Mezeritch

... די דאזיקע שטאט (ד. ה. לוקאװ) איז נאענט פון דער שטאט מעזריטש. פאר װאס זאל זי זיך נישט אפלערנען נאכצוטאן איר ביישפיל י״.. . ...

... אויב די ײדן אין זשעלעכאװ האבן דער עיקר זיך פארנומען מיט גארבערײ, אין גילגארײ — מיט זיפלעך און אין מעזריטש — מיט חזיר־האר, האבן די לוקאװער ײדן געלעבט בעיקר פון צװײ פאכן ) םופרימתו״ם און פון שוםטערײ. בײ אן 80 פראצענט ײדישע מענטש ן האבן זיך מפרנם געװען פון דער שיך־פראדוקציע. מערםטנטײל זענע ן דאם געװען קלײנע פאבריקלעך ווו אין די םעזאנען פלעגט מען ארבעטן פון גאנץ פרי ביז שפעט אין דער נאכט • אן אויפהער האבן געקלאפט די מאשינען בײ די שטעפערם און די אײזערנע קאפיטעם ביי די שוםטערם. אויף די פרימום־מאשינקען פלעגן ליגן די אנגעגליטע איחנם אויף צו פרעסן און גלאנצן די פאדעשװעם. נאך װארעמע פונעם פוצן׳ פלעגן די פאקערם די שוי ן לײגן אין די קאםטנם, װאם מען האט אפגעשיקט לויט די באשטעלונגען.

... מיט עטלעכ ע טעג שפעפטע ר איז מיר אויםגעקומען צו זיץ אין מעזריטש גראד אין יענעם טאג, װען דאדט איז פארגעקומען אן ״אקציע״. איך האב געזען װי עס זענע ן געגאנגען טויזנטער ײדן — מענער, פרויען און קינדער. זײ זענע ן געװארן געטריבן פון דײטשן און אוקראלנער, װאם האבן אין איצ האנ ט געהאלטן א רעװאלװער, און אין דער צוױיטער — א פלאש בראנפן. זײ האבן געזשלאקע ט דעם בראנפ ן און געשאם ן אין דער מאמע ײדן. הונדערטער ײדן זענע ן אומגעקומען אין א ט דע ם שרעקלעכ ן מארש. קײן לוקא װ האט מען געבראכט א ס ך ײדן פון פארשידענע שטעט, װי סװואלק, נאשעלםק, םעראצק, קאצק. די לוקאװער ײדן האבן ארײנגענומע ן צו זיך אין די דירו ת צ ו אײ ן משפחה. די איבעריקע האבן זיך באזעצט אין דער גרויסער שול און אין די בתי־ מדרשים. די ארטיקע ײדן האבן געהאלפ ן לינדע ח זײער צע ד און װײטיק. אט די אלע יידן פון פרעמדע שטעט זענע ן געװען די ערשטע קרבנות בעת דער ערשטע ״אקציע״.

אנגעהויבן האט זיך מיט א באפעל, אז אלע ײדן אין עלטער פון 17 ביז 50 יאר זאלן זיך צושטעלן אויפן מארקפלאץ. פון דארט האט מען זיי געשיקט אין גרופעס אויף צװאנג־ארבעט. איצ ארבעטס־פלאץ איז געווען אין לאפיגוז. אין די קאשארן, א צווייטע ארט פץ צװאנגס־ארבעט האט זיך געפונען אין ראגאזשניצע, נעבן מעזריטש. אין ראגאזשניצע בין איך געווען אן עדות װי מען האט דערשאסן עטליכע ײדן: לײבל קארפענקאפ, יעקב פלײשהאקער און שמואל לימעראװיטש (דער קצב). זעענדיג װאם דארט קומט פאר, בין איך אנטלאפן פון לאגער און צוגעקומען קיץ לוקאװ. מען ...

דעם 9טן און 10טן מאי 1942 — דעם ערשטן און צווייטן טאג שבועות — האט מען קיקלאקאװ געבראכט צװײ טראנםפארטן ײדן פון סלאװאקיע, צוזאמען 1059 פערזאן. דאס זענען געװען פײנע אײדעלע מענטשן פון מיכאלאװיץ און פרחשאנאװ. די יונגע לײט האבן די דײטשן געשיקט פון סלאװאקיע אין ארבעטם־לאגערם, דאקעגן די עלטערע מענער, די פרויען און קינדער האט מען געשיקט קײן לוקאװ, מעזריטש דעמבלין און אין אנדערע שטעט. א טייל פון די צוגעקומענע הײמלאזע האט מען אײנגע־ ארדנט ביי לוקאװער משפחות, א ביסל — אין די בתי־מדרשׂים און 500 — אין טערא־ װיטשער הויף. מיר האבן זיי אויך געמוזט באזארגן מיט לעבנסמיטל םײ אין שטאט םײ אין טעראװיטש . ...

לוקאװ האט געהאט דאם מזל, אז ביז שמחת תורה האט מען דארט די ײדן געלאזט מער װײניקער צורו. שמחת תורה האבן ײדן זיך נאך געפרײט מיט דעם יום־טוב, הגם זײ האבן שוין פארגעפילט דעם גזר. 6 פאר נאכט זענע ן די פארניכטונגם־גרופעס אנגע־ קומען קײן לוקאװ, און װי זײער שטײגער — מיט צוגן פון בהמה־װאגאנען אויף ארוים צופירן די ײדן. אויך דאס מאל איז געלונגען אפצוקויפן די עם־עס. זײ זענע ן אװעק קי ם ראה־ן, אבער פון דארט האט שוין די געסטאפא אלײן ארויםגעפירט די ײדן קײן מע־ זריטש. זײ זענע ן דערפאר 3 פאר טאג צוריקגעקומען קײן לוקאװ און ארומגערינגלט די שטאט. דייטשע עם־עם, אוקראינער און לעטן זענע ן געװע ן פארשטעקט אין אל ע װינקעלעך. ...