Międzyrzec

אחרי חלוקת פולין בפעם השלישית (1795) קבלה אוסטריה אחת מ־3 הממלכות (האחרות רוסיה ופרוסיה.) חלק רציני מפולין וכן את הפרובינציות לובלין ושדליץ. חלק זה נקרא ״גליציה המערבית״. לוקוב ושכנותיה, כמו מזריטש, ביאלה ואחרות הפכו לחלק מן הכתר האוסטרי. והיהודים הפכו להיות כפופים לתקנות האוסטריות בענין היהודים. מצב זה ארך עד 1809. עם נצחון נפוליון על אויביו הוא צירף את אדמת ״גליציה המערבית״ שכבש לנסיכות הוורשאית שנשלטה ע״י המלך הזקםי (1807). ב־1815, לפי הסכם השלום הוינאי, הופכת הנסיכות הוורשאית לפולין הקונגרסאית וזו נמסרת לרוסיה. ...

... כמו ביאלה־פודולסק׳ מזריטש וכן לוקוב. לעירנו באו יהודים חסרי בית עם מעט ...

עד מחצית 1941 חיו היהודים פחות או יותר רגיל. הצרות היהודיות האמיתיות החלו עם ההתנפלות של הגרמנים על רוםיה. הדבר החל בהוראה, שכל היהודים בגילים 17—50 יתיצבו בחצר השוק, משם העבירו אותם בקבוצות לעבודת כפיה. מקום עבודה אחד היה בלפוקם: במחנות, מקום עבודת כפיה אחר נמצא ברוגוז׳ניצה ליד מזריטש. ברוגוז׳ניצה הייתי עד להריגת מספר יהודים, ליבק קרפנקוב, יעקב פלישהקר ושמואל לײזרוביץ׳ (הקצב). בראותי מה שקורה, ברחתי מהמחנה וחזרתי ללוקוב. צריך לציץ שבזכות אברהם ויסבויים ניצלו הרבה יהודים במחנה רוגוז׳ניצה. מאוחר יותר, בחורף, שחררו את כולם והחזירום ללוקוב. ...

... מען הא ט אונד ז אװעקגעפיר ט קי ץ מעזריט ש אי ן בא ד ארײן . דאר ט הא ט מע ן אוי ד געדארפט אויםפארעװע ן אונדזער ע מלבושים . זײענדי ק אי ן בא ד אי ז מי ר אײנגעפאל ן צו אנטלויפן . דוי ד א הינטערטי ר בי ו אי ד אחי ס אי ן דרויםן . פו ן דע ר זײ ט אי ז געװע ן א טײ ד א ץ פו ן דע ר צװײטע ר — א צענטראל ע גאם . דאר ט אי ז געשטאנע ן או ף דע ר װאד א ן אוקראןנע ר מיט ן נאמע ן ראשעק . ע ר הא ט מי ד תיכ ף דערזע ן או ן געכאפט . מען הא ט מי ד צוריקגעפיר ט קי ץ ראגאשניצ ע אונטע ר א האג ל פו ן קלעפ . ...

םרילינג. שטיל איז ארום, נאר די אויגן פארצלעט זי דװי מיט א הײטל, און די וועלט, דוכט זיך גייט אונטער. איך האב געלײגט אויפן װאגן דאם מיסט פון שטאל, כדי עם ארויסצופירן אויפן פעלד, און דאם מיסט איז מיר געפאלן אין פנים* איך בין ארויף אויפן װאגן מיסט, און באלד בין איך געלעגן אונטער אים. װאם איז געשען מיט מיר אין אט דעם םרילינג־טאג ז ביז איצט פארשטײ איך נישט, װי אזוי איך האב זיך דערוװםט• אז פון לוקאװ, פון ראדזין, פון מעזריטש, און פון אלע שטעטלעך ארום, האט מען אין דעם טאג ארויסגעפירט די לעצטע ײדן. דאם הארץ אין מיר האט געפלאצט, אבער איך האב נישט געטארט שרײען: ״װאו איז מיץ מוטער? װו זענען מײנע צװײ יינגערע ברידער שאול און יעקב? איך װיל צואײן, גײן צוזאמען מיט אײך, איך װיל נישט בלײבן אליין, אויף אײביק — אליין״■ . ...

... עד היום איני מבין׳ איך נודע לי שמלוקוב, מרדזין, ממזריטש ומכל העיירות בסביבה הוציאו את אחרוני היהודים. לבי עמד להתפוצץ ולי הרי אסור היה לצעוק ז ,״איה אמי ז איה שני אחי הצעירים שאול ויעקב ז אני רוצה לבוא אליכם, ללכת עמכם, אני לא רוצה להשאר לבד, לעולמים לבד״.

אין יאר 1939, װי נאר די דײטשן זענען ארײן אין לוקאװ, האבן זײ צונויפגעזאמלט בײם קאשטשאלא עטליכע טויזנט ײדן און געיאגט זײ צופוס הינטער מעזריטש, װו עס איז אײנגעארדנט געװארן אן ארבעטס־לאגער. נישט אלע האבן געקענט גײן אזױ שנעל, װי די דײטשן האבן פארלאנגט, און דער װאס איז אפגעשטאנען, איז ײר ד זײ דער־ שאםן געװארן אויפן ארט. ...

... צו דעם אװנט זענען איי ד געקומען ײדן פון שכנותדיקע שטעט און שטעטלעך ארום לוקאוו. אזוי זענען געקומען ײדן פון ביאלע־פאדלאםק, פון מעזריטש, שעדלעץ, פאר־ טשעװ און אנד. ...