Radzyń

... שבט הא ב אי ך געזע ן אי ן ד י זאמד ן א זעקס״זיב ן קילאמעטע ר פו ן לוקאװ , אויפן וועג קיי ן ראדזין . ד א האב ן ד י דייטש ן אומגעבראכ ט טויזנטע ר או ן טויזנטער ייד ן סי י פו ן לוקאו ו גופ א או ן סי י פו ן אנדער ע שטע ט או ן דערפער , פון וואנע ן ייד ן זענע ן געטריב ן געװארן . ווארע ם פונק ט וו י אי ן דע ר פאר ־ גאנגענהײט אי ז לוקאו ו געווע ן א צענטראלע ר פונק ט פא ר געשעענישן , ^דע ר וװ געשעעניש ן האב ן זי ך אראפגעגאס ן פו ן היסטאריש ע ווייטקייטו , אזו י אי ז אויך ד י יידיש ע קהיל ה לוקאו ו געוואר ן א צענטע ר פא ר מוראדיק ע הריגו ת און פיינע ן ניש ט בלוי ז פא ר ד י ייד ן פו ן לוקאוו , נא ר פא ר א ס ך זןנדער ע יידישע שטעט , שטעטלע ך או ן דערפער .

... מין טמטום חושים. זה או אחר עם מבט השתתפות באשמה יכול היה להראות לכיוון ראדזין או לכיוון לובלין או סתם להניד את הראש; הם הגרמנים — מעין כתובת של אלו שהשאירו בלוקוב שקט מפחיד. ...

ב״ד, שומר הצעיר״ היו יושבים עד לשעות המאוחרות בלילה. הבוגרים הכינו עבודה לצעירים לפעמים היו יוצאים לטיול לילה, לעיר השכנה — לרדזין או שדלץ. ב״החלוץ״ ארגנו ״ערבי תד,״. ההכנסה הלכה לד,כשרה או לעלי ה של מישד,וא, שד,יד. צריך לזר,. לפעמים היה גדוד של ״השומר הצעיר״ יוצא ללילה שלם ליער. היו מקימים מעין אוהל משמיכות, המנד,ל היה מםפר על החיים בקיבוץ או על מסירות הנפש של השומרים,

... דאן איז דער גאמע פון ״השומר הצעיר״ שוין דערגאנגען צו אונז. מיר האבן שוין געהערט װעגן די ״ײדישע םקויטך/וױיל אין די ארומיקע ערטער האט שוין עקזיסטירט דער ״השומר הצעיר׳״. איין מאל אין א פארגאכט׳ ווען מיר זענען געזעסן אויף אפרים סאבאלאװס בריקל/ האבן מיר דערזען אדורכגיין א חבר׳ה אין קורצע היחלעך מיט שטעקגס אין די הענט און מיט סקויטן־קאפעלושן • סחאנהײב האבן מיר געמיינט׳ אז דאם זענען פוילישע םקויטן׳ אבער באלד האבן מיר דערהערט ווי זיי רעדן צווישן זיך ״עברית ^ — לשון־קודש. מיר זענען זיי נאכגעגאנגען ^ח מיר האבן זיך דערוווסט/אז דאס מארשירן די צופום םון שעדלעץ קײן ראדזין.

... עם בוקר בהיר אחד קם ר׳ ברל, התפלל, סעד, לקח את טליתו ותפיליו ויצא ברגל אל הכביש. משם, בעגלת־כילה של אחד מעגלוני ראדזין, הנוסעים בוקר־בוקר אל לוקוב, הגיע לעיר, שכר דירה, חדר מרווח׳ קיטון, וחדר קטן, מוארך וצר, שבו גמר בלבו

םרילינג. שטיל איז ארום, נאר די אויגן פארצלעט זי דװי מיט א הײטל, און די וועלט, דוכט זיך גייט אונטער. איך האב געלײגט אויפן װאגן דאם מיסט פון שטאל, כדי עם ארויסצופירן אויפן פעלד, און דאם מיסט איז מיר געפאלן אין פנים* איך בין ארויף אויפן װאגן מיסט, און באלד בין איך געלעגן אונטער אים. װאם איז געשען מיט מיר אין אט דעם םרילינג־טאג ז ביז איצט פארשטײ איך נישט, װי אזוי איך האב זיך דערוװםט• אז פון לוקאװ, פון ראדזין, פון מעזריטש, און פון אלע שטעטלעך ארום, האט מען אין דעם טאג ארויסגעפירט די לעצטע ײדן. דאם הארץ אין מיר האט געפלאצט, אבער איך האב נישט געטארט שרײען: ״װאו איז מיץ מוטער? װו זענען מײנע צװײ יינגערע ברידער שאול און יעקב? איך װיל צואײן, גײן צוזאמען מיט אײך, איך װיל נישט בלײבן אליין, אויף אײביק — אליין״■ . ...

... ראיתי את היהודי, שהיה קשור בחבל לעגלה שאחריה הלך. על העגלה ישבו מםםר אכרים. הם הובילו אותו לרדזין. ...

דעם 15טן נאװעמבער, מיטװאך, איז די געשטאפא אנגעקומען פון ראדזין. זײ זענען אװעק אויף װארשעװער גאס, ארי ץ צו דוד ליכטענשטײן אין שענק און דארט אלץ צעבראכן. דאס זעלבן האבן זײ געטאן אין געשעפט בײ גרשון פלוג און בײ מענדל וױינבערג אין שענק. דארט האבן זײ אלעמען צעשלאגן און דערשאם א מײדעלע — נישט פון די װײנבערגס, איך קען זיך נישט דערמאנען איר נאמען. ...

אין א זונטיקדיקן טאג איז פון ראדזין געקומען דער קרײזשעף פישער, צונויפגערופן די ײדישע פאליצײ און געמאלדן, אז פון קאצק װעלן בײ נאכט קומען ײדן. מען זאל זיי ארײננעמען אין די היתער אויף יאטקע־גאס. מארגן װעט ער אלײן אײנארדענען דא א גרויסן געטא אויף עטליכע גאסן. בײ נאכט זענען טאקע אנגעקומען די קאצקער ײדן אויף פוילישע פורלעך. געסטאפא ר,א ט זײ אפגעװארט אויפן ראדזינער שאסײ און זײ ארײנגעפירט אויפן הויף פון ״ראדזינער קאשטשאל״ דארט האט מען די אלע גרינטלעך רעװידירט. שפעטע ר האט מען זײ אלעמען ׳מיט די פעק׳ געבראכט אויף דער יאטקע־ גאס, אויף קאנאלאװע און א טייל פון דער מעזריטשער גאס. די מענטשן האבן נישט געוװםט װי זיך אײגצוארדענען. ביז 2 בײ נאכט האט געדויערט דאס געלויף. א סך זענען געבליבן אין גאס אויף זייערע פעק, מיט די קלײנע קינדער אויף די הענט. דער שעף בירגער האט פון אונדז צוגענומען אויף נעכטיקן אין מאגיסטראט די פאכלײט: אבוש מילער — א שנײדער, מיכא ל בלאכאװיטש און בנימי םרעברני ק — שלאםערם, און חײם מאטעם מאנדלבוים — א מאלער. זײ זענען געװען נײטיק צ ...

... צוזאמע ן דערמי ט אי ז שוי ן גרינטלעך פארשװונח ד י רו או ן גלײכגעװיכט. אי ן אנבליק פו ן א ן עװענטואליטעט צו װערן פארניכטעט איז שוי ן ניש ט ניח א געװען ארבעט און פרנסה, בפרט, אז עס פלעג ן בהדרגה אנקומע ן ידיעות װעג ן טרעבלינקע. לכתחילה, הא ט טרעבלינקע ניש ט באדײט פארניכטונג, נאר פארשיקונג. מע ן הא ט געמײנט, א ז דא ס אדט געפינ ט זי ך אוי ף יענער זײ ט פו ן טײ ך בוג. פאמעלע ך אי ז געװאר ן פא ר אלעמע ן קלא ר דע ר אײגנטלעכע ר אינהאלט פונע ם שחיטה־ארט טרעבלינקע. בפרט נא ך פו ן דערצײלונגען פו ן עדי ראיד״ װאם האב ן זי ך ע ל פ י נ ם געראטעװע ט פו ן דע ר געסטאפא. ײדן אידענטיפיצירן אפט ד י באגריפן געסטאפא, ם.ס. או ן ם.ד. געסטאפא־לײט זענע ן ד י אלע, װעלכע טדאגן אוי ף זײערע אוניפארמע ן א טויט ן קאפ־צײכן. דע ר געסטאפא־פאמ ט אי ן ראדזי ן הא ט צוגע־ זאגט שו ץ או ן השגחה, פארארז־נ ט דא ם שאפ ן פו ן א וװין־געטא, אגב, גאנ ץ שװא ך געהיטן, או ן אינסטרױר ט דע ם יודענרא ט אי ן פא ל פו ן א ניש ט געװונטשענע ם וויזי ט םון באװאפנטע דײטש ן אדע ר אוקראינער, תיכ ף צ ו טעלעמאנירן, כד י ד י ייד ן אפצו־ היטן פו ן װעלכ ן ניש ט אי ז בי ת או ן שלעכטם .

... אויפן װעג קיץ ראדזין, 4 קילאמטער פון לוקאװ, אויף דער לינקער זײט, געפינט זיך דאס פעלד װאס הײסט מאלצינאװ. דער שטח איז א זאמדיקער, אן א בוים און אן א קוםט. ...

... םוף חודש םעפטעמבער האבן מיר געארבעט אויפן פעלד בײם צונויפנעמען די אויםגעגראבענע קארטאםל. דאם פעלד איז געװען נאענטן פונעם ראדזינער שאםײ. ארום 10 א זײגער אין דער םרי האבן מיר דערזען װי א לאסטאויטא, אנגעלהא מיט חפצים, פארט אויפן שאםײ קיץ ראדזין. נאך דעם אויטא זענען געפארן א רײ אנדערע, אנגע־ פילטע מיט מעבל, מלבושים און פארשידענע שטוביקע חפצים. מיט די אויטאם איז געפארן א דײטשער װאך, אײנע פון די פויערטעם, װאם האבן געארבעט אויפן פעלד, האט דערצײלט, אז נעכטן איז פארגעקומען א ״אקציע״ אין לוקאװער געטא, אז זײער פיל ײדן זענען דערד״רגעט געװאחאץ די איבעריקע האט מען ארויסגעפירט. און איצט פירן די דײטשן אװעק דאס ײדישע פארמעגן. ...

... באפרײטע זענען מיר ארײן קיץ לוקאװ און קײנעם דארט נישט געטראפן — נישט קײן ײדן און נישט קיץ פאליאקן. די שטאט איז געװען חרוב. מורא האבגדיק, אז די דײטשן קענען נאך ארײנקומען קײן לוקאװ, זענען מיר אװעק אויפן זעלבן װעג װו ד י רוסישע ארמײ איז געגאנגען. מיר זענען געליגן א פארטאג אויפן פעלד הינטער ראדזין און מיר האבן זיך דערװוסט, אז מיר זענען שוין עגדגילטיק געהאלפן, אז די דײטשן זענען פארטריבן. דאן זענען מיר צוריקגעקומען קיץ לוקאװ און געפונען דארט עטליכע ײדישע פאמיליעם. ...

... חיכף נא ך דע ם װי מיר האב ן פארנומען ראדזין׳ האט מען אונדזע ר אפטיילונ ג איבערגעפירט אי ן דאר ף פאלסקא־װאליא׳ 3 קילאמעטע ר הינטע ר ראדזין׳ בי י נאכט, װע ן איד בי ן געשלאפ ן אי ן געצעלט׳ אי ז צ ו מי ר צוגעקומע ן מײ ן בעסטע ר חב ר בארקאװסק י און מי ד אויפגעװעקט. ע ר הא ט מי ר שטי ל דערצײלט׳ א ז פויליש ע אפטײלונגע ן שטייע ן שוין הינטע ר לוקאװ׳ או ן פא ר טא ג װע ט פארקומע ן ד י אטאק ע אוי ף דע ר שטאט• אי ד בי ן שוין ניש ט געשlafen. יעד ע מינו ט אי ז ב ײ מי ר געװע ן װ י א יאר. ...