Germans

איך האב באשלאסן צו אנטלויפן פון לאגער. מיר איז געלונגען אריבער־ צוקלעטעח איבער דער דראט־פארצוימונג, אבער װען איך בין שוין געװען אויף יענער זײט, האבן די דײטשן מיך באמערקט, אײנער פון זײ האט געשריגן, אז איך זאל זיך אומקעח א מ דעדבי האט ער אויסגעשטרעקט צו מיר דאס געװער. איך בין צוריקגעגאנגען, אבער איך האב נישט רעזיגנירט פון אנטלויפן. ...

... קינדער האב ן זי ך געטוליע ט צ ו זײער ע מאמעם . ד י מאמע ס האב ן געבעט ן ב ײ ד י דײטשן או ן אוקדאינער , א ז ז ײ זאל ן גיש ט הרגעגע ן ד י קינדער . ד י ײדיש ע מילי ץ הא ט צוגעהאלםן טרײב ן ד י ײד ן אויפ ן פלאץ .

... עס איז שוין יוני. יעדן טאג קומען פאר אבלאװעם אין װאלד און כמעט שטענדיק סאלט עמעצער םמ אונדז. מיר האבן באשלאסן צו ארגאניזירן אן אנפאל אויף די דײטשן. ...

עם זענע ן געשטאנע ן װונדערלעכ ע זומערטעג . ד י ז מ הא ט געברענ ט או ן געמאטער ט און מי ר האב ן ניש ט געהא ט ניש ט קי מ ברוי ט או ן ניש ט קי מ װאםער . שפעטע ר אי ז ד י דײטשן אײנגעפאל ן צ ו קאנטראליר ן צ י קײנע ר אי ז נישט א אי ן קארן . ז ײ האב ן זי ך ארויפגעכאפט אוי ף ד י הויכ ע בײמע ר א מ געפארש ט צ י ע ם זענע ן ניש ט פארא ן קי מ סימנים פו ן טרי ט אי ן קארן . ז ײ האב ן געלאז ן אי ן קאר ן ארי מ גאנצ ע סעריע ם פו ן אויטא ־ מאטן. מי ר זענע ן געװע ן געצוװנגע ן צ ו לאז ן זי ך אי ן װע ג ארײ ן או ן װידע ר האב ן ז ײ אונח אנטדעק ט א מ באשאםן . ...

מיר האבן באשלאסן מיט אל ע מעגלעכקײטן זיך צו באהאלטן. װײל אין קאמף מיט די דײטשן האבן מיר נישט קײן גרויסע שאנסן צו זיגן. מיר זענען װײניק אין צאל און דערצו האבן מיר נישט קײן געװער. ...

אין אײנעם פון די קעלערס האבן זיך ארײנגעריסן די צעװילדעװעט ע דײטשן און אוקראינער. זײ האבן געעפגט א שיםעדײ און אומאויפהערלעך געשריגן ו *ראום, ױדען ״ראדם!״ אין דער טונקלקײט פון קעלער האבן אויפגעלויכטן די קוילן פון די אויטא־מאגץ. זײ האבן זיך אנגעשלאגן אין די פוםטע װענט, װײל אלע זענען שוין ארוים פץ קעלער. פאר נאכט זענען די דײטשן נא ך א מאל אנגעקומען א ץ אראפגעשאםן אין קעלער. בלוי ז א ן עכ א האט אפגעהילכ ט װ י א ן ענטפער ו נישט א מע ר קי ץ ײד ן אין שטעטל, לופא װאי ז אפגעריעיה ט פו ז יידז!~ ,

... ושם בגיטו? בגיטו היה ױם שחור. באותו בוקר לא הובילו לעבודה. העיר היתה מלאה בקלגם י הם.ם. הגרמנים והאוקראינים פקדו להתיצב עם חבילות יד. הלכו להסתתר במרתפים, במחבואים שהוכנו מראש. כולם נדחםים, אי אפשר לסגור את הדלת. היריות מתקרבות, כל דקה היא שנה, כל אחד רוצה לחױת, כל אחד רוצה להנצל.

די אבלאװע ם אין װאלד האבן זיך װידער פארשטאדקט. די מענטשן האבן באשלאסן אריבערצוגיץ אין אן אנדער ארט. קײנער האט מיך נישט געװאלט מיטנעמען. איך בין זײ נאכגעלאפן. װען זײ זענען אריץ אין אן אנדער װאלד׳ האבן זײ געמאכט א פײער. צופעליק זענען אדורכגעפאח דײטשן, זײ זענען צוגעלאפן צום פײער און געעפנט א שיסעריי• כמע טאלע ײדן זענען אומגעקומען •

... אין דרייען האבן מיר אנגעהויבן טראכטן װעגן איינארדענען זיך. ס׳איז געװען װינטער, א בײזע קעלט. מיר זענע ן א.־י ץ אין א סטאדאלע געמאכט זיך א באהעלטעניש אין הײ, אן דעם װויסן פונעם פויער. מיר האבן דארט זיך אויסבאהאלטן עטליכע חדשים. אין די נעכט פלעגן מיר גײן צו פויערים בעטן עסן. איין מאל האט דער באלעבאס אונדז באמערקט ארויסגײן פון דער סטאדאלע. ער האט דאס דערצײלט זיך פרוי די פויערטע איז געקומען צו אונדז און זיך געבעטן, אז מיר זאלן אװעק פון זײ. מיר האבן געענטפערט, אז מיר האבן נישט װוהין צו גײן. דאַן האט זי געזאגט, אז זי װעט אונדז אויסגעבן צו די דײטשן אדער צו די אקאװצעס. אבער געטאן האט זי אנדערש. זי האט אונדז צוריק אריינגענומען אין סטאדאלע און געבראכט פאר אונדז װארעם עסן. זי האט זיך אויך פארנומען מיטן װארשעװער ײנגל, װאס איז געװען פארװונדעט.

... אין א טדער קלינגער־האלע, װועס פלעגן צעמאלן װערן אויף צעמענט די שוין פארברענטע שטײנער, בין איך, צוזאמען מיט אנדערע הוגדערטע ד העפטלינגע, געװען א מאל אן עדותם פון אזא שרעקלעכער אכזרױת ־ די דײטשן האבן אין דעם לאך, װו ד י שטײנער זענען געװארן צעמאלן, אריינגעװארפן א ײדישן בחור פון פאריז. ער איז צעקװעטשט געװארן און דאם בלוט האט געגעבן א שפריץ ארויס.

... יך. עטליכע פון אונדז האבן געהאלטן, אז מען זאל זיך פארשטעקן אין בונקער. אנדערע האבן פאר־ געלײגט, אז מיר זאלן ארוים אין קאמף קעגן די באנדיטן, הגם אונזער כוח איז א קלײנער לגבי דעם שונאם קראפט — סײ אין מענטשן, םײ אין געװער. װי ם׳האט זיך שפעטע רארויםגעװיזן, איז זײער כוח באשטאנען פון א 50 פערזאן, באװאפנטע מיט ביקםן, מאשינגעװער און גראנאטן, מיט א ן אומבאגרענעצטער צאל אמוניציע. אחוץ דעם זענען זײ געװען אויסגעשולט, און זאטער פון אונדז זענען זײ אויך געװען • אבער אונדזער כעם צו די פאליאקן, װאם העלפן די היטלעריסטן בײם אויסמארדן אונדז, איז געװען אזוי גרויס, אז מיר האבן באשלאסן ארויסצוגײן אין דעם אומגלײכן קאמף, כדי אפצוהיטן די ײדישע װערדע און נישט איבערגעבן זיך אין דיערע הענט, און זײ זאלן פון אונדז אפחוזקן, װי די דײטשן האבן זײ געלערנט.

אט אזעלכע ארבעטן האבן געהויבן דעם כבוד פון אונדזער אפטײלונג און דעם כבוד פון אונדזער פאלק. מיר האבן כםדר אויסגעשולט פרישע גרופן, װאם האבן אויםגעפירט אזעלכע ארבעטן, און צוליב דעם איז דער אויטאריטעט פון אונדזער אטריאד געװאקםן פון טאג צו טאג. פון פעברואר ביז ױלי 1944 האט אונדזער אטריאד אויפגעריםן 11 עשאלאנען, עטליכע בריקן, צעשטערט צענדליקער קילאמעטאר טעלע־ פאן־פארבינדונגען, און אדורכגעפירט א םך עפנטלעכע קאמפן מיט די דײטשישע באנדיטן. אין משך פון די 6 חדשים האבן מיר פארלוירן אין גאנצן 9 קעמפער, אין דער צײט װען די דײטשן האבן געליטן שרעקלעכע מפלות. מײן שבועה און די שבועה פון די איבעריקע קעמפער איז אויםגעפירט געװארן,

... װען איך האב זיך אומגעקער ט אין מײן מיליטערישער טײל ד׳אבז איך פאר אלע ײדן דערצײלט, װאם איך האב איבערגעלעבט אין לוקאװ. מיר האבן אלע פארביסן מיט די צײן און א געש ט געשטילטער איז געװען אונדזער הארץ, װען מיר האבן װײטער גענומען טרײבן דעם שונא אויף מערב, מיר האבן געשאװוינט די דײטשן און נקמה גענומען פאר די רציחות איבער אונדזערע נאענטע. ...