישט בלײבן קולטורעל הינטערשטעליק לגבי אנדערע שטעט װילט איר, אז אין דער צוקונפט זאלן אונדזערע פנימער נישט פארפלאמט װערן פון בושה, אז מיר האבן נישט געקענט דערהאלטן אזא װיכטיקע פאזי־ ציע װי א ײדישע שול — דאן שטיצט וױ געהעריק די שול־אקציע, װאם מיר האבן פראקלאמירט, העלפט מיט אין קאמף פאר איר קױם, און זאל די אקציע דערמעגלעכן א זיכערע עקזיםטענץ און א צופלום פון פרישע כוחות פאר דער ײדישער שול, זאל די אקציע דעמאנםטרירן אונחער װױלן א װ איבערגעגעבנקײט צו דער ײדישער שול, זאל יעדער אײנער, װעמען עס איז טײער די ײדישע שול, באזײטיקן פון זיך די פער־ זעגלעכע פנױת און םיכםוכים, און װיװן, אז נישט קוקנדיק אויף אלע עװלות׳ װאם װערן איר אםגעטאן מצד אירע קעגנער, װעלן מיר מיט עקשנות חרכברעכן דעם שטײנערדיקן װעג און דערפירן צום נצחון פון גלײכבארעכטיקונג און אנערקענונג, און דער כא ר פ ץ די שול־קינדער װעט פרײדיק אפקלינגען אין דער וױיטערדיקער צוקונפט. ...

... ספר לוקא װ ...

ססר לוקא װ ...

... געװען א לוקאװ ...

... ײדן אין לוקאװער געטא ...

... א גרופע באװאפנטע ױנגעלײט פון לוקאװ האבן זיך געטראפן מיט א גרופע בא־ װאפנטע פאליאקן, װאס האבן זיך פארגעשטעלט אלס קעמפער קעגן די דײטשן. די פאליאקן האבן פארגעלײגט, אז די ײדן זאלן זיך פאראײניקן מיט זײ, כד י צװאמע ן ארויסצוטרעטן קעגן די דײטשן. די נאױוע ײדישע ײנגלעך האבן געגלײבט און אנגענו־ מען דעם פארשלאג. בײ נאכט, װען די ײדישע ױנגעלײט זענען געשלאסן, האבן די פאליאקן זײ דערמארדעט. בלויז 2 פון זײ — ראובן װײסבוים און נאטע קאראסיק — איז געלונגען צו אנטלויפן. פון די דערהרגעטע געדענק איך די נעמען (יחיאל האנט־ שטאק, ערליך.

... שמחת תורה 1942 זענען געקומען די באנדיטן אומברענגען דאס ײדישע לעבן אין לוקאװ. בײם מיעכאװער רבין האבן ײדן געטאנצט לכבוד דער תורה. מיר, די ױנגע, זענען געקומען צו לויפן און געשריגן, אז די דײטשן זענען געקומען און ארויםענדיקן. דער רבי האט זיך געװענדט צו אונז און געזאגט, אז מיר זאלן נישט שטערן, װײל די טאנצן זייער לעצטן טאנץ, דער רבי האט אונז צוגעזאגט, אז ער װעט נישט פארברענ ט װעח•

דעמאלט איז פון לוקאװ אנגעפארן א פאנצער־אויטא מיט באװאפנטע באנדיטן, ...

... מיר זעגן אנגעקומען אין שטעטל דאמאטשאװ. הגם ם׳איז שוין געװען שפעט ביי נאכט. זענען ח מענטשן נאד געװען אין גאם. צו מארגן זענען מיר אנגעקומען קיץ בריסק. דארט האבן מיר זיך דערװוםט, אז ח לוקאװער האבן אן אײגענעם ״שטאב״. די לוקאװער, װאם זענען מיט עטליכע טעג צוריק אװעק מיט דער רויטער ארמײ, האבן אין הויז פץ ״האיאם״ פארלײגט א בױרא, און זײ האבן אלע לוקאװער פארזארגט מיט ברױט, טאבאק אץ א ביסל געלט. ...

... נאך די שרעקלעכע באמבארדירונגען פון דער הויפשטאט, װען די דײטשן זענען ארײן אהין און אנגעהויבן די ערשטע שיקאנעס קעגן ײדן, האב איך, מיט נאך באקאנטע פון לוקאװ, באשלאסן אװעקצוגײן אויף מזרח, אין ראטן־פארבאנד. ...

... אויף אז א אופ ן אי ז געלונגע ן אראפצונעמע ן ד י ײד ן פו ן א ן עשאלאן, װא ם ד י דײטש ן האבן פו ן דע ר דײטש־פוילישע ר גרענע ץ געשיק ט קי ץ לובלין. ד י מענטש ן זענע ן געװע ן נאקעט או ן הונגעריק. אי ן יעדע ר שטו ב הא ט מע ן ארײנגענומע ן א פאמילי ע פו ן עשאלאן. די לוקאװע ר ייד ן האב ן זי ך געטײל ט מיט ן ביס ן ברוי ט או ן מיט ן געלעגער •

א װא ך צײ ט בי ן אי ך דא ס מא ל געװע ן אי ן לוקאװ . אי ך הא ב אײנגעטענה ט מי ט מײנע נאענטםטע , א ז מע ן דאר ף אװע ק פו ן דארט . לײדע ר זענע ן ז ײ ניש ט געװע ן גרײ ט צו לאז ן אל ץ או ן אװע ק אי ן א שװער ן װאנדערװעג . א ס ך פו ן ז ײ האב ן געטרוימ ט צ ו פארן קײ ן אר ץ ישראל , או ן פו ן רוםלאנד , האב ן ז ײ געטראכט , אי ז נישט א קי ץ װע ג אוי ף צוריק. אנדער ע האב ן ניש ט געקענ ט זי ך צעשײד ן מי ן ד י משפחו ת א ץ איבערלא ץ דא ם ביםל פאדמעגן , װא ם מ׳הא ט דערװארב ן מי ן שװערע ר מי . או ן אויסע ר דע ם הא ט מע ז דעמאלט דערצײל ט פאנטאםטיש ע מעשױת , א ז ד י מלחמ ה װע ט ניש ט דויער ן מע ר װי עטלעכ ע חדשים . בערלי ן װער ט באמבארדירט , ענגלאנ ד או ן פראנקרײ ך װעל ן שנע ל פארענדיקן מי ט ד י דײטשן . אי ן יענ ע גורלדיק ע טע ג הא ט מע ן געדארפ ט זי ץ דריים ט אץ דעצידירט . אונדזער ע נאענט ע זענע ן ע ל פ י רו ב דא ס ניש ט געװען . ...

די ערשטע אויסראטונג־אקציע פון די ייִדן אין לוקאװ ...

... דער פדעזעס לענדע ראיז דערװײל נישט געזעסן מיט פארלײגטע הענט. ער איז אפט מיט רײכע פאקעט ן געלאפן צום לאנדראט פישל אינטערװענירן װעגן דער גזירה. עס זענע ןאויך געפארן דעלעגאציעס צום קרײזהויפטמאן קײן ראתין, און זײ, די הויפטמערדער, האכן, צונעמענדיק די רײכע מתנות, פײערלעך צוגעזאגט, אז אין לוקאװ װעט קײן שלעכטס נישט פאסיח, װײל כי ז80 פראצענט ײדן זענע ן כאשעפטיקט און ארכעט ן כײ דע ר דײטשע ר מאכט. דעריכער װעט לוקאװ פארכלײכן א ױדענשטאט. ...

... װי אומעטום, אזוי אויך אין לוקאװ, איז דער פארשפיל פון דער אויסראטונגס־ אקציע געװען די כארויכונגס־אקציע. די היטלעחסטישע כאנדיטן האבן פארן אויס־ מאיח די יידן געוואלט ארויסכאקומען זייער פארמעגן. זײ האבן צוגעשיקט א צירקולאר צום יודענראט מיט דער פאדערונג, אז אלע יידן פון לוקאװ זאלן אפגעבן אין יודענראט זייער פוטערווארג. ...

... דעטע ײח . די געםטאפא־תליני ם נעמע ן ע ס צ ו או ן זייער ע ליגנעריש ע צינגע ר זאג ן צו . אז אי ן לוקא װ װע ט גארניש ט פארקומען . ד י לוקאװע ר ייד ן מעג ן רױ ק ארבעטן . ...

... אין מעזריטש־פאדלאסק (אין שכנות פ מ לוקאװ — דער איבעחעצער) האט א שיכירער זשאנדאר דערשאסן בערך 20 ײדן. די דײטשן האבן דורכגעפירט א ן אקציע פמ אװעקנעמען דאם פוטערװארג. אונטערן אויםרײד, אז ײדן גיבן גישט אװעק אל ע פוטערם, זענען געקומען שטראף־אפטײלונגען און אין יעדע ר שטאט דערשאם ן מע ר װ י ...

בעת דער אויםזידלונג אין לוקא װ

אין לוקא װפלעגן זיך אויסבאהאלטן בערך 2—3 טויזנט פערזאן׳ אץ די זענען געווען דער יאגד־ציל פמדיגעמטאפא־לײט אמזשאנדארמעריע. דאנערשטיק אין דער פרי האבן מיר געזען יידן, װאם מ׳האט איבערגעלאזט אלם ארבעטער• ארום צוויי װאכן האבן די גענאסן, מער װיעיקער, פמפרײהײט. דאם געטא איז איצטער באשטאנען בלויז פמעטלעכע בלאקן. מען האט געיאגט די געבליבענע ײדן ארויםצורוימען םמדיהיחער אלץ, װאם די פריערדיקע ײדישע אײװװינער האבן דארט איבערגעלאזט. אלע דײטשע

... לוקאװ, א מ געווע ן דע ר טראגישסטע ר טא ג פא ר מי ר או ן מי ץ פרו י אי ן אונדזע ר לעבן . װען מ׳הא ט דעמאל ט (דע ם 11ט ן נאװעמבער ) געטריב ן דור ך אונדזע ר גא ס עטלעכ ע טומנט ײדן ׳ הא ב אי ך געארבע ט אי ן גארטן . בע ת דע ר אװאנגאר ד פו ן דע ר קאלאנ ע האמ זי ך געפונע ן נעב ן אונדזע ר הויז , הא ט עפע ס א געהיימ ע קראפ ט ארויסגעריס ן דע ם רידעל פו ן מײנ ע הענ ט א װ מי ך געבראכ ט צו ם פלויט . אי ך הא ב אראפגענומע ן דא ס היטל או ן געקוקט . כ׳הא ב געװאל ט איינזאפ ן דע ם גאנצ ן וױיטיק , ד י גאנצ ע פאדצװײפ ־ לונג פו ן א ט דע ר גרויסע ר מאסע , פו ן ד י טויזנטע ר מענטשן , קינדע ר או ן מאמעס , זקנים או ן ױגנט . אי ך הא ב זי ך אלי ץ געפרעגט ן אי ז פארא ן א העכער ע גערעכטי ־ ...

... געװיזן, אז זי האט שוין אן אנדער דינסטמיידל. זי האט מיר דערציילט, אז אין לוקאװ איז פארגעקומען אן ״אקציע״ און איצט קומט פאר אין דער געגנט אן אבלאװע, װײל א םך יידן פון לוקאװ זענען זיך צעלאפן איבער די דערפער און אין די װעלדער ארי?. אויך אין דעם דארף קומט כסדר צו פאח דייטשן און זוכן יידן. זי האט דעריבער מורא מיך צו האלטן אפילו איין נאכט. איך האב זי געבעטן, אז זי זאל מיך ערגעץ באהאלטן אויף א טאג־צװײ, ביז איך װעל קומען צו זיך׳ און דאן װעל איך גלײך אװעק. זי האט מיר דערלויבט צו באיבן ביי זיך צװײ טעג און דערנאך בין איך װידער אװעק זוכן ארבעט. ...

... עם איז צוגעפאלן די נאכט . דורך דער שפארע אין אונדזער באהעלטעניש האט מען געקענט זען אזא בילד : ביי ברענענדיקע שטורקאצן האבן אויפן מארק זיך צונויפ־ גענומען דײטשן ׳ אוקראינער און אפילו פאליאקן ׳ און זיי האבן זיך געפרײט װאם לוקאװ איז געװארן ״ױדענרײן״ . זײ האבן כםד ר געזונגען ײדנפרעםערישע לידער און מיר זענען געזעסן צונויפגעטוליעטע און דערע־ראקענע . מיר האבן אפילו נישט געפילט ׳ אז מיר האבן נישט געגעסן . קײנער פון אונדז האט נישט באװיזן מיטצונעמען מיט זיך עפעס צו עסן און צטדינקען . אין דער מהומה האט יעדער אײנער געװאלט ראטעװען נאר דאם לעבן .

... צײט האט ער זיך געפונען אין לוקאמער געטא. יאסל האט געהאט באקאנטע פאליאקן אין לוקאװ און ער האט באשלאסן אװעקצוגײן צו זיי א װאיעשאפ ן זיד א ביסל געװער. מיר האבן צונויפגעצומען דאס לעצטע ביסל געלט, װאס מיר האבן פארמאגט און עס איבערגעגעבן יאםלען ■ ...

... לדרך. הלכת י דר ך יע ר עבות, בדרכי ם ל א ידועות. בכ ל צע ד התקרבת י לאמי, לאחי. אולי ה ם צריכי ם עזרת י ז אול י ה ם מתגוללי ם באיז ו דר ך ז אח י שאו ל תמי ד אמר, שח י הוא ל א יתמםר, מוכר ח קוד ם להרו ג ול ו גרמנ י אחד. אח י היקר, אי ך הי ה הדב ר באמ ת ז האם קיימ ת דבריך ז כן. אנ י מאמי ן לך. אתר ■ כב ר ראי ת פע ם אי ך מובילי ם יהודי ם בלוקוב... ...

... אין מעזריטש האב ןמיר געטראפ ן נאך לוקאװער ײדן או ןמיר האב ןשוי ן געמימט, אז דא װעלן מיר האב ןמנוחה. אבער אי ןא געװיסן טאג זענע ןמיר אויפ־ געװעקט געװארן אי ןדער פרי פו ןא שרעקלעכער שיםערײ. די באנדיטן האב ןדאס געגא ארומגעשטעלט מי טזײערע מערדערישע צוהעלפער או ןדער הויפט־מערדער זײערער, דער געשטאפאװיעץ האון, הא טײי דגענומען צ ודער רײניקונגם־אקציע. צו ם צוױייטן מאל האב ןמיר שוי ןגעהערט דא םשוידערלעכער װארט: ״מעזריטש מוז װערן ױדענרײן״... מען הא טצונויפגעטריבן די ײדן אויפ ןמארק. אי ךמיט מײן קאליק ן ברודער אם אהים זענע ןאוי ךגעװען צװישן זײ. אי ןדער באגלײטונג פו ןא מוראדיקעד שיםערײ האט מען אונד זאלעמען געפירט צ ודער באן. איבער ןװעג האט מען אונד ז אפגעשטעלט ביי א טײ ךאו ןבאפוילן אפגעב ןדאם געלט, גאלד או ןבריליאנטן. װע רעס וועט נישט אפגעב ןאון מען װע טבי יאי םעפע סגעפינען, װעט גלײ ךדערשאס ןװערן• פיל מענטשן זענע ןדעמאלט געשפרונגען אי ןטײך. די האב ןבעסער געװאלט געפינע ן דעם טוי טאי ןװאסער, אײדע רפארברענ טצ וװערן אי ןפײער. אבער די םאדיםט ן האבן א ...

... אין אונדזער לאגער האב איך געטראפ ן נאך צװײ לוקאװער פרויען. • שרה ריבא ק אץ גיטל פרידלענדער .

... װי א קול שרײט פון יענע גרופע: ״װער איז פון לוקאװ?״ איך האב נישט געזען די פערזאן׳ װאס האט געשריגן׳ נאר איך האב אפגעענטפערט מיט א פארצװײפלט קול: ״איך בין פון לוקאװ... איך בין ראובן טיקאצקיס שװעסטער, עלקע... מײן נומער איז 47338. איך בעט מיך ראטעװען!...״ ...

... װו די זענען אומגעקומען. צום םוף טרייסט ער מיך, גיט מיר צו מוט אח האפענונג און זאגט מיר אויך צו, *ז װי לאנג ער װעט לעבן, װעט ער מיר העלפן. ער פרעגט זיך אויך נאך אױף די איבעריקע לוקאװער, בבדי זײ אויך צו העלפן. ...

... ביים אויסבראך פון דער צוױיטער װעלט־מלחמה האט מען אין לוקאװ צװישן אנדערע מאביליזירט אויך בערטשע גאנסקי און אהרן קרעלנבוימס זון — זיץ ערשטן נאמען געדענק איך נישט. װען זיי זענען געקומען אויף זייערע מאביליזיר־פונקטן, האט בערטשע גאנסקי באקומען מיליטערישע מלבושים — ער האט געהערט צו דער פיע־ כאטעו דאקעגן פאר קדעלנבוימען, א קאװאלעריסט, איז נישט געװען די געהעריקע אויסשטאטונג, און דערפאר האט מען אים צוריקגעשיקט אהײם. בערטשע גאנםקין האט מען אפגעשיקט אין זיץ פולק,

... — נעם די װאגנס מיטן בעסטן פראװיאנט פון פולק, טיי, צוקער, פאפיראמן און פאר אין דער ריכטונג פון לובלין—לוקאװ. ...

דער מחבר סו ן אױטאביאגראפיש ע ראמאנע ן סו ן א געדועזענע ם קרימינאליס ט סארבערא״י װיטש (״אורק ע גאכאלניק״) אי ז דערשאסן געװארן אי ן דע ר ערשטע ר צײ ט דור ך ד י רוצחי ם םו ן דער רײכסװע ר אי ן אטװאצק, אונטער ן אויסרײ ה א ז ע ר הא ט באגאס ן ד י דײטשיש ע זעלגע ר מי ט קאכעדיק װאסע ר < דע ר אלטע ר םעליעטאניס ט ליפ ע קעסטין, װעלכע ר אי ז אװע ק סו ן װארש ע אי ן די ערשט ע מלחמה״טעג, אי ז דערמארדע ט געװאר ן דור ך ד י היטלעריסט ן אי ן לוקאװ. ...

... דער אומקום פון ײדישן לוקאװ ...

... נאך דער שחיטה איז די געשטאפא געקומען אין יודענראט און געפאדערט׳ אז מען זאל שאפן 2 קילא גאלד אין משך פון 7 טעג. אויב נישט װעט מען אומברענגען אלע ײדן אין לוקאװ. מען האט געארבעט טאג און נאכט כדי צו שאפן דאס גאלד. איך בין דעמאלט געװען באהאלטן בײ חײם פערגאמענט אין שטוב׳ האב איך אפגעקויפט בײ אים א זײגער׳ כדי צו געבן מיין חלק.

די געקומענע האט מען אויפגענומען זייער העפלעך און מ׳האט זיי געהייסן זיך מעלדן צו מארגנס. אבער ווען זיי זענען געקומען צום צווייטן מאל — עטליכע הונדערט פערזאן — האט מען טעלעפאנירט צו דער זשאנדארמעריע, וועלכע האט זיי אלעמען אפגעפירט צו דער באן. גראד איז יענעם טאג אװעק א ״טראנםפארט״ פון מעזריטש קיץ טרעבלינקע. דער צוג האט זיך געשטעלט ביי אונז אויף דער סטאציע און מיט־ גענומען אויך די לוקאװער. ...

... רופן אלע לוקאװער און פאר די געשילדערט, װאם מיר האבן געזען אין שטעטל. זײ זענען געװען גערירט ביז טרערן אץ מיר האבן געהאט א געפיל, אז זײ זענע ן אוגד ז מקנא. איך האב מיך געװענדט צו זײ, אז זײ זאלן טאן פאר לוקאװ צװײ זאכן: העלפן מאטעריעל די עלטערן אץ קרובים, און באמיען זיך אריבערצונעמען דאס יונגװארג, די ברידער און שװעסטער, װײל זײער לאגע איז א קריטישע. א געװיסע װירקונג האט דער רוף מםתמא געמאכט, װײל אין גיכן זענע ן קי ץ בעלגי ע געקומע ן צװיש ן אנדער ע נפתלי םרעברניק ם א שװעמטער מיטן מאן, סאניע װאסערשטרום, רבקה װײםבוימ ם א שװעסטער און אנדערע, װעמענ ם נעמען איך געדענק נישט. ...

עם זענע ן ארויסגעגעב ן געװאר ן אנטי־ײדיש ע פארארדענונגען, װ י ספעציעל ע אויפשריפטן אוי ף ד י ײדיש ע געשעפטן, נאמיגירט ע קאמיםאר ן אי ן ד י ײדיש ע פאבריקן, א ז ײדן טאר ן ניש ט גײ ן אי ן גא ם נא ך 8 א זײגע ר אי ן אװנט, א ז מע ן דאר ף זי ך צושפיליע ן ד י געלע לאט ע אאז״װ, בי ז מע ן האט, דור ך דע ר פארמיטלונ ג פו ן יודענראט, אנגעהויב ן אויפפאדערן ד י ײדיש ע מענע ר זי ך צוצושטעל ן צ ו ארבע ט או ן אװעקצופארן. דא ן הא ט מען געמח ט װער ן אומלעגאל. מע ן הא ט זי ך געשאפ ן װוינונגע ן אוי ף צ ו באהאלט ן זיך. דא ם איז געװע ן זײע ר שװער. א ם ך װוינונגע ן זענע ן ״פארשיט ״ געווא ח א ץ מע ן הא ט זי ך קוים געראטעװע ט מיט ן לעבן. אי ן יענע ר צײ ט זענע ן פ ץ בעלגי ע דעפארטיר ט געװא ח א ם ך לוקאװע ר א ץ זײע ר װײני ק פ ץ ד י זענע ן צוריקגעקומען- ...

דער סארשטײער האט זיך געװעגט צום בירגערמײסטער םון לוקאװ, אז דער מאגיסטראט זאל אײגארדענען דאם בית־הקברות ^ זײ זענען מסכים ־־־ - גאר סארן פרײז םון באקומען א געבײדע סון א טײלװײז חרוב בית־מדרש (דאם איז איצט דאס אײגנטום םון דער רעליגיעזער קאנגרעגאציע אין פוילן) אין לוקאװ זענען מער קײן ײדן גישט סאראן. דעריבער װענד זיך די לוקאװער לאנדסלײט צו דער קאנגרעגאציע, אז יענע זאלן אפגעבן דעם בית־מדרש, װאס איז זײ נישט װײניק טײעה םארן נאך הײליקער ציל סץ ברענגען צו קבר־ישראל די קדושים, װעלכע האבהאג דאם בית־מדרש געבויט, םאר זײערע אפגעשפארטע גראשנס . ...

... דעם 16טן ױלי 1942 האט מען אויסגעלײדיקט בײדע לאגערם. מען האט אונדז אנגעפאקט אין װאגאנען װי הינער אין א שטײג. דער טראנספארט איז באשטאנען פון 1050 פערזאן. פ מ לוקאװער זענען געװען צװישן דעם טראנספארט: איך, ױם ף ליכטענ* שטיץ און הערצקע הייבלום, װעלכן מען האט געבראכט פון לאגער באן ל א ראלאנד. פינטע און מאיר רויזענבלאט זענען דעפארטירט געװארן פריער.

די שטאט לוקאו װא ט אי ן טאג פו ן 5 אקטאבער 1942 (בײ ם אנדײב חורבן לוקאװ) געצײלט א ן ערך 10,000 ײדן, דערי ן ביז 2000 פארשיקט ע פו ן דע ר סלאחאקײ. קײ ן געטא איז לכתחילה ניש ט געװען. ײדן האב ן געװוינט צוזאמע ן מי ט פאליאקן. ד י ערשטע אויפטרײסלונג איז געקומע ן א ן ערך 6 װאכ ן פא ר דע ר אײגנטלעכע ר קאטאס־ טראפע. ס׳אי ז דא ן געלונגע ן אפשרײע ן ד י גזירה, אבע ד צוזאמע ן דערמי ט אי ז שוי ן גרינטלעך פארשװונח ד י רו או ן גלײכגעװיכט. אי ן אנבליק פו ן א ן עװענטואליטעט צו װערן פארניכטעט איז שוי ן ניש ט ניח א געװען ארבעט און פרנסה, בפרט, אז עס פלעג ן בהדרגה אנקומע ן ידיעות װעג ן טרעבלינקע. לכתחילה, הא ט טרעבלינקע ניש ט באדײט פארניכטונג, נאר פארשיקונג. מע ן הא ט געמײנט, א ז דא ס אדט געפינ ט זי ך אוי ף יענער זײ ט פו ן טײ ך בוג. פאמעלע ך אי ז געװאר ן פא ר אלעמע ן קלא ר דע ר אײגנטלעכע ר אינהאלט פונע ם שחיטה־ארט טרעבלינקע. בפרט נא ך פו ן דערצײלונגען פו ן עדי ראיד״ װאם האב ן זי ך ע ל פ י נ ם געראטעװע ט פו ן דע ר געסטאפא ...

אין לוקא װזענען געװען זייער אסך רעליגיעזע חדרים, א ישיבה, א תלמוד־ תורה, בתי־מדרשים׳ שילזא מחסידים־שטיבלעך. רעליגיעזע פארטייען און אינסטיטו־ ציעס, לײ־קאסעס, א ביקור־חולים, חבר ה קדישא און אנדערע געזעלשאפטן, אנגעפירטע דורך די רעליגיעזע ײת. די דאזיקע מענטשן האבן כמעט אין אלע צײטן דאמינירט א מ אנגעפירט מיט דער שטאט אויף דער ײדישער גאס. די אנפירער פון די דאזיקע שיכטן און אויך אינםטיטוציעם זענען דאן געװען: מענדל פאריםאװער, געצלאמפיטער, אברהם יענקל שענקער, שמואלכע אריד״ אריה־לײב לאנדוי, אפרים סאבעלאװער, משה

... פאר דער ערשטער דעפארטאצי ע האט דער לוקאװער רב זיך אנגעטאן אין זײן קיטל, געזעגנט זיך מיט דער משפחה. װען די דײטשן זענע ן געקומען אים נעמען, איז ער מיט זײ ארויס פאר דער טיר און דערקלערט, אז װײטער װעט ער נישט גײן. זײן טויטן קערפער האט מען שפעטע ר געפינען לעבן זײן דירה. ...

... װעו די רויטע ארמײ האט זיד צוריקגעצויגן פון לוקאװ איבערן בוג און די דײטשישע הארדעם האבן געלאזט צו.ײק פארנעמען אונדזער שטאט, האבןא געװיםער טײל ײח, מערםטנם דער רעװאלוציאנער־פארגעשריטענער, זיך עװאקוירט אויף דער טעריטאריע םװ ראטנפארבאנד.א גרױסע גרופע לוקאװער האבן זיך דעמלט באזעצט אין מינםק און זיד דארט אײנגעאדדנט.

... אין טאג פון דער אקציע איז בנימין ארויס פון זײן בונקער א קוק טאן צי דער צװײטער בונקער איז אין ארדענונג. װען ער האט דערזען, אז דער צװײטער בונקער איז געװארן אויפגעדעק ט און זײן טאכטער איז שױן דארט נישטא, איז ער געלאפן צו דער באן מיט דער האפענונג, אז אים װעט געלונגען אויסצובאהאלטן די טאכטער. ער האט געהאט באקאנטע צװישן דער לוקאװער געשטאפא, פאר װעלכער ער האט געמאכט שיכװארג, װאם זײ האבן געשיקט קײן דײטשלאנד.

אין ראדזין האב איך געװארט בײם אפגעברענטן מאגיסטראט אויף אן אויטא׳ װאס זאל מיך מיטנעמען קײן לוקאװ׳ נאד צװײ שעה װארטן האט מיך אויפגענומען א מאשין . פאר דער גאנצער צײט װאם איך האב געװארט אין ראדזין׳ האב איך נישט געזען פאר • בײגימ קימ אײן ײד . ...

פון די חורבות פון לוקאװער געטא, פון די הויפנס איבערגעבליבענע שטײנער און שטומע צעהאקטע װענט, פון די גרויסע מאסן־קברים און פון די לעבנגעבליבענע יתומים׳ װאם קענע ן זיך קיין ארט נישט געפינען אין זײער טרויער און פײן, שײלט זיך ביםלעכוױיז ארוים די געשיכטע פון די לוקאװער מארטירער, עס זאמלע ן זיך צו ביםלעד בלעטל נאד בלעטל, פאקט נאד פאקט, פארשידענע איבערלעבענישן פון די לוקאװער לאנדסלײט׳הן פון די װאם האבן איבערגעלעבט די אכזרױתדיקע אקופאציע פון די היטלעריסטן׳הן פון די׳ װאס זענע ן געשטאנען די גאנצע צײט אין קאמף קעגן זײ • ביםלעכוױמ הײבט זיך אן פונאנדערװיקלע ן די געשיכטע פון די העלדישע לוקאװער ײדן׳ װעלכע זענע ן העלדיש און װירדיק בײגעשטאנען די געפערלעכםט ע נםיונות און געקעמפט קעגן שונא ביזן לעצטן אטעם־צוג. די מערםטע פון זײ זענע ן געפאלן מיטן טויט פון גבורים, גײענדי ק באװאוסטזיניק אויף קידוש־השם.

װײנמרויב שלמה, — א רעװאלוציאנער ע ברויזנדיקע נשמה. איעער פװד י אנגעזעענסטע טוערס אין דער לוקאװער ארבעטער־באװעגונג. געקעמפט אין זײנער צײט אין דער אינטערנאציאנאלער בריגאדע אין שפאניע. בעתן אויסברוך פון דער לעצטער מלחמה קומט ער קיװפיילן אװ טרעגלײד אריװ אין דער ארמײ צו קעמפן קעגן היטלעריזם. פאר זײנע העלדישע דערגרײכונגען אויפן פראנט׳ באלוינט אים די פוילישע רעגירונג מיט א גאנצער רײ אומצײכענונגען. ...

... דעם ערשטן ציטער האבן מיר ׳לוקאװער ייִדן, דערפילט דעם 18טן סעפטעמבער 1939׳ װען אויף די גאסן פ מ שטעטל האט מען דערהערט דעם גזלנישן דייטשן׳ צעױ• שעטן געשריי ־ ״מענער ארוים!׳ מיט געװאלד האבן די געשטאפא־לײט ארויםגעשלעפט מענער פ מ די שטובן׳ א ביסל דערשאםן אויפן ארט און א גרויסן טייל האבן זיי פאחאמלט אויפן פלאץ נאחטאוױטשא און דערנאך םארטריבן פון שטאט אויסן שעד־ לעצער שאםײ. ...

... אברהם װאקםפאן,א םאברע, אומגעקוםען אין לוקאװ

... מיר קומען צו צו דעם װעג, וראס פיר ט פמ אים מיט קײן שעדלעץ, און פון דער צװײטער — אין אונדזער שטאט ארײן. אלץ איז דא װי געװען. די הײזער זענען גאנץ און געמאלן: די לאדנס זענען פארמאכט. בײ אונדז האט זיך אויפגעװעקט א האפענונג: און אפשר דאך? אפשר געפינען זיך הינטער די פארמאכטע לאדנס לוקאװער יידן — זאל זימ נישט קײן נאענטע, אבער פארט לוקאװער ײדן?

... אלע אין לוקאװ װײםן, אז נח האט קלײנערד.ײט נישט געקענט גיין אויף די סים. און אלע װײםן אויך, אז נח איז אויסגעװאקםן אלם אײנער פמ די אנפירערם פון לוקאװער בית״ר. ...

אן איבערבלי ק איבע ח שטעטל לוקאַװ גי ט דע ר פארשטײע ר פונע ם ארטיק ן ײדיש ן קאמיטעט ח׳ לעװיט. דערנא ך שטײע ן אל ע אוי ף פו ן ד י ערטע ר או ן ע ם װער ט איבער־ געלײענט ד י שבוע ה פו ן ד י לעבנגעבליבענ ע לוקאװע ר ײד ן צ ו פאראײביק ן דע ם אנדענ ק פמ ד י לוקאװע ר קדושים. אל ע אנװעזנדיק ע זענע ן שטאר ק געריר ט פו ן ד י פשוט ע או ן הארציקע װערטער, או ן א לאנג ע צײ ט דערנא ד געפינ ט זי ך דע ר עול ם אונטע ר דע ם אײנדרוק פ מ דע ם פײערלעכ ן מאמענט. ...

... א גרוס ע לוקאװער ײדן תיכף נאד דער כאסרײונ ג סון לוק^ װ

לוקאװער ײדן נײעם דענקמאָל ץלחממז ...

די ערשטע #זכרה נאך די קדושים סוזלוקא װ 1947, פױלן ...

די לוקאװער םאםײעטי איז אנגעשלאסן אין א דאקטוירים־דיםטריקט בײ דער פעדעראציע פון די פוילישע ײדן אין אמעריקע. יעדער מיטגליד און מײן פאמיליע איז בארעכטיקט צו באקומען מעדיצינישע הילף פאר א קלײנעם אפצאל. פאר די גאנצע 25 יאר פון איר עקזיםטענץ איז די םאםײעטי געװען די אײנציקע ארגאניזאציע, װאם האט געװירקט אינעם לעבן פון די לוקאװער לאנדםלײט, אין יאר 1931 האט זי זיך אבער אין נױ־יארק אויך געגרינדעט א לוקאװער ברענטש 153 אינדעפ. ארבעטער־ארדן, די םאםײעטי האט דאן פארלױרן נײ מיטגלידער. דער ברענטש עקזיםטירט הײנט א. נ. ״לוקאװער ברענטש 153 א.א.א.״ אין דער הילפס־קאמפײן פאר דער הײמשטאט לוקאװ, װאם גײט איצט אן, ארבעטן מיר צוזאמען מיט די לוקאװער לאנדםלײט םם ברענטש 153 א.א.א.

... סיר װילן דא םארצײכענען עטלעכע ציפערן פון הילף־ארבעט פאר אונדזער הײם־ שםאט לוקאװ. אין יאר 1914 האט די םאסײעטי געשיקט די ערשטע הונדערטער דאלא ר קײן לוקאװ םאר די םרויען, װעמענס מענער זענען געװען אין דער מלחמה. אין יאר 1920 האט די לוקאװער םאםײעטי געשיקט 1000 דאלא ר: אין יאר 1921 — 500 דאלאר. אין די יארן 1922—1926 זענען געשיקט געװארן יערלעך פץ 300 ביז 350 דאלאר. אין יאר 1927, צוזאמען מיט דער לוקאװער לײדים־אםאםיאײשא ן — 500 דאלאר. אין זעלבן יאר עפנט זיך אין לוקאװ א שול, ארגאניזירט פון ״ציש״א״ און אונדזער סאםײעטי שיקט אויף דעם צװעק יערלעך צו 300 דאלאר, ביזן יאר 1933, װען די רעאקציאנערע פוילישע מאכט שליסט די שול. אין יאר 1930 שיקט די םאםײעטי צוזאמען מיט די לײדים װידער 500 דאלא ר אויף צו שאפן א גמילת־חםדים־קאםע. ...

... אויך מיר לוקאװער האבן אנגעהויבן זוכן נאענטע אין די לאגערן. און װי נאר מ־ר האבן זיך דעחװסט פץ לוקאװער אין ח לאגערן, האבן מיר די גלײך גענומען שיקן פון

אין 1950 האב איך איבערגענומען די פארזיצערשאפט פון פאראיץ. אונדזער באליבטער פארזיצער מארים לעװיט ע״ה איז ערנםט קראנק געװארן, איך האב מיט גאנצע ענערגיע געװידמעט דעם לוקאװער פאראיץ ביי דער שטארקער מיטהילף פון די יונגע לוקאװער פון דער שארית הפליטד״ װאס זענען געװארן מיטגלידער אין אונדזער סאםײעטי אין די יארן 52—1950. באזונדערם איז פאר מיר געװען א גליק צו באקענען דעם אמאליקן לוקאװער געזעלשאפטלעכן טוער מאטל פעלדמאן. מיט דץ לאנגיאריקער דערסארונג האט ער א םך געהאלפן.

... צו יענער צײט האבן די פאראײניקטע שטאטן אנגעהויבן ברענגען ײדן פון די לאגערן. געקומען קיץ אמעריקע זענען מערםטנ ם אזעלכע, װאם האבן געהאט משפחה אין אמעריקע. די מערהײט פון די געראטעװעטע האבן געװאלט פארן אין נײעם ײדישן לאנד ישראל. אבער דאם לאנד איז נישט געװען בכוח אויפצונעמען אזא גרויסן שטראם פון עליה. דאן האט דער םאראײניקטער יידישער קאמפי ץ אונטערגענומען א גרויסע אקציע צו בויען הײזער פאר די עולים אין מדינת ישראל. דער ״דזשאינט״ האט זיך געװענדט צו די לאנדםמאנשאפטן, אז יעדע פון זײ, װאם װעט בויען הײזער אין ישראל, װעט באקו־ מען דערויף פון ״דזשאינט״ 25 פראצענט. טויזנטער לאנדםלײט האבן אזוי געטאן, און מיר, לוקאװער, צװישן זײ. אונדזער קאמיטעט, מיט אדװ. מארים לעװיט ע״ה בראש, איז אװעק צום ״דזשאינט״ און איינגעצאלט 2400 דאלאר, כדי מיט דער הילף פון ״דזשאינט״ אויפצושטעלן 2 הײזלעך אין ישראל.

... און די, װאם זענען געבליבן, ביז 120, זענען שוין נישט װיע ר אקטיוו צוליב זײער עלטער. איז טאקע נאר צו פארדאנקען די יינגעערע, שפעטע ר געקומענע לוקאווער, װאס די ארבעט פון לוקאווער פאראײן ווערט װייטער פארגעזעצט מיט דערפאלג. ...

... מיר אכט ן זײער אונדזער ליבן גדלי ה פעלצמאן פאר זײן געטרײשאפ ט צו די לוקאװער אין דער גארער װעלט, א ץ ספעציעל אין ישראל. זײן שטארקסטער װונטש איז א שטענדיקע צוזאמען־ ארבעט פון אלע לוקאװער. ער האט די גרעסמע פארדינםטן פארן אקטױויזירן די ײנגע רע מיטי גלידער, די געקומענע אין אמעריקע נאך דער נטער װעלט־מלחמה. ...

... םםר לוקא װ ...

... די צװי ברידער הייבלום אין לוקאװ זענען געווען צוױי ברידער הײבלום. דער עלטערער האט געהײסן איטשע, דער ײנגערע ר — חײם מאיר . ...

... װען ער איז עלטער געװארן האט ער אנגעהויבן פארקערן אין די לוקאװער פראגרעםיװע ױגנט־קרימן. װען מען האט אים גערופן צום מיליטער, איז ער געװארן צוגעטיילט צו דער קאװאלעדיע. דארט האט ער דערפילט דעם אנטיסעמיטישן װילקיר און ער האט באשלאםן נאכן ענדיקן דעם מיליטער־דינםט ארױםצופארן פון פוילן. ער איז אװעק קיץ פראנקרײך׳ װוּ עס האבן שוין פון פריער געװוינט זיינע צװײ ברידער און א שװעםטער. ...

די לװיה איז געוואחאײנגעארט דורך זײנע ברידער צוזאמען מיט די לוקאװער לאנדסלײט. מען האט יעקב צוקערמאן קוברגװען אין קבר פון די ״פריעד פון לוקאװ״. אין דער לװיה האבן זיך באטײליקט די לוקאװער אין פאריז און אויך פארשטײער פון פארשידענע ארגאניזאציעם. בײם אפענעם קבר האבן גערעדט פארשטײער פון די ״פרײנד פון לוקאװ״׳ פון די פראפ.־פאהאײנען און פץ די שפאנישע קעמפער. עס איז אויך ארויסגעטראטן א פארשטײער פץ פוילישן קאנםולאט אין פראנקרײך. ער האט אנגעװיזן׳ אז יעקב צוקערמאן האט ׳װי אײד און װי א מענטש׳ זיך מקריב געװען אויף פרעמדער ערד און געקעמפט אויף צו באפרײען די װעלט פון פאשיזם און אנטי־םעמיטיזם׳ ...

... לוקאװער לאנדסםאנשאפט אין פראנקרײד

... הרוחות הקרות שהחלו לנשב מגרמניה ההיטלראית׳ הגיעו לפולין. החלה הפוליטיקה האנטישמית בצורת ה״אובשם״, כלומר׳ מצור כלכלי על היהודים והאיסור על שחיטה יהודית. יחד עם שאר היהודים קײמו יהודי לוקוב אסיכּת מחאה שבה השתתפו יהודים מכל הזרמים. החנוױת נסגרו והעבודה בבתי המלאכה ובתי החרושת הופסקה. היהודים בעיר קײמו התנגדות לפעולת המצור של החוליגנים הפולנײם. קצבים ופועלים יהודײם נהגו לגרש את שומרי המצור שעמדו ליד חגוית יהודױת כדי לא להכניס קונים סולגײם. ביום חמישי אחד, ביום שוק גדול נעמדו ליד חנויות היהודים קבוצות גדולות של חוליגנים. הנוער העובד היהודי נאסף במספרה של משה פסלה. משה פסלה יצא לראות איך הענינים / ולסימנו יצאו נערי העבודה החזקים׳ האחים לופט׳ ונתנו לחוליגנים מכות כאלה שהם ױתר לא הראו עצמם.

... כובעגים׳4 עושי מגבעות׳33 נגרים׳12 בוני בניני עץ׳4 עושי עגלות, 2 חרטים׳4 עושי חביות עץ׳17 מסגרים׳25 נפחים׳8 פחחנים׳8 שענים׳3 צורסים׳ 2 מתיכי נחושת׳30 אופים׳5 אופי עוגות׳23 עובדי בנין׳2 עושי תנורים׳8 זגגים׳ 6 צבעים׳3 רפדים׳11 ספרים׳3 כורכים׳2 צלמים׳2 תופסי כלבים ומנקה ארובות. מכל בעלי המקצועות הנ״ל ברור ש־73 אחוז היו יהודים. מובן גם שהיו מקצועות נוצרײם במאה אחוז׳ כמו למשל תופסי כלבים ומנקה ארובות. לזה צריך להוסיף אחוז רציני שלא הױ רשומים כבעלי מלאכה או כפועלים׳ כי הרי היתה חרפה להױת סועל... צריך להעיר שבלוקוב היה מספר גדול של סוכרים׳ כותבי מזוזות׳ תפילין׳ ססרי תורה ועוד דברי קודש דומים׳ שאת תוצרתם שלחו גם לחוץ לארץ (אגב׳ הכרתי קומוניסטים שהיו עוסקים בכך). אפילו ממספרים לא מדויקים כנ״ל רואים שלפחות ()3 אחוז מיהודי לוקוב היה פועליםי בכלל לא היתה העיר׳ עיר גבירים. יהודים הױ בדרך כלל מתסתלים כדי להשיג קצת פרנסה. אני זוכר׳ שבעודי ילד שמעתי הפזמון חוזר: /׳אי װי נעמט מען פאניעס (די רוסישע) צײטן׳ פארא קאפיקע האט מען געקענט לעבן״ (אי איך מחזירים את תקופת הרוסים׳ שעבור קופיקה אפשר היה לחױת). עובדה׳ שבין השנים 1930—1914 קטנה האוכלוסיה היהודים ב־30 אחוז. אנו גזכרים שרק דברו על נסיעה׳ על הגירה׳ וקנאו בכל אחד שהצליח לפרוץ מלוקוב.

... אין יאר 1905, ווען די סאציאל־דעמאקראטן און דער ״בונד״ האבן ארגאניזירט די ארבעטער־באװעגונג אין רוסלאנד און אין פוילן, איז אויך לוקאװנישט געװארן אויסגע־ מיטן. נאך דעם צארם פאלשער אמנעםטיע זענען די ארבעטער ארויס אין די גאסן. מיר זענען געגאנגען פון שטאט אין א דעמאנסטראציע און ארײנמארשירט אין פוילישן קאשטשאל נעבן פאװיאט. פון דארט זענען מיר ארויס אויפן באן־װעג און מײן פרײנד שמילקע גאלדבערג האט געהאלטן א דעװאלוציאנערער רעדע פאר דער מאםע. ...

... צו יענער צייט האבן עטלעכע בעלי־בתים פון שטאט אנגעהויבן פיר ן א קאמ־ פאניע קעגן דער קינדער־שולע, מיט דער טענר ״אז מען מאכט זײ פאר אפיקורםים. עם איז גערופן געװארן א מיטינג אין א הויז אויפן נײעם װעג, ווו מיר האבן געדארפט באטראכטן די מיטלען קעגן די אטאקע ס אויף דער שולע. פארזיצער פון מיטינג איז געװען בערעלע גאםטמאן. מיט א מאל איז אנגעקומען פאליצײ און זי האט צעטדיבן דעם מיטינג. עס איז אנגעקומען א פאראדענונג צו פארמאכן די שולע. דער לערער איטשע קעניגםבערג איז געבליבן אן ארבעט און אװעק קיין װארשע, חיה שטערן איז אװעק קיץ אמעריקע. ...

... דערװײל האב איך דערזען װי ע ם פאר ן א ן לאםט־אויטאם , או ן אוי ף ז ײ — די מיליץ פון לוקאװ מיט די רויטע ארעמבענדע ר און מי ט ד י ביקםן . או ן ז ײ בלייב ן ניש ט אי ן שעדלעץ, נאר זיי לויפן װײטער. ...

טער׳ דעם צװייטן פאר א שנײדער, דעם דריטן פאר א שטעפער. אין אונדזער שטעטל זענען געװען טעטיק אלע פאליטישע פארטייען: ״בונד״, ״פועלי־ציון״, םאלקיםטן א װ אנדערע. פון חדר זעען אונדזערע יוגנטלעכע ארויס כמעט אנאלפאבעטן, אן דער מינדםטער אריענטאציע אין געזעלשאפטלעכן לעבן. דערפאר זענען די מער אינטעלי־ גענטע יוגנטלעכע, די שילער און גימנאזיסטן, געװאה די אקטיװיסטן אין די לוקאװער יוגנט־באוועגונגען. די פירער פון יוגנט־בונד ״צוקונפט״ אין לוקןמי זענען געװען די

פון דארט פירטער וועג צום לוקאוווער הויף. איך געדענק נאך דעם דארטיקן גרויסן סאד, וואס ײדן פלעגן דינגען יעדעם יאר. דער םאד איז געװען אפן פון אלע זייטן. שבת פלעגט די גאנצע שטאט קומען אין סאד אריין, גאנצע משפחות האבן זיך אװעקגעלײגט אונטער די אלטע ביימער און געשעט נחט פון גאטם שײנער װעלט. דער סאד האט זיך געגרענעצט מיטן אלטן בית־עולם, וואם איז געװען אזוי פארװאקםן ׳ אז מען האט נישט ארויסגעזען די מצבות. דארט איז געװען דער טרעפפונקט פאר אונטערװעלטניקעס און גאםן־פרויען, װאם פלעגן דארט פארברענגען. ...

... ן א גרויסער טויער מיט צװיי שװערע טירן. דאם טויער איז געװען אפן א גאנצע װאך, אחוץ פון פרײטיק 12 נאכמיטאג ביז זונטיק אין דער פרי. דער הויף פון ברויז איז געװען זײער א רײנער, מיט א סאד, אין װעלכן, װי מיר דאכט זיך, עס זענע ן געװאקסן די אײנציקע װעלטשענע נומבײמער אין דער געגנט. די אײנװוינער פונעם ברויז האבן געװוינט אין שײנע הײזלעך, ארומ- גערינגלטע מיט גערטנדלעך. זײ האבן געהאט אן אײגענעם בית־מדרש, און אפילו אן אײגענע מקװה. זײ האבן געלעבט א ביסל אפגעזונדערט פון דער שטאט און זײ פלעגן זיך משדך זיצן צװישן זיך. אין אזא פאל פלעגן גאנצע װאכן אפגעריכט װערן שמחות מיט סעודות און מען האט געהוליעט ביז שפעט אין די נעכט ארײן. פאר דעם יונגן פאר האט מען צוגעבויט נאך א הײזל און די ״ברויז״־קאלאניע האט זיך פאר- גרעסערט. פונעם ״ברויז״ האט דער װעג געפירט אין שטאט ארײן. ...

צו די ערשטע סליחות פלעגן אין די בתי מדרשים און שטיבלעך אפגעריכט װערן מלװה מלבהס. אין די אנדערע סליחות־טעג האט מען געװעקט די ײדן באגינען צו ״עבודת הבורא״ ביז צו ״זכור ברית״ װאס מ׳האט געזאגט צװעלף בײ נאכט. ...

די אנפירערשאפט פו ן דע ר ײדישער פאלקס־ביבליאטעק דאר ף דע ם הײנטיקן חוד ש פארװאנדלען אי ן א ױם־טו ב פאר ן ײדישן בוך. ז ײ דארפ ן פארזעצן ד י אנגעהויבענע קולטור־ארבעט פו ן אונדזערע ערשטע פיאנער ן — א ן ארבע ט פא ר פארשענער ן א מ בא ־ ױיכערן דא ס קולטור־לעבן אי ן אונדזע ר שטאט . ...

ײעו אי ד בי ן געקומען, פלעג איך פארן אין שטאט אריץ מיט אהרן דראזשקאזש, ...

... — די באבע מלכה האט דערצײלט, אז עס איז אמאל געװען א מלחמה. נאך דער מלחמה איז אויסגעבראכן א מגפה אין שטאט ר״ל, מענטשן זענען געטאלן װי פליגן, גײענדיק און שטײענדיק. אין יענע מגפה איז מײן זײדע געשטארבן. װען דער שול־שמש איז געקומען אײנהײצן דעם בית־מדרש־אוױון אין א פראסטיקן פארטאג, האט ער געפונען דעם זײדן, ר׳ נחכלן, א נפטר, אײנגעהילט אין טלית איבערן זוהר. ...

... דעם סנטן אפריל ברענגט אונז דער צוג קײץ נידערשלעזיע, װי מען ארדנט אונז איץ אין די צעשטערטע געװעזענע דאטשע־ערטער. איך קען גישט רוען • איך װיל װאס שנעלער קומען קײן לוקאװ. מענטשן רעדן מיך אפ. אין יענע געגנטן גראסירן די א.ק.־באנדעם. זײ שלעפן אראפ ײדן פון די צוגן און הרגענען זײ. איך באשליס אבער דאך צו פארן. איך האף צו טרעפן דארט עמעסן פון מײנע נאענטסטע. איך האב זיך אפגערעדט מיט א בן־עיר צוזאמען צו פארן קײץ לוקאװ. ...

... צו מארגן האב איך געטראפן עטליכע לוקאװער ײח, װאס האבן דארט איבערגעלעבט די מלחמה. זײ האבן מיר אלץ דערצײלט.. . ...

... גאכן פאטער ם טוי ט הא ט מי ץ מוטע ר אװעקגעשריב ן א ברי װ צ ו א װײטע ר קחב ה אין לוקא װ או ן געבעטן, א ז ז י זא ל אונ ח מי ט עפע ם העלפן. אי ן א קורצע ר צײ ט ארו ם האבן מי ר פו ן דע ר קחב ה באקומע ן א פעק ל מי ט שפימ־פראדוקטן. ד י קרוב ה הא ט אויד געשריבן, א ז עמעצע ר פו ן אונ ח זא ל זי ד ארויםשמוגלע ן פו ן געט א או ן קומע ן צ ו איר קי ץ לוקאװ. ז י װע ט העלפ ן אויםזוכ ן א דיר ה אי ן לוקא װ א ץ דא ן װעל ן מי ר אל ע קענען קומע ן אהין. ...

... אבער דאם װארעמע בעט פון הײנט איז פאר זײ מער װערט געװען׳ װי דאם לעבן — מארגן. אין די לוקאװער שטובן האב איך געטראפן דרײ־פיר בעטן אין אײן צימער. און אין יעדן בעט האט געוװינט א משפחה.

מער װי א װאך האב איך ארומגעבלאנדזשעט אן עםן׳ בארװעם און נאקעט. קריםטן האבן מיר געזאגט, אז אין לוקאװ איז װידער פאראן א געטא. װען איך בין צוריקגע־ קומען, האב איך דארט געטראפן בלויז די ײדישע פאליצײ. קי םײדן זענען נישט געװען. איך בין געשלאפן אין ח פאדלאזטע הײזער. װען דער הונגער האט מיך געמאטערט, בין איך געגאנגען זוכן עםן. ...

םםר לוקא װ ...

... בית־עולם׳ װיד י פארשטײער פמארגאניזאציעם האבץ מםפיד געװען די אוםגעקומענע לוקאװער ײח• אויםן בריםעלער בית־עולם געפינט זיך דער מאנומענט מיט דער שילד, אז דארט ליגן באגראבן די רעשטם מ לוקאװער ײח• ...

װי א ײנגערער ׳הא ב אי ך געמוז ט בלײב ן מי ט ד י פרויע ן פ מ מי מ משפח ה או ן פארזארגן ז ײ מי ט עסן . מי מ ברודע ר הערש ל אי ז אװע ק מי ט ד י אנדער ע לוקאװעד ׳ װא ס זענען איבערגעבליב ן נא ך דע ר אקציע ׳ או ן צ ו יענע ר צײ ט האב ן ז ײ זי ך געפונע ן אי ן דער געגנ ט צוזאמע ן מי ט ד י קאצקער . מיט ן געװע ר װא ס ז ײ האב ן פארמאג ט אי ז ז ײ געלונגען׳ אי ן קאמפ ן מי ט פויליש ע פאליציאנטן ׳ אי ן א גרויסע ר מא ס צ ו פארגרעםע ח זײער געװער . ...

... א באזוך אין נארװאם־באפרייטן לוקאװ ...

... םםר לוקא װ ...

לוקאװער רעפאסריאנטן םון ראטךםארבאנד אין יאר1946

אנסיהיטלערישער פראםעם־מיטינגם װלוקאװער אין די םאראײניקטע שםאטן אין יאר 1933 ...

משה שלאכטאװיטש (אדער װי מ׳האט אים גערופן: אברהם דער געלעס׳ שטײט בראש פװאלע שטרײקן אין לוקאװ. אין יאר 1926׳ נאד דער באקאנטער פראװאקאציע פון העגיעקן׳ װערט משה ארעסטירט און געמשפט לויטן ארטיקל 102 — סא ר אנגעהערן צו דער קאמוניםטישער פארטײ. נאכן אפזיצן 2 יאר אין טורמע׳ קומט משה צוריק קײן לוקאװ און מיטן גאנצן ברען פון זײן קעמפערישער נשמה װארפט ער זיך ארי ץ אין דער ארבעט פון דער קאמוניםטישער פארטײ. ער װערט א מיטגליד פון געגנטלעכן קאמיטעט׳ און שפעטע ר פ מ דער ײדישער ביורא. צוליב די אומאויפהערלעכע פאליצײאישע פארפאלגונגען׳ פארט ער איבער קיץ װארשע. ...