Ukrainians

נעכטן האט מען ׳ צום דריטן מאל שוין ׳ ארויםגעפירט ײדן פון לוקאװ. דאס מאל האװ איך געמוזט זײן א ן עדות פון דער רציחה. איך האב געהאט בדעה צו פארן קײן טרעבושאװ. דורכפארנדיק דעם מארק האב איך דארט דערזען ײדן, צונויפגעפרעסטע אין א מאמע. זײ זענען געװען ארומגערינגלט פון אוקראינער. מיט אײגציקע שאסן האבן זײ באװיזן װי גוט זײ טרעפן אין ציל פון זײערע קרבנות. דער טאג איז געװען א קאלטער, א װינטיקער און פארנעפלטעד. מען האט די ײדן גער׳אלטן אויפן מארק דעם גאנצן טאג. װען די נאכט איז צוגעפאלן, האט מען זײ צוגעפירט צו דער באן־ םטאציע. מען האט זי געפירט דורך אונזערע גאסן, טאקע פארבײ אונדזער הויז. איך האב גראד דאן געארבעט אין מיץ גערטל, װען כ׳האב דערר׳ערט א געדיכטע שימערײ און געשרײען. כ׳בין אחי ם אין גאם. עס ד׳אט מארשירט א מאמע פון 2—3 טויזנט מענטשן, אן ענגע געפרעסטע מאסע. טאטעס און מאמעס האבן געטראגן פיצלעך קינדער אויף די הענט. פון בײדע זײטן זענען געגאנגען די אוקראינישע װאכלײט מיט די ביקסן אנגעצילטע צום שיסן. יעדע ר ײד, װאם האט געװאלט זיך ארויסדרײען פון דער מאמע איז תיכף דערשאסן געװארן אויפן ארט. ...

... מיר האב ן אל ע זי ך געמח ט האלט ן רולק . ניש ט רע ח צװיש ן זיך , ניש ט הוםט ן או ן גישט באװעג ן זיך . ד י אוקראינע ר זענע ן ארומגעגאנגע ן או ן זי ך צוגעהער ט צ ו יעד ן שארך. ...

אין אײנעם פון די קעלערס האבן זיך ארײנגעריסן די צעװילדעװעט ע דײטשן און אוקראינער. זײ האבן געעפגט א שיםעדײ און אומאויפהערלעך געשריגן ו *ראום, ױדען ״ראדם!״ אין דער טונקלקײט פון קעלער האבן אויפגעלויכטן די קוילן פון די אויטא־מאגץ. זײ האבן זיך אנגעשלאגן אין די פוםטע װענט, װײל אלע זענען שוין ארוים פץ קעלער. פאר נאכט זענען די דײטשן נא ך א מאל אנגעקומען א ץ אראפגעשאםן אין קעלער. בלוי ז א ן עכ א האט אפגעהילכ ט װ י א ן ענטפער ו נישט א מע ר קי ץ ײד ן אין שטעטל, לופא װאי ז אפגעריעיה ט פו ז יידז!~ ,

... ושם בגיטו? בגיטו היה ױם שחור. באותו בוקר לא הובילו לעבודה. העיר היתה מלאה בקלגם י הם.ם. הגרמנים והאוקראינים פקדו להתיצב עם חבילות יד. הלכו להסתתר במרתפים, במחבואים שהוכנו מראש. כולם נדחםים, אי אפשר לסגור את הדלת. היריות מתקרבות, כל דקה היא שנה, כל אחד רוצה לחױת, כל אחד רוצה להנצל.

לוקאװ האט געהאט דאם מזל, אז ביז שמחת תורה האט מען דארט די ײדן געלאזט מער װײניקער צורו. שמחת תורה האבן ײדן זיך נאך געפרײט מיט דעם יום־טוב, הגם זײ האבן שוין פארגעפילט דעם גזר. 6 פאר נאכט זענע ן די פארניכטונגם־גרופעס אנגע־ קומען קײן לוקאװ, און װי זײער שטײגער — מיט צוגן פון בהמה־װאגאנען אויף ארוים צופירן די ײדן. אויך דאס מאל איז געלונגען אפצוקויפן די עם־עס. זײ זענע ן אװעק קי ם ראה־ן, אבער פון דארט האט שוין די געסטאפא אלײן ארויםגעפירט די ײדן קײן מע־ זריטש. זײ זענע ן דערפאר 3 פאר טאג צוריקגעקומען קײן לוקאװ און ארומגערינגלט די שטאט. דייטשע עם־עם, אוקראינער און לעטן זענע ן געװע ן פארשטעקט אין אל ע װינקעלעך. ...

אט דעם אלעמען פארזיכערונגען האבן פון דעסטװעגן דעם עולם נישט כאַחיקט. אינסטינקטיװ האט מען געפילט, אז מ׳טאר די דײטשן נישט גלײכן, אז די אלע הכטחות זענען נאר א מיטל זדינצושלעפערן די װאכזאמקײט פץ די ײדן און אז סוף כל כוף דארף מען דערװארטן אזא אקציע יעדן טאג. מען האט דעריבער אײנגעארדנט דיזשורן אין יעדן שטוב. גאנצע נעכט איז מען װאך געװען און מיט שרעק און פארז־כטיקייט געקוקט דורך די שפארעס אין די פענצטער צי מען ווערט נישט ארומ־ גערינגלט דורך דער געסטאפא און אוקראינער, כדי מען זאל כאװײזן זיך צו כאהאלטן אין די סכראנעם. אזוי האט מען זיך געפײניקט לאנגע װאכן אין דערװארטונג שו ז טויט, װאס האט געקענט קומען יעדע מינוט. ...

... אין דרייען האבן מיר אנגעהויבן טראכטן װעגן איינארדענען זיך. ס׳איז געװען װינטער, א בײזע קעלט. מיר זענע ן א.־י ץ אין א סטאדאלע געמאכט זיך א באהעלטעניש אין הײ, אן דעם װויסן פונעם פויער. מיר האבן דארט זיך אויסבאהאלטן עטליכע חדשים. אין די נעכט פלעגן מיר גײן צו פויערים בעטן עסן. איין מאל האט דער באלעבאס אונדז באמערקט ארויסגײן פון דער סטאדאלע. ער האט דאס דערצײלט זיך פרוי די פויערטע איז געקומען צו אונדז און זיך געבעטן, אז מיר זאלן אװעק פון זײ. מיר האבן געענטפערט, אז מיר האבן נישט װוהין צו גײן. דאַן האט זי געזאגט, אז זי װעט אונדז אויסגעבן צו די דײטשן אדער צו די אקאװצעס. אבער געטאן האט זי אנדערש. זי האט אונדז צוריק אריינגענומען אין סטאדאלע און געבראכט פאר אונדז װארעם עסן. זי האט זיך אויך פארנומען מיטן װארשעװער ײנגל, װאס איז געװען פארװונדעט.

... אז אלע יידן געפינען זיך אין א קלעם. דאם געטא איז געװאח געדיכט ארומגעשטעלט מיט פאסטן פון זשאנדארמעריע׳ שופא׳ אוקראינער׳ ס.ד. און פוילישע פאליציי. אג ב דארף באמערקט װערן, אז די פארניכטונגם־גרופע איז שוין געווען אין שטאט פון זונטיק נאכמיטאג. בדרך כלל האט זיך די יידישע פאליציי נישט באטייליקט אין דער אקציע. די אחמרינגלענדיקע דײטשן זענען אלע געװען באװאפנט ביז די צײן. א טייל פון זײ האט געהאט האנט־גראנאטן. ...