Łuków ghetto

צוריקגעקומען אין לוקאװ, זעגן מיר געלייגן באהאלטן בײ מיר אין שטוב׳ אין קעלער. מיץ שכנד״ א פאלקע מיטן גאמע שטשאלקאװםקי, האט אונז געבראכט עםן און אויך נײעם פון שטאט. נאך עטלעכ טעג האט אונז די שכנ ה דערצײלט, אז ם״איז געשאפן געװארן אײדישער געטא. מיר האבן פארלאזט דעם קעלער און מיר זענען אװעק אין געטא . ...

... וכך נראה החיסוּל של גיטו לוקוב.

... מײנע איבערלעבונגען אין לוקאװער געטא ...

פון פריערדיקן טראנספארט פון ראדזינער צו גאי״ז ארויםגעשפרונגען א ײדישע פרוי. זי איז אװעק אין דארף ארײן. קײנער האט איר נישט געװאלט געבן עפעס צו עסן, קײנער האט זי נישט אריבערגעלאזן איבער דער שװעל. א הונגעריקע און אוים־ געפרײרענע האט זי באשלאסן זיך אומצוקערן אין לוקאװער געטא. גראד איז אנגעפארן א פור. מיט די לעצטע כוחות האט די ײדישע פרוי זיך ארויפגעכאפ ט אוי ף דער פור װען דער פויער איז ארויםגעפארן פון װאלד, האט ער מיט דער בײטש אראפגעיאגט די פרוי פון דער סור . ...

... םוף חודש םעפטעמבער האבן מיר געארבעט אויפן פעלד בײם צונויפנעמען די אויםגעגראבענע קארטאםל. דאם פעלד איז געװען נאענטן פונעם ראדזינער שאםײ. ארום 10 א זײגער אין דער םרי האבן מיר דערזען װי א לאסטאויטא, אנגעלהא מיט חפצים, פארט אויפן שאםײ קיץ ראדזין. נאך דעם אויטא זענען געפארן א רײ אנדערע, אנגע־ פילטע מיט מעבל, מלבושים און פארשידענע שטוביקע חפצים. מיט די אויטאם איז געפארן א דײטשער װאך, אײנע פון די פויערטעם, װאם האבן געארבעט אויפן פעלד, האט דערצײלט, אז נעכטן איז פארגעקומען א ״אקציע״ אין לוקאװער געטא, אז זײער פיל ײדן זענען דערד״רגעט געװאחאץ די איבעריקע האט מען ארויסגעפירט. און איצט פירן די דײטשן אװעק דאס ײדישע פארמעגן. ...

... איך האב באשלאסן אװעקגי ץ אין לוקאװער געטא. אויפן װעג האט מיך געטראםן א פױער און געפרעגט װער איך בין און װוהין איך גײ. איך האב אים רוי ק געענטפערט,

... ם׳איז געװען יאנואר 1943 . דאס לוקאװער געטא איז איצט געװען זײער קליװ . די עטלעכע טויזנט ײדן האבן געװוינט אין גחים ענגשאפט . אין יעדער שטוב האבן זיד געפונען 10—15 פערזאן . ...

... היינט איז א שײנער טאג — אנהײב פרילינג, פאר פסח. אבער גענוי װעלכער טאג אין חודש ם׳איז היינט — װײסט איצ גאט. איך בין אלײן אין דארף, צווישן גוײם. איך ארבעט אויפן פעלד. אבער דאם הארץ נעמט קלאפן װי נאר איך דערמאן זיך... װאס װעט זיך װייטער זײן אין לוקאװער געטא זענען נאך פאראן ײדן;

... איץ מאל האט די באלעבאסטע געהײםן מיך עפעס אראפנעמען םץ בוידעם. װען איך בין ארויפגעקראכען אהין, האב איך דערזען, וױ מײן קישן רירט זיך דארט, און דערנעח — מײן מוטער און דער ײנגםטער ברודער. זײ לעבן, זײ האבן זיך ארוים־געראטעװעט פון לוקאװער געטא. ״און וױ איז שאולז״ — האב איך געפרעגט. ״ער האט נישט געװאלט ארײגגיץ באהאלטן זיך קעלער״ — האט די מוטער געענטפערט. ״אץ װי אזוי האט איר זיך געראטעװעט ז״ — האב איך װײטער געפרעגט. ״כ׳האב זיך אײנגעװיקלט מיט יאקובן אין דעם שװארצן פאלטן, באהאלטן זיך אין װינקל סון קעלער אץ באשלאסן נישט צו רי ח זיך פון ארט. װען מען האט אנגעהויבן שיםן און ארויסטרײבן פון קעלער, האבן מיר פון ארט זיך נישט גערירט״. ...

... הגיטו נשמר ע״י שוטרים פולנײם ׳ שצפו לקרבן יהודי • בכל מחיר רצינו לפרוץ לבונקר של משפחתי ב״יאטקע גאס״ ולהװד ע גורלם. כשנכנסנו לדירה ׳ ששם היה הבונקר ׳ ראינו לשמחתנו שהבונקר לא נפגע. הרמנו את הקרש ועם החריקה שנשמעה צץ פתאום שוטר פולני גבוה. הוא האיר אותנו עם פנס חשמלי והכיר אותי ואת אחי ׳ אך בראותו את פחד המות שעל פנינו ׳ התעוררה בו כנראה תחושה אנושית. הוא צױוה עלינו: מהר לברוח׳ כי גמרו עם יהודי גיטו לוקוב. ...

... מקוצק. הם הױ בדרכם לגיטו לוקוב והוא הזהירם שגגיטו מתקײמת .״אקציה״ ושהם יםתתרו אצלו בױם׳ ואחר כך יחזרו ליערות קוצק. ...

... אז אלע יידן געפינען זיך אין א קלעם. דאם געטא איז געװאח געדיכט ארומגעשטעלט מיט פאסטן פון זשאנדארמעריע׳ שופא׳ אוקראינער׳ ס.ד. און פוילישע פאליציי. אג ב דארף באמערקט װערן, אז די פארניכטונגם־גרופע איז שוין געווען אין שטאט פון זונטיק נאכמיטאג. בדרך כלל האט זיך די יידישע פאליציי נישט באטייליקט אין דער אקציע. די אחמרינגלענדיקע דײטשן זענען אלע געװען באװאפנט ביז די צײן. א טייל פון זײ האט געהאט האנט־גראנאטן. ...

אײנער פון די הערלעכסטע געשטאלטן, צװישן די לוקאװער ײדן איז געװען א ן שום םפק יחיאל אנשטאק, װעלכער האט געהערט צו דער לינקער ריכטונג. פילנדיק אז די טעג פון געטא זענען געצײלט, האט ער אין 1943 יאר, צוזאמען מיט א גרופע זיכערע מענטשן, באשלאםן צונויפזאמלע ן געװער אין געטא, כדי צוצוגרײטן זיך צו דער לעצטער שלאכט מיט די היטלעריםטן. צו דער דאזיקער גרופע האבן געהערט: ראובן װײםבוים, אברהם ליכטנשטײן, בערעק פעפערמאן, יאםל בידערמאן, הערש מענדל גאלדענבערג, שלום װאלאװםקי, לײב בארענשטײן, די ברידער פרידמאן, זײער םאטער, װעלכן מען האט געקענט אין לוקאװ אלס מענדל לענטשנער און פסח גאלד־ בערג, װעלכער איז געװען דער פארמיטלער צװישן די פארקויפער און אפנעמער פון געװער און װעלכער האט דערנאך דאס געװער אײד ארײנגעשמוגל ט אין געטא. ...

... עס דערװעקט זיך אין אונח דער דורשט נאך נקמה פאר אונדזערע דערמארדעטע עלטערן, װאס זענען געבליבן אין לוקאװער געטא, פאר אונחעדע פרויען און קינדער, װאס די תלינים האבן פארברענט אין די קרעמאטאריעם א מ פאח אומשולדיקן ײדישן בלוט, װאס גיםט זיך טײכנוױת • מיר נעמען זיך צוזאמען א גרופע פ מ 5 מאן און באשליסן

... אין 1943, ערב פורים׳ זענען מיר אלע ־ לײבל מיק ברודער מיט זיץ מײדעלע פון 9 יאר יאמפע, די זון פון מײן ברודער און איך מיט מײן זון, אװעק צוריק אין לוקאװער געטא. דארט זענען מיר געװען ביז חול המועד פסח. מיר האבן דערפילט, אז מען גרײט זיך צו מאכן לוקאװ ״ױדענרײן״ און מיר זענען אװעק צוריק אין װאלד.

עם איז שווער צו באשרײבן װי אזוי עס האט אויסגעזען מײן באגעגעניש מיט מענדל ראגאלסקי. מיר האבן געװײנט אװ זי ד נישט געקענט אפרײסן אײנער פון אנדערן. װען מיר האבן זיך אביםל בארױקט האב איך אראפגעװארפן פון זיך דעם רוקזאק מיטן אויטאמאט. מענדלס װײב האט צוגעגרײט עפעס צום עסן מיר האבן אויסגעטרונקען א גלעזל. גאד דעם װי איך האב זיך אביםל אפגערוט, האב איך גענומען אויספרעגן װעגן דעם גורל פון מיץ פאמיליע. ער האט מיר דערצײלט, אז מײן מוטער אם צװײ ברידער זענען געװען אין געטא, אבער װאם מיט זײ איז געװאח — װײסט ער נישט. ער האט מיר דערצײלט, אז אין לוקאװ איז געבליבן גאד א קוזינקע, כאיעטע, פנחס דעם בעקער ס טאכטער. ער האט מיד נישט געראטן צו גײן צו איר איצט, װײל עס איז

פון די חורבות פון לוקאװער געטא, פון די הויפנס איבערגעבליבענע שטײנער און שטומע צעהאקטע װענט, פון די גרויסע מאסן־קברים און פון די לעבנגעבליבענע יתומים׳ װאם קענע ן זיך קיין ארט נישט געפינען אין זײער טרויער און פײן, שײלט זיך ביםלעכוױיז ארוים די געשיכטע פון די לוקאװער מארטירער, עס זאמלע ן זיך צו ביםלעד בלעטל נאד בלעטל, פאקט נאד פאקט, פארשידענע איבערלעבענישן פון די לוקאװער לאנדסלײט׳הן פון די װאם האבן איבערגעלעבט די אכזרױתדיקע אקופאציע פון די היטלעריסטן׳הן פון די׳ װאס זענע ן געשטאנען די גאנצע צײט אין קאמף קעגן זײ • ביםלעכוױמ הײבט זיך אן פונאנדערװיקלע ן די געשיכטע פון די העלדישע לוקאװער ײדן׳ װעלכע זענע ן העלדיש און װירדיק בײגעשטאנען די געפערלעכםט ע נםיונות און געקעמפט קעגן שונא ביזן לעצטן אטעם־צוג. די מערםטע פון זײ זענע ן געפאלן מיטן טויט פון גבורים, גײענדי ק באװאוסטזיניק אויף קידוש־השם.

... דעם 17טן יוני 1947 איז דורכן קאמיטעט פון די לוקאװער ײדן אין ריכבאד אײנ־ געארדנט געװארן א יזכור־אװנט פאר די קדושים פון לוקאװער געטא. צו דעם יזכור־ אװנט זענען ארויםגעשיקט געװארן אײנלאדונגען צו אלע לוקאװער, װאם געפינען זיד אין פוילן און פיל לאנדםלײט אונדזערע זענען טאקע םפעציעל געקומען צו פארן קי׳ץ ריכבאד אויף דעם יזכור־אװנט • ...

... היו הרבה יהודים עם דמױן שהאמינו שכל זה יעבור, שנת 1940 הביאה עמה את ד״׳אקציה״ הראשונה.: בריאים הושארו והאחרים החלו להשלח לטרבלינקה. ביולי 1941 באה ההוראה של כוחות הם.ד. ליצור את הגיטו. תוך מספר שעות עברו יהודים מכל העיר לרחובות יאטקע ומזריטש. החלו חײ גיהנום בגיטו.