Lukow Jewish community
Lukow Jews are characterized as healthy, industrious, honest, and somewhat conservative.
Reason over the memorial-book evidence and enrich it with trusted archives — Yad Vashem, USHMM, YIVO, Virtual Shtetl, and Wikipedia — then save it as a connected article.
... לוקאווער יידן זענען געווען פון דער פאדליאשער גזע: יידן געזונטע, ארבעטזאמע, ארנטלעכע אוןא שפאר ביסל קאנסערוואטיוו. אין דער מלחמה צווישן מתנגדים און חסידים האבן לוקאווער יידן געקעמפט ווי די לייבן קעגן די חסידים. נאר אז זיי האבן דערפילט דעם טעם פון חסידות, איז אין לוקאוו קיין מתגגד נישט געבליבן אפילו אויף רפואה• אזיי אויד אין... הקהילה העתיקה בלוקוב נמצאה מבחינה גיאוגרפית־אסטרטגית בפרשת דרכים רועשת בין פולין לליטא ושלטה על המשור של פודלישה. לכן אולי היתה לוקוב הישוב היהודי העתיק ביותר בפודלישה. לפני שהנוצרים הקימו כנסיה, הקימו היהודים בה בית כנסת משלהם. אם לא נראו בעיר המסעות הסוערים של חבורת חמלניצקי, של השוודים, של צבא נפוליון, של הרוסים והאחרים הרי זה רק בגלל העובדה שהעוברים שדדו, רצחו ושרפו את הכל ביסודיות שלא נשאר זכר לבאים אחר כן. ככל שההיסטוריה של עיר הכתר היתה סוערת, כך סוערים ומלאי חיים היו חיי יהודי לוקוב. הקהילה הקדושה לוקוב היתה בעלת יחוס גדול, היו בה הרבנים החשובים של פודלישה וגם רבה האחרון אם אינני טועה היה נכד הקוצקאי. ...װי שוין געזאגט האט די פרױוילעגיע גאראנטירט לוקאװער יידן װוין־רעכט אין לוקאװ, פרײהײט פון האנדל, שלאגן װאקס, פארנעמען זיך מיט גאזשעלניעם. צעכן װערן נישט דערמאנט. אבער געװיםע צעכן זענען זײ דערלויבט געװארן, נישט מחמת גוטקײט מצד די פוילישע צעכן׳ נאר צוליב אין ברירה. די פוילישע פלײשערם האבן דאך נישט געקאנט פארבאטן יידן צו עסן פלײש אדער צװינגען צו עסן טריפה־פלײש. דאם איז דאך געװען קעגן דער ײדישער פרױוילעגיע, װאם האט געגעבן ײדן פולקאמע רעכט צו לעבן װי ײדן, אפהיטן זייערע דינים און פארשריפטן. אויך חייטים יידישע זענען געווען. דאס אויך מחמת דעם פארבאט צו טראגן שעטנז, האבן יידן געמוזט האבן אייגענע שניידערם צו נײען כשרע בגדים. די דאזיקע צעכן און אנדערע, װאם זענען אויפגעשטאנען אין לרקאװ, װי ערגעץ אנדערש, האבן תמיד געהאט אויסצושטיץא שװערן קאמף מיט די פוילישע צעכן. ...... לעך קענען מיר נישט געבן קיץ גענויעם חשבת צוליב מאנגל אין דאקומענטז. צו אונדז איז דערגאנגען אזא באריכט פונעם יאר1727 (תפ*ט) לויט דעם װי ד״ר מאהלער גיט איבער און מיר ציטירן פון אים־ הי׳ (יום) י׳ (ום) שנכפל כי טוב־ כ*ו אדר תפ*ט באסיפת הגליל שלנו׳ יצ*וי נמנה ונגמר למז״ט" השמאים של כלקהיל(ות^ הגליל כנרשם למטה בין מחויב(ת) כל קהלה לסלק במיטב לפי ערך דלמטה... ק״ק לוקוב״ לכל סכום ״< מאה ועשרים זהובים*... ...... כאטש לוקאװ איז געװען דורך און דורך חםידיש און איז געשטאנען אונטער דער השפעה פון דער אנטי־צױניםטישער שטעלונג מצד די אדמו״רים, האט די צױניםטישע באװעגונג נישט איבערגעהיפערט אויך די שטאט.... כמובן שהםובלים העיקרײם במרד הנ״ל הױ היהודים. רבים מהם ברחו והנשארים נרצחו, רכושם נבוז- בתיהם ובית הכנסת נשרפו. הכרוניקות הםולניות מצײנות כי בביקורו חידעו יאן קזימיר את זכויות היהודים שקבלו אותם מן המלך (או המלכים) שקדם לו. לוקוב בהױתה עיר כתר היתה נתונה לםמכותו הבלעדית של המלך ולכן יכול היה רק הוא לתת את הזכוױת, בנגוד לערי הפריצים שבהן היה הפריץ בעל הדעה. ...אחרי14 שנה של שלטון אוםטרי בא השלטון הרוםי. ב־1812 נוצח נפוליון ונשלח לגלות. פולין כוללת את הנםיכות הװרשאית ובתוכה לוקוב. קונגרם וינה מאשר ב־1815 את העובדות הקײמות. לוקוב עוברת לרוםיה. ופרק חדש נפתח ליהודי לוקוב, פרק שמםתײם עם מלחמת העולם הראשונה. שוב כבוש אוםטרי וגרמני ולאחר מכן עצמאות פולנית. יהודי לוקוב הופכים אזרחים פולנײם. בםםטמבר1939 באה שוב שואה על העולם. היטלר פלש לפולין ובזאת נחתם גורל יהדות פולין ובתוכה יהודי לוקוב— ק״ק לוקוב נחרבה לעולמים. .../׳הי׳ (יום) שנכפל כי טוב״ כ״ו אדר תפ״ט באםיפת הגליל שלנו, יצ״װ נמנה ונגמר למז״טי השמאים של כל קהילןות) הגליל כנרשם למטה בין מחויב(ת) כל קהילה לסלק במיטב לפי ערך דלמטה... ק״ק לוקוב״ לכל סכום״ג מאה ועשרים זהובים״.״ כאן דנים במם נוסף, שהשמאים הטילו על האםיפה הנ״ל של הקהילית לטובת הארגונים האוטונומײם: ועד4 הארצות װעד הגליל. מן הטבלה רואים אנו שלוקוב נמצאת במקום... נםולױן בונםרטה. ב־187 נחתם הםכם טילזיט, שהחזיר לנםיכות ורשה חלק מן האדמה הםולנית. החזרת םולין התקבלה בהתלהבות אצל היהודים ובתקוה. נםולױן היה נציג החוםש וזכויות האזרח. היהודים קיװ ששעתם לחוםש באה והם יהםכו אזרחי המדינה.די ײדישע באפעלקערונג אין לוקאװ איז אין אלגעמײן געװען אן ארעמע. די שוםטערס... אין די יארן 7—1906 האט די שטאט עקאנאמיש אויפגעלעבט אין שײכות מיטן איבערטראגן זיך פון גאסטמאנם שוך־פאבריק פון װארשע קײן לוקאװ. די דאזיקע פאבריק האט באשעפטיקט עטלעכע הונדעדט ארבעטער. עס האט זיך אויך געעפנט א צװײטע קלענערע שוך־פאבריק פון ױםף מענדל האכמאן. מאיר ליבערמאן האט פארלײגט אן אלבום־פאבריק. די בײדע לעצטע פאבריקן האבן אויך באשעפטיקט צענדליקער ארבעטער. דאם לעבן פון דער ײדישער באפעלקערונג איז געװארן לײכטער און אויך בײ די פוילישע שכנים איזא דאנק דעם די לאגע געװארןא בעםערע.... דעם 11טן נאװעמבער1918 איז פוילן געוראח אומאפהענגיק. דאם לאנד איז געװען רואינירט נאך די שװערע מלחמה־יארן. אויך בײ דער לוקאװער ײדישער באפעלקערונג איז די נויט געװעןא גרויםע. די לוקאװער לאנדםלײט אין אמעריקע האבן אויםגעדריקט זײער װילן צו שיקן הילף פאר די פארארעמטע לוקאװער ײדן.... די פאלקסשול האט עקזיסטירט3 יאר. צוליב די שיקאנעס מצד דער פוילישער שולמאכט און אויך צוליבן מאנגל אין געלט־מיטלען׳ האט די שול זיך געמוזט שליסן. דערמיט איז אונטערגעבראכן געװארןא װיכטיקער קולטור־צװײג אין לעבן םון ײדישן לוקאװ.לוקאװ האט אויך געהאט צוױי אײגענע חםידישע רבים— אויםער די םארשידענע שטיבלעך פון אנדערע חםידים, װי גערער, קאצקער, ראדזינער, אלעקםאנדער א״א. אײנער פון זײ איז געװען ר׳ עקיבא מאיר, װעמען מ׳האט גערופן דער מיעכאװער רבי. ער איז געװען קליץ און אויםגעדארט, געזעםן ױם ולילה און געלערנטן ער האט מער געפאםט תעניתים, װי געגעסן. זײנע חםידים זענען געװען באלעבאטישע יידן און בעל־מלאכות. דער רבי האט געהאטא קליץ בית־מדרשל, און דארט פלעגן קומען ווייבער אויסגיםן זייערע ביטערע הערצער און דערלאנגען ״קוויטלעך״. אין דעם רבינם בית־מדרש זענען אויך געזעםן יונגעלייטלעך און עוםק געװען אין לערנען. נאך דער פטירה פון ר׳ עקיבא מאיר, האט די רבישקײט איבערגענומען זײן אײניקל ר׳ אברהם קוטנער, װעלכער איז געגאנגען אין זײדנם דרכים.... עירנו לוקוב היתה ביםודה עיירה דתית מובהקת. בימים שעברו הלא כל תושבי העיר הױ דתײם׳ וטבעי הדבר שכל החײם הצבורײם התרכזו מםביב בתי הכנסת ובתי התפילה. ...אפילו לויט די אויבנאויפיקע נישט גענויע ציפערן, זעט מען, אז לפחות30 פראצענט פון די לוקאווער יידן זענען געווען הארעפאשניקעם און ארבעטער. בבלל איז די שטאט נישט געװען קײן גבירישע. יידן האבן בדרך־כלל שװער זיך געראנגלט פארן שטיקל פרנםה. איך געדענק, װי נאך אלם קינד האב איך געהערט אפט איבערחזרן דעם פזמון.- ״אי, װי נעמט מען פאניעם (די רוסישע) צײטן, פארא קאפיקע האט מען געקענט לעבן״. א פאקט איז, אז צװישן די יארן 1914—1930 איז די ײדישע באפעלקערונג פארקלענערט געװארן מיט30 פראצענט. מיר דערמאנט זיך, אז מען האט געד,אלטן אין איץ רעדן װעגן פארן, װעגן עמיגרירן, און מ׳האט מקנא געװען יעדן אײנעם, װעמען ס׳איז געלונגען ...במיוחד ״חױת״ הױ הבחירות לסײם׳ לעיריה ולקהילה׳ או בחירת רב חדש. לוקוב היתה מבצר ,׳האגודה״. בבחירות לעיריה בשנת1928 קבלה ״האגודה״ יחד עם הדתײם ױתר מ־ס607 מכל הקולות היהודײם אגב׳ בעת הבחירות ההן הױ ליהודים1ן רשימות כנגד2 של הפולנים. מזה אפשר ללמוד על ״הבדלי ההשקפות״ של יהודי לוקוב...... דערשראקן פון דער שטורמישער פאליע פװ שטרײקן, װאס די ערשטע רוסישע רעװאלוציע האט אנגעיאגט אויף די פאבריקן אין װארשע, האט דער בארימטער פאבריקאנט פון מעכאנישע שיך, דוד גאסטמאן, געכאפט און שנעל אריבערגעפעקלט זיץ גרויסע פאבריק, מיט אלע אירע אפטײלונגען, פון װארשע קײן לוקאװ. ...... אין יאר 1907, װען גאםטמאנם שוך־פאבריק האט זיך אריבערגעטראגן קיץ לוקאװ, ...... ר געדונגעןא נײעם לאקאל און אים געעפנט א. נ. ״קולטור־ליגע״. איןא לאקאל אויף בראװארנע גאס האבן זיך געפונען די פראפ. פאראײנען פון שנײדער׳ לעדער און בעקער. מיט דער פראפ.־ארבעט האבן אנגעפירט משה הובערמאן מיט די דעלעגאטן פון יעדן פאך. די קולטור־טעטיקײט איז געװארן אנגעפירט דורך מאטל בראנזויל׳ די ברידער פערקאל׳ ײדל אגמאן און מיץ וױיניקײט. עם איז אויך געשאפן געװארן דער ױגנט־בונד׳ װאם איז באשטאנען פון קרײזן פון פאר־ שידענעם עלטער: גאר ױנגע׳ מיטעלע און העכערע. זײ האבן געהאט אן אײגענעם קאמיטעט׳ װאם איז געשטאנען אין פארבינדונג מיטן קאמיטעט פון ״בונד״. דער ױגנט־ בונד פלעגט אראפברענגען פרעלעגענטן פון װארשעװער ״צוקונפט״ װי שלום הערץ׳ ארטור לערמער׳ לעאן אלער׳ יעקב צעלעמינםקי א״א. דער קאמיטעט פונעם ױגנט־בונד אין לוקאװ איז באשטאנען פון פאלגנדיקע חברים: הובערמאן׳ מנחם אגמאן׳ אברהם גאלדװירט׳ חנהקע דאנילאק׳ הינדע שפירא.םםר לוקאוו ...... עם איז כדאי צו פארשרײבן לזכרון די אלע לוקאװער, װאם האבן געקעמפט, גע• װירקט און מיטגעריםן די פאלקם־מאםע. איך װעל דערמאנען די, װאם איך געדענק, ...... אין רעליגיעזן םעקטאר האט לוקאװ׳ פארמאגט גאוניש־למדנישע געשטאלטן פון א הויכן מאראלישן גױוא און אויטאריטעט. זײ זענען געװען די׳ װאס האבן מיט זיד םארגעשטעלט דאס לוקאװ של מעלה.... השומר הצעיר בלוקוב ...... חלקנו את הצעירים לקבוצות, גדודים ועבודת הקן פעלה בהצלחה רבה• היתה לנו התמיכה של הארגונים הצױנײם הימנײם, רוחנית וכלכלית. הײנו ארגמ הנוער היחיד ברחוב היהודי, שחנך את הנוער לרוח הצופױת ולהתקרבות לטבע, לכן היינו הביבי הציונים הימנײם והשמאלײם. ...... די מעדעם־שול אין לוקאװ ...... לוקאוחנר יידן אץ פוילישן םילימרמיט צרות און קלעפ איז מען ענדלעד אנגעקומען קיץ לוקאװ און מען האט אונדז ארײנגעפירט אין דער ״קאזיאננע טשאיניע״ קעגנאיבער דעם מאגיםטראט. וױ עם האט זיד שפעטער ארויםגעװיזן, האבן די דאזארעם אין שטאט זיד באמיט, אז מען זאל די אלע, װאם זענען געװען באשולדיקט אין העלפן די באלשעוױקעם, ברענגען קײן לוקאװ. זײ האבן פארשטאנען, אז דא, אין לוקאװ, װעט זײן לײכטער אפצושרײען די גזירה. וכד הװהז אין עטלעכע טעג ארום האט מען אלעמען באפרײט, אןא משפט אפילו. ...... ענילעד איז געקומען דער באפעל צו פארלאזן די טורמע. די לוקאװער ײדן זענען געװארן ארומגערינגלט פון רײטער־פאליצײ און דער מארש האט זיד אגגעהויבן. אויפן װעג איז װידער אנגעקומען מיליטער און פאר די אויגן פון דער פאליצײ געפאדערט פון די ייח געלט. אזוי װי דער עולם האט קיץ געלט נישט געהאט, האט מען אנגעהויבן אראפציען פון די מענטשן די מלבושים אץ די שיד. קארלינםקי פון דער װארשעװער גאם אין לוקאװ האט נישט געװאלט אװעקגעבן זײנע נײע שטױול. די זעלנער האבן אים אנידערגעװארפן אויף דער ערד. אײנער פון זײ האט ארויפגעשטעלטא פום אויף זיץ האלח און די אנדערע האבן אים אראפגעצויגן די שטױול.... פון אומעטום האט ארויסגעשײנט די ײדישקײט. די סופרים— בונדיםטן— פלעגן ביים שרײבן די מזחהם און מגילהס אונטערזינגען רעװאלוציאנערע לידער... די געגרי־ װעטע שוםטער פלעגן זינגען לידער פון קאמף• ...... לוקאװ האט מיט איר אלטקײט זיך געקענט פארגלײכן צו די עלטםטע ײדישע קהילות אין פוילן. לוקאװ האט געהאט פיר בית־עולמם. דאס אלטע בית־עולם איז׳ װי פון זיך אליץ׳ אײנגעשרומפן געװארן. עס איז שוין געװען אזוי אלט׳ אז מ׳האס אפילו אויפגעהערט גײן אהין אויף קבר־אבותן קײנער פון די תושבים׳ אפילו פון די גאר אלטע לײט׳ האט נישט געדענקט די װאס האבן אויף יענעם בית־עולם גערוט. ...... פאר דער פוילישער אומאפהענגיקײט אין1918 האט די ײדישע באפעלקערונג אין לוקאװ טײער באצאלט:60 קרבנות. עם שטײט מיר נאך פאר די אויגן דאם שרעקלעכע בילד פון די דערשאםענע17 לוקאװער ײדן, דערונטער2 ױגנטלעכע: אריה קצבם און משהלע די קצבטעם. צװישן זײ איז אויך געװען מײן פאטערםא ברודער, מיץ פאטערם א קוזין און שמואל שקלאזשם פאטער. מען האט זײ אלעמען געכאפט הינטער דער שטאט און אומזיסט און אומנישט זײ דערשאםן. פיר װאכן זענען די קדושים געלעגן איןא גרוב און ס׳האט געקאםטא םך מי, ביז מ׳האט געפועלט, אז מען זאל דערלויבן זײ ברענגען צו קבר־ישראל. צוױי אנדערע ײדן, שלמהלע גאפל און זיץ שװאגער, האבן די פאליאקן דערטרונקען.דאם ײדישע לוקאװ האט פארמאגט טײערע און הארציקע מענטשן. צװישן די יארן 20—1918 איז אין לוקאװ געשאפן געװאחא פאלקםקיך׳ פאר די געלטער, װאם זענען אנגעקומען פץ די אמעריקאנער לאנדםלייט. איך געדענק, װי די צוױי טעכטער פון שטאט־רופא האבן מיט מםירת־נפש געארבעט פאר דער קיך און זיך באמיט. אז די חדר־קינדער זאלן געניםן פון דער קיך. די קיך האט זיך געפונען אין הויז פון פאליאק גראנטשעםקי.א צייט איז אין דעם לאקאל געווארן געשפילט יידיש טעאטעד אוןרפר לוקאוו ...... לוקאװ אין מײן זכרץסםר לוקאװ ...... כדאי צו באמערקן, אז ר׳ משה אהרון וױינטרויב, װאם פירט אן מיטן ײדישן לוקאװ צוױי צענדליק יאר און זארגט פארן כלל און פרט, לעבט אליץ באשײדן אויףא בוידעם־ שטיבל, װאם איץ צימער דערפון איזא בית תפילה. ער לעבט אפילו געװיםע צײטן אין דחקות, פארמאגט נישט קיץ פרוטה בײ דער גשמה. ער זארגט פאר אלעמען, אױםער פאר זיך. אין דער ערשטער צײט פון דער גאצישער אקופאציע שטײט ער בראש פון יודענ־ ראט, אבער מיט דער שטרעבונג צו ראטעװען ײדן און העלפן זײ מיט אלע מעגלעכקײטן. ער איז זיך מוםר־נפש פאר די, ער נוצט אוים אלע מעגלעכקײטן צו העלפן אלע װאס װענדן זיך נאך הילף. װען די דייטשן ימ״ש זעען, אז די קעגען מיט אים גארנישט מאכן, ליק־ װידירן די אים דעם ערשטן, נאך פאר אלע ״אקציעס״ אין לוקאװ. ער קומט אום װיא קדוש, אץ װיא אמתער ײדישער מנהיג. יהי זכרו ברוך. ...... װארעם שטעלט אײך פאר: נעמען און מאכן אויף אונדז לוקאװער אזא כלכול. נעמען און פארשװארצן אונדז פאר דער װעלט דאם פנים, אזא לוקאװער זאל נישט טארן ארויםפארן פץ שטאט קיץ ד׳ אמות, אז אומעטום וװ מיר קומען, זאל מען אונדז שטעלן דעם גנכ פאר דער טיר: לוקאװער רשעים! לוקאװער רשעים! ...... צו דער פארװאלטונג פון דער געזעלשאפט ״אגניווא״ אין לוקאװכער ס׳איז שפור פון מערב־אײראפעישעד ציוויליזאציע האט צו איר דערגרייכט. עס איזא גרויסער ספק/ אויב עס האט זיך דאן געפוגען אין לוקאוו אפילו אײן ײד, װעלכער זאל באזיצן אלגעמײנע בילדונג, אדער װעלכער זאל כאטש האבן ברײטערע ױדא^יסטישע ...... אזוי ארום איז אויד דער לעכנם־שטײגער פמ די לוקאװער אײנװוינעד געװען אײנטאניק. פון קיץ װעלכן ם׳איז אײנפלום פון דער ארטיקער נישט־ײדישער םביבה האט דאן אװדאי קימ רײד גישט געקענט זימ. ...די אנפירערשאפט פמ דער ײדישער פאלקס־ביבליאטעק דארף דעם הײנטיקן חודש פארװאנדלען איןא ױם־טוב פארן ײדישן בוך. זײ דארפן פארזעצן די אנגעהויבענע קולטור־ארבעט פון אונדזערע ערשטע פיאנערן— אן ארבעט פאר פארשענערן אמ בא־ ױיכערן דאס קולטור־לעבן אין אונדזער שטאט. ...... אין אונדזער שטאט׳ װעלכע צײלט נאענט פמ9000 ײדישע אײנוװינער׳ ציילן די לײענער אין די ביבליאטעקן 300, ד״ה3 פראצענט פון דער גאנצער היגער ײדישער באפעלקערונ^ג אמ אויב מיר װעלן נישט רעכענען אויף פראצענטער, איז דער אויםפיר״ אז עס לייענען בלויזא געװיםער טײל, װעלכער טײלט זיד אין ״באװעגלעכע״ און נישט ״באװעגלעכע״ לײענערס (אזעלכע׳ װאס טוישן זעלטןא בוך). ...... םםר לוקאװ ...םפר לוקאוו ...... קודם־כל התמלא בית הכנסת־האורחים, ה״הקדש״, בית־הכנסת הגדול׳ בתי־המדרש, ההמלאו ה״שטיבלך״ של החסידים, אפילו בית־המרחץ והמקװה. היהודים יראי־השמײם, תושבי ק״ק לוקוב, רחמנים בני רחמנים, לא יכלו לראות בצער אחיהם, והיו באים ומוציאים את הפליטים מבנײני הקהילה, מקרבים אותם, מפזרים אותם על פני הבתים, מושיבים במשפחות. סבורים היו, לא תאריך ימים השנאה. ולא כך היה. השנאה הלכה וגדלה מױם לױם׳ עברה ממקום למקום, פשטה על פני המדיגה, מן הקצה אל הקצה. ...... ײדן אין לוקאװער געטא ...צוריקגעקומען אין לוקאװ, זעגען מיר געלעגן באהאלטן בײ מיר אין שטוב׳ אין קעלער. מיץ שכנד״א פאלקע מיטן גאמען שטשאלקאװםקי, האט אונדז געבראכט עםן און אויך נײעם פון שטאט. נאך עטלעכע טעג האט אונדז די שכנה דערצײלט, אז ם״איז געשאפן געװארןא ײדישער געטא. מיר האבן פארלאזט דעם קעלער און מיר זענען אװעק אין געטא. ...... צוזאמען מיט נאך עטלעכע לוקאװער יידן זענען מיר געװען באהאלטן בײם אנדערן ברודער דאמאנםקי איןא בונקער, װאם האט זיך געפונען אונטערא חזירים־שטאל. דאם הויז איז געשטאנען בײא500 מעטער פון יענעם דאמאנםקי. מיר האבן דערהערט די געשרײען, אבער מיר האבן נישט *.עװוםט װאם ם׳איז געשען.... שמחת תורה1942 זענען געקומען די באנדיטן אומברענגען דאם ײדישע לעבן אין לוקאװ. בײם מיעכאװער רבין האבן ײדן געטאנצט לכבוד דער תורה. מיר, די ױנגע, זענען געקומען צו לויפן אמ געשריגן, אז די דײטשן זענען געקומען אונת ארויםענדיקן. דער רבי האט זיך געװענדט צו אונדז און געזאגט, אז מיר זאלן נישט שטערן, וױיל די טאנצן זײער לעצטן טאנץ, דער רבי האט אונדז צוגעזאגט, אז ער װעט נישט פארברענט װעח•א װאך צײט בין איך דאס מאל געװען אין לוקאװ. איך האב אײנגעטענהט מיט מײנע נאענטםטע, אז מען דארף אװעק פון דארט. לײדער זענען זײ נישט געװען גרײט צו לאזן אלץ און אװעק איןא שװערן װאנדערװעג.א סך פון זײ האבן געטרוימט צו פארן קײן ארץ ישראל, און פון רוםלאנד, האבן זײ געטראכט, איז נישטא קיץ װעג אויף צוריק. אנדערע האבן נישט געקענט זיך צעשײדן מיט די משפחות אץ איבערלאץ דאם ביםל פאדמעגן, װאם מ׳האט דערװארבן מיט שװערער מי. און אויסער דעם האט מעז דעמאלט דערצײלט פאנטאםטישע מעשױת, אז די מלחמה װעט נישט דויערן מער װי עטלעכע חדשים. בערלין װערט באמבארדירט, ענגלאנד און פראנקרײך װעלן שנעל פארענדיקן מיט די דײטשן. אין יענע גורלדיקע טעג האט מען געדארפט זיץ דרייםט אץ דעצידירט. אונדזערע נאענטע זענען על פי רוב דאס נישט געװען. ...... דער פדעזעס לענדער איז דערװײל נישט געזעסן מיט פארלײגטע הענט. ער איז אפט מיט רײכע פאקעטן געלאפן צום לאנדראט פישעל אינטערװענירן װעגן דער גזירה. עס זענען אויך געפארן דעלעגאציעס צום קרײזהויפטמאן קײן ראתין, און זײ, די הויפטמערדער, האכן, צונעמענדיק די רײכע מתנות, פײערלעך צוגעזאגט, אז אין לוקאװ װעט קײן שלעכטס נישט פאסיח, װײל כיז80 פראצענט ײדן זענען כאשעפטיקט און ארכעטן כײ דער דײטשער מאכט. דעריכער װעט לוקאװ פארכלײכןא ױדענשטאט. ...... דעטע ײח. די געםטאפא־תלינים נעמען עס צו און זייערע ליגנערישע צינגער זאגן צו. אז אין לוקאװ װעט גארנישט פארקומען. די לוקאװער יידן מעגן רױק ארבעטן. ...אין דעם טאג זענען דערשאסן געװארן ארום500 ײדן. די אלע װאם זענען נישט ארוים אין גאם אויפן ערשטן באפעל, זענען אויפן ארט דערשאםן געװארן. דאם זעלבע האט מען דערשאסן די קראנקע און שװאכע, װאם האבן אזוי שנעל נישט געקאנט ארוים פון די בעטן. די וױלדע רוצחים זענען אײץ אין שפיטאל אװ אויםגעשאםן אלע קראנקע צוזאמען מיטן שפיטאל־פערסאנאל. אזוי האבן די היטלעריסטישע בעסטיעם צוזאמען מיט זײערע משרתים געװילדעװעט ביז מיטאגצײט. ...... אין מעזריטש־פאדלאסק (אין שכנות פמ לוקאװ— דער איבעחעצער) האטא שיכירער זשאנדאר דערשאסן בערך20 ײדן. די דײטשן האבן דורכגעפירט אן אקציע פמ אװעקנעמען דאם פוטערװארג. אונטערן אויםרײד, אז ײדן גיבן גישט אװעק אלע פוטערם, זענען געקומען שטראף־אפטײלונגען און אין יעדער שטאט דערשאםן מער װי ...דעם פאריקן מאנטיק האבן אין טרעבושאװ די דארטיקע בחורים, װאם װאכן ב־־י נאכט קעגן אנפאלן פון באנדיטן, באקומעןא באפעל צו כאפן אלע ײח, און זײ צוצו־ שטעלן קײן לוקאװ. דאם דארף איז געװארן ארומגערינגלט און עם האט זיך אנגע■ הויבן די יאגד. מען האט געכאפט די ײדן אומעטום, אויף פעלדער און לאנקעם. דעדנאך האט מען זיי געבראכט אין דער שול־געבײדע, וװ עם קומען פאר די זיצונגען פון דער גמינע, און מ׳האט זײ געד,אלטן דארטא גאנצע נאכט. אד,ין האט מען אויד געבראכט דאם אנגעראבעװעטע ײדישע האב און גוטם. פאר די אויגן פון די יידן האט מען געראבעװעט און געברענט זײער מעבל און זײערע זאכן. די באשטימטע פון דער גמינע װעכטער האבן אװעקגעפירט די ײדן קײן לוקאװ. די ײדן האבן נאך געמוזט צוצאלן צו80 זלאטעם פארא פערזאן פאר די ריתע־הוצאות. ...... די פוילישע פרוי האט מיך צוגעפירט צוא ײדישער שטוב. איך האב דארט געטראפןא ײדישע משפחה. איך האב זײ געבעטן, אז זײ זאלן מיך לאזן איבערנעכ־ טיקן, זײ האבן מיר אבער אפגעזאגט, װײל לויטא דײטשער פארארדענונג האבן פרעמדע ײדן נישט געטארט געכטיקן אין פריװאטע שטובן, גאר אין בית־מדרש. איך האב טאקע איבערגענעכטיקט אין בית־מדרש צװישןא סך הײמלאזע מענער, פרויען און קינדער און צו מארגנם בין איך אװעק אין װוײטערדיקן װעג. גײענדיק פון שטעטל צו שטעטל האב איך זיך דערשלאגן קיץ לוקאװ• ...... עם איז צוגעפאלן די נאכט. דורך דער שפארע אין אונדזער באהעלטעניש האט מען געקענט זען אזא בילד: בײ ברענענדיקע שטורקאצן האבן אויפן מאדק זיך צונויפ־ גענומען דײטשן׳ אוקראןנער און אפילו פאליאקן׳ און זײ האבן זיך געפרײט װאם לוקאװ איז געװארן ״ױדענרײן״. זײ האבן כםדר געזונגען ײדנפרעםערישע לידער און מיר זענען געזעםן צונויפגעטוליעטע און דערע־ראקענע. מיר האבן אפילו נישט געפילט׳ אז מיר האבן נישט געגעםן. קײנער פון אונדז האט נישט באװיזן מיטצונעמען מיט זיך עפעס צו עםן אץ טדינקען. אין דער מהומה האט יעדער אײנער געװאלט ראטעװען נאר דאם לעבן.... אין מעזריטש האבן מיר געטראפן נאך לוקאװער יידן און מיר האבן שוין געמימט, אז דא װעלן מיר האבן מנוחה. אבער איןא געװיסן טאג זענען מיר אויפ־ געװעקט געװארן אין דער פרי פוןא שרעקלעכער שיםערײ. די באנדיטן האבן דאס געגא ארומגעשטעלט מיט זײערע מערדערישע צוהעלפער און דער הויפט־מערדער זײערער, דער געשטאפאװיעץ האון, האט ייד גענומען צו דער רײניקונגם־אקציע. צום צוױיטן מאל האבן מיר שוין געהערט דאם שוידערלעכע װארט: ״מעזריטש מוז װערן ױדענרײן״... מען האט צונויפגעטריבן די ײדן אויפן מארק. איך מיט מײן קאליקן ברודער אמ אהימ זענען אויך געװען צװישן זײ. אין דער באגלײטונג פוןא מוראדיקעד שיםעריי האט מען אונדז אלעמען געפירט צו דער באן. איבערן װעג האט מען אונדז אפגעשטעלט בײא טײך און באפוילן אפגעבן דאם געלט, גאלד און בריליאנטן. װער עס וועט נישט אפגעבן און מען װעט ביי אים עפעס געפינען, װעט גלײך דערשאםן װערן• פיל מענטשן זענען דעמאלט געשפרונגען אין טײך. די האבן בעםער געװאלט געפינען דעם טויט אין װאםער, אײדער פארברענט צו װערן אין פײער. אבער די םאדיםטן האבן אויך דא זײ בא ...דעם 27סטן סעפטעמבער 1939,27 טעג נאך אויםבראך פון דער מלחמה, בין איך מיטא ראװער אהיימגעפאח קײן לוקאװ פון װארשע, וװ איך האב זיך געפונען די לעצטע צייט. אויפן וועג האב איך געזען ווי מען רוימט אפ די דערהרגעטע און מעז לייגט זיי אין די ראוועם, כדי מתים זאלן נישט שטערן דער באװעגונג. ...די לוקאװער ײדן האבן זיך באמיט צוצוגרײטן צום אומגליק. מען האט זיך אײנגע־ ארדנט באהעלטענישן אין בונקערס און אויף בוידעמס.א םך זענען געלאםן אין די װעלדער. ...דעם 3טן מאי 1943׳ באלד נאבן אויפשטאנד אין װארשעװער געטא׳ איז דער לוקאװער געטא געװארן ליקװידירט. די רוצחים האבן זיד ארײנגעריםן שיבור׳ מיט מוזיק און מיט די ביקםן אין די הענט.א טײל ײדן האבן זײ דערשאסן אויפן ארט אוןעם איז אויך אדורך דער ױם־כיפור. פרומע ײדן האבן אנגעהויבן צונויפקלאפן םוכות. אויפן אכטן טאג האבן מענטשן זיך באמיט משמח צו זיץ, װי דער שטײגער איז אין שמחת־תורה. אבער אין מיטן דער שמחה איז דער פרעזעם פון ױדענראט ר׳ הערש־לײזער לענדער ז״ל געקומען פון ״לאנדראט״ מיט דער אױב־בשורה, אז מארגן קומט דאם סאר: מארגן װעט זיך אנהײבן אין לוקאװ דאם װאם מען רופט מיטן שרעקלעכן נאמען— ״אקציע״. ...אבער דעם 4טן טאג נאך פסח, דעם 2טן מאי 1943, איןא זונטיק־טאג, איז דאם געטא געװארן ארומגערינגלט צום לעצטן מאל. דאם איז געװען די אקציע ״יודנרית״. דאס ײדישע לוקאװ האט אויפגעהערט צו עקזיםטירן.... םםר לוקאװ ...... איןא םרילינג־טאג פמ יאר 1943, דעם 2טן מאי, איז פארגעקומען די ליקװידאציע םון יידישן לעבן אין לוקאוו. די דייטשע רוצחים מיט זייערע מיטד.עלפערם האגן אומ* געבראכט די אײנצלגע ײדישע משפחות, װאם האבן באװיזן ביז דאן זיך צו ראטעװען. מען האט זײ צוזאמענגעטריבן אויפן פלאץ פארן יודענראט און פון דארט האט מען זײ אפגעםירט קײן טרעבלינקע. ...... היה זה לילה ד,־27 לםפטמבר 1944, התאריך יהיה חרות לתמיד בזכרוני, כיום גבורה ואומץ של אחרוני צעירי לוקוב במלחמד, למען כבוד יהודי ויום הזכרון למותם של יקירי וקרובי.אין לוקאװ זענען געװען זײערא סך רעליגיעזע חדרים,א ישיבה,א תלמוד־ תורה, בתי־מדרשים׳ שילז אמ חסידים־שטיבלעך. רעליגיעזע פארטײען און אינסטיטו־ ציעס, לײ־קאסעס,א ביקור־חולים, חברה קדישא און אנדערע געזעלשאפטן, אנגעפירטע דורך די רעליגיעזע ײת. די דאזיקע מענטשן האבן כמעט אין אלע צײטן דאמינירט אמ אנגעפירט מיט דער שטאט אויף דער ײדישער גאס. די אנפירער פון די דאזיקע שיכטן און אויך אינםטיטוציעם זענען דאן געװען: מענדל פאריםאװער, געצל לאמפיטער, אברהם יענקל שענקער, שמואלקע אריד״ אריה־לײב לאנדוי, אפרים סאבעלאװער, משה... די ײדישע באפעלקערונג אין לוקאװ איז געװען געזעלשאפטלעך כמעט װי איזאלירט פון אנדערע שטעט אין פוילן. עם דערגײט דארטן נישט דער טעמפ פון דער גרויםעד באװעגונג, װאם װאקםט אן אין גאנצן לאנד אויפן געביט פון קולטורעלער און עקאנא־ מישער אנטװיקלונג. װען טײל ײדן האבן שוין געהאט אפילו פארנומען אנגעזעענע פאזיציעם אין דער אלגעמײנער װירטשאפט אין לאנד און זענען אדאנק זײערע קאפי־ טאלן געװארן קרעדיטאח, גרויםע םוחרים, פארדרײטשיקעם אמ ארענדארן— זענען די לוקאװער ײדן אלץ נאך געבליבן קבצנים, ציענדיק קוים פרנסה. ...... א פארצװײגט פראגרעסױו ײדיש קולטור־לעבן האט זיך אין לוקאװ אנגעהויבן ערשט נאך דער ערשטער װעלט־מלחמה.א טײל םון דער ײדישער ױגנט׳ װאס האט געהאט געלערנט אין די ישיבות האט זיךא װארף געטאן מיט גיריקײט צו װעלטלעכער בילדונג. ...... פאר דער ערשטער דעפארטאציע האט דער לוקאװער רב זיך אנגעטאן אין זײן קיטל, געזעגנט זיך מיט דער משפחד״ װען די דײטשן זענען געקומען אים נעמען, איז ער מיט זײ ארוים פאר דער טיר און דערקלערט, אז װײטער װעט ער נישט גײן. זײן טויטן קערפער האט מען שפעטער געפינען לעבן זײן דירה. ...םםר לוקאוו ...... איד בין געבליבן נאד עטלעכע טעג אין לוקאװ, ארומגעגאנגען איבער די גאםן םון דעם אויםגעהרגעטן ײדישן שטעטל און דאם הארץ איז םול געװארן מיט צארן. ...... דעם ערשטן ציטער האבן מיר׳ לוקאװער יידן, דערפילט דעם 18טן םעפטעמבער 1939׳ װען אויף די גאםן פמ שטעטל האט מען דערהערט דעם גזלנישן דייטשן׳ צעױ• שעטן געשריי־ ״מענער ארוים!׳ מיט געװאלד האבן די געשטאפא־לײט ארויםגעשלעפט מענער פמ די שטובן׳א ביםל דערשאםן אויפן ארט אוןא גרויםן טײל האבן זײ פאחאמלט אויפן פלאץ נאחטאוױטשא און דערנאו םארטריבן פון שטאט אויםן שעד־ לעצער שאםײ. ...... הקאמבונד, על הקומוניםטים ועל הפולקיםטים. נםפר להם על חיים תרבותיים. הײנו מתפתלים באידיאלים ובחלומות על תיקון ועתיד עולם שונה. זאת היתה תקופה נהדרת של חײם יהודײם בלוקוב. ...די ערשטע #זכרה נאך די קדושים סוז לוקאװ 1947, פױלן ...... דער אומקום פון ײדישן לוקאװ— שלמה פרענגלער429 ...מיר זעען דערפון׳ אז די שול. וואס כמיעלניצקי האט פארברענט, איז געװען נישט די ערשטע. לויט אלע ווארשײנלעכקײטן איז די שול, װאס װערט דערמאנט אין דער אויבגדערמאנטער שאלה צום מהר״ם, געװען דער ערשטער מקום קדוש, װאס לוקאװער יידן האבן דארט אויפגעשטעלט. דער בנין איז אן ספק, געשטאנעןא לענגערע צײט ביז ער איז פארברענט געװארן. אבער דאס איז אויך נישט מער װיא השערה. היות װי א קהילה װערט נישט געבוירן איבער גאכט אץ איזא שטופגוױיזע אנטװיקלוגג׳ און אין יענע צײטן האבן ײדן נישט געקענט אויפשטעלןא שול אן דער געהעריקער דערלוי• בעניש און פריוױלעגיע, איז ממילא אגצונעמען אז דער ײדישער ישוב אין לוקאוד האט זיך אנגעהויבן אץ 15טן יארהונדערט, אויב גישט פריער.... די קאלטע װיבטן, װאס האבן אגגעהויבן בלאזן פון היטלער׳*דײטשלאבד, האבן דערגרײכט פוילן. עס האט זיך אנגעהויבן די אנטיסעמיטישע ״אװשעם״־פאליטיק. דער עקאנאמישער באיקאט קעגן ײדן, דער פארבאט פון דער ײדישער שחיטה. צוזאמען מיט אלע ײדן פון פוילן, האבן אױך די לוקאװער ײדן גערופןא פראטעסט״פארזאמלונג׳ אין װעלכער עס האבן זיך באטייליקט אלע ײדישע ריכטונגען. די געשעפטן זענען געװען געשלאסן און די ארבעט אין די פאבייקן און װארשטאטן איז געװען אפגעשטעלט.ב־1928 נפתח בית הספר היסודי של ״צישא״ בן4 כתות ו־4 מורים. עזרו בהחזקת בית הספר אנשי העיר באמריקה וארגון בתי הספר המרכזי בװרשה. השלטונות הפולנײם נתנו רשות לפתוח את בית הספר. חדרי הכתה היו גדולים׳ נקיים ונוחים. קבלו ילדים מגיל6 ומעלה.... ססרלוקאוו ...... װעלוול ראזענפעלד סון די עלטסטע שוחטים אין לוקאוד (זײדע פונעם דיכטער מ. זאנשײן) ...אי ן לוקאו ו הא ט פריע ר געברענ ט א פלאמי ק חסידו ת פו ן אל ע אפצווייגונגע ן פו ן קאצק
The passage describes Hasidism in Lukow but does not explicitly state formal organizational affiliation.
שלהב ת החסידו ת ש ל קוצ ק
The text describes later influence or identification, not a formal affiliation.
באסיפ ת הגלי ל שלנו
The passage describes an assembly of the regional communities, but membership is contextual.
- dateText:
- 1727
לוקאװ הא ט געשפיל ט א באדײטנדיק ע רא ל אי ן דע ם לובלינע ר גלי ל
- dateText:
- 1727
- role:
- significant role
נםולױ ן הי ה נצי ג החוםש וזכויו ת האזרח
The OCR is unclear.
- context:
- Napoleon is described as a representative of freedom and civil rights.
דע ר םארשטײע ר פו ן ד י האנטװערקע ר אי ז געװע ן אנש ל מאנשפײזער
The text says he headed the artisans, not the Jewish community; this claim is omitted.
די עיקרדיק ע עמיגראצי ע אי ז געגאנגע ן קי ץ אמעריקע
- period:
- 1914-1930
- scope:
- principal emigration destination
די , װא ם האב ן ניש ט בא ־ קומען קײ ן דערלויבעניש ן צ ו פאר ן קײ ן אמעריקע , זענע ן געפאר ן קי ץ פראנקרײך
- condition:
- unable to obtain permission to travel to America
דו ד גאסטמאן , געכאפ ט או ן שנע ל אריבערגעפעקל ט זיץ גרויס ע פאבריק , מי ט אל ע איר ע אפטײלונגען , פו ן װארש ע קײ ן לוקאװ
- from:
- Warsaw
- moved_entity:
- factory
הא ט אויך ער , ליבערזאן , אײנגעפאק ט זי ץ גאנצ ע פאברי ק מי ט אל ע נייעסט ע מאשינע ן או ן אײנריכטונגען או ן שנע ל אריבע ר נא ך לוקאװ
- from:
- Warsaw
- moved_entity:
- factory
פו ן װארש ע קײ ן לוקאװ
- former_location:
- Warsaw
חיה פעלצמא ן
The passage does not explicitly identify the role of the named person.
- role:
- signature_or_attribution
פיר ט א ן מיט ן ײדיש ן לוקא װ צוױי צענדלי ק יא ר
- durationText:
- two decades
אי ן לוקא װ געפוגע ן באגײםטערט ע אנהענגער . ם׳זענען דא ן אנטשטאנע ן פאראײנע ן או ן געזעלשאפטן
אי ן דע ר זעלבע ר צײ ט הא ט זי ד אוי ד ארגאניזיר ט דער חםידישע ר לאגע ר אי ן דע ר ,״אגודד״״
דאנ ק אברה ם וױיסבוי ם זענע ן א ם ך ייז ץ געראטעווע ט געווארן
The passage attributes the rescue of many Jews to Abraham Weisbaum, but the wording is OCR-corrupted.
ד י םאװיעט ן זיך צוריקגעצויג ן פ ץ לוקאװ , װא ם ז ײ האב ן געהא ט פארנומע ן צײטװײליק
OCR spelling is unclear.
- duration:
- temporary
The Jewish population declined by 30 percent between 1914 and 1930.
David Gastman moved his mechanical shoe factory from Warsaw to Lukow.
Liberman moved his album factory with modern machinery from Warsaw to Lukow.
Gastman’s shoe factory moved to Lukow in 1907.
Three young people decided to establish Hashomer Hatzair in Lukow.
Berish Lichter was murdered after the Polish military returned.
Lukow Jews were ordered to leave the prison, surrounded by mounted police, and a march began.
A public kitchen was established in Lukow using funds from American landsmen.
A school for Jewish children was organized there, and Poliak Chegiarski was its director.
Jews from Lukow were deported by train to Treblinka.
The unnamed narrator(s) returned to Łuków, hid in a cellar, and later entered the Jewish ghetto; no named participant is established.
Bandits arrived on Simchat Torah 1942 to destroy Jewish life in Lukow.
The Gestapo reportedly planned to destroy a specified number of Jews.
The sick and hospital personnel were shot in the hospital, without attributing the victims to Lukow.
Approximately 500 Jews were shot; the passage does not specifically identify them as the Lukow Jewish community.
The narrator traveled from town to town and arrived in Lukow; remove the unsupported Lukow-as-subject participant.
Armed perpetrators surrounded Mezritch and assembled Jews for a violent action.
The narrator returned from Warsaw to Lukow on 27 September 1939.
The Soviets withdrew from Lukow two days before the narrator returned from Warsaw.
An Aktion was announced to begin in Lukow the following day.
The Lukow Jewish community ceased to exist after the May 1943 action.
German perpetrators and collaborators deported Jewish families from Lukow to Treblinka.
The narrator stayed in Lukow for several days and walked through its streets.
German forces raided Lukow and seized men on 18 September 1939.
Lukow Jews called a protest assembly against antisemitic policies; all Jewish currents participated, and businesses and workplaces closed.
The CISHA elementary school opened in 1928 with four classes and four teachers; the passage does not state a place.