Treblinka

... עס ווערט דערציילט פון עדי ראיה, אז אפט, ווען עס פלעגן אנקומען צוגן קיין אשוויענטשים אדער בעלזשעץ, צי טרעבלינקע, פלעגן די קרבנות זוכן דעם וועג צו די גאזקאמערן, כדי וואס שנעלער צו פארענדיקן זייער פיין. צו דער פיין פון די קרבנות אויף דער ערד פון לוקאוו איז אזא דערלייזנדיקער טויט נישט געקומען אזוי שנעל ווי זיי האבן געבעטן. די דייטשע מערדער, מיט זייערע אוקראינישע, לעטישע און פוילישע צוהעלפער, האבן אויף דער ערד פון לוקז^וו געפראוועט גיהנומס פאר יידן, גיהנומס לגבי וועלכע אלץ, ווזןס איז געשילדערט געווארן פון גיהנום, ווערט בלייך.

מסופר ע״י עדי ראיה שמהרכבות שהיו מגיעות לאושונצ׳ים, לבלז׳יץ או לטרבלינקה, היו הקורבנות יוצאים ומחפשים בעצמם את הדרך לתאי הגזים כדי למהר ולגמור עם סבלם. אך לקורבנות הסובלים על אדמת לוקוב לא בא המות המצופה כל כך מהר. הרוצחים הגרמנים עם עוזריהם האוקראינים, הליטאים והפולנים ניהלו על אדמת לוקוב גיהנום ליהודים, מצב שכל תאורי הגיהנום לגביו הינם חױורים. ...

... געזוכט זיך צו ראטעװען האט מײן שװעסטער מיט מאן און קינה געבעטןא באהעלטעניש בײ קריסטלעכע םרײנה מאנכע םון זײ ״לינקע/ אנטוישסע, אויסגעלאכטע, סאריאגט מיט הינט^ האבן אויסגעהויכט זײער לעצטן אטעם אין גיהנום טרעבלינקע. ...

... געהייםן זינגען די ״התקוה״ און צוזאמען מיט אלע יית האט מען די אפגעשיקט צו דער באז אװ פון דארט קיין טרעבלינקע. ...

אחרי3 חדשים של שקט יחםי עלתה עלינו הגםטפו וכל היהודים שעבדו באזור׳ הועברו לשוק החזירים. שם פגשתי את אחי גודל גריצר׳ וםכמנו לקפוץ מהרכבת. בשוק ראיתי איך שאיטשה קרםיק מרעיל עצמו. םפרו לי שגם הולברג׳ חתנו של טנקולםקי׳ הרעיל את משפחתו ואת עצמו. משוק החזירים העבירו אותנו לרכבת וגרשנו לצריפים. שם הײנו צריכים לחכות לרכבת למזריטש׳ שהיתה צריכה להובילנו לטרבלינקה. לי ולאחי גודל לא היתה הםבלנות לחכות לרכבת וברחנו מהצריפים. עמנו ברח גם דוד פרידמן (בנו של מנדל לנדר). בחוזרנו ללוקוב׳ הםתתרנו בביתי׳ במרתף. שכנתי הפולניה׳ בשם טצ׳ולקובםקי׳ הביאה לנו אוכל וחדשות מן העיר. אחרי מםפר ימים םפרה לנו השכנד״ שיצרו גיטו יהודי. עזבנו את המרתף ועברנו לגיטו. ...

... כל יהודי העיר גורשו לחצר החזירים׳ שם גם פגשתי את אשתי וילדי. את כל היהודים האלה העבירו בלילה לרכבת ,הכניםו אותם לקרונות המוכנות ושלחום לטרבלינקה. ...

קײן טרעבלינקע ...

... ס׳איז שפעט, טאקע שפעט• אלץ איז געענדיקט. מימ מאמעס טרערן זענען אין אש םון טרעבלינקע! ...

... שוין מיטא געװיםער צײט צוריק פאר דער ערשטער אקציע פון אויםראטן די ײדן אין אונדזער שטעטל לוקאװ, זענען צו אונדז דערגאנגען ידיעות— אײנע שרעק־ לעכעד םון דער צװײטער— װעגן פארשידענע אויםראטונגם־אקציעם אין װארשע, נאװאמינםק, לובלין, לובארטאװ, כעלם און אנדערע שטעט. עם האבן זיך אנגעהויבן באװײזן בײ אונדז אין שטעטל ײדן אנטלאפענע פון פארשידענע שטעט וװ אזעלכע אויםראטונגם־אקציעם זענען פארגעקומען. עם האבן זיך געראטעװעט צו אונדז אין שטעטל ײדן, װאם זענען געשפרונגען פון צוגן אויפן װעג קײן טרעבלינקע. זײ האבן דערצײלט אין שטעטל װעגן די שוידערלעכםטע איבערלעבונגען, די נגישות און פײניקונגען פון די היטלעריםטישע רוצחים, די אויםטערלישע פאקטן פון םאדיזם איבער פרויען, זקנים און קלײנע קינדער. דאם בלויזע הערן פון זײערע איבערלעבונגען האט געמאכט גלױוערן דאם בלוט אין די אדערן•

... עס װערן צו אונדז, אין לוקאװ, ארײנגעמריבן פיל ראדזינער ײדן און אויך סון די ערטער ארום לוקאװ: פון םטאניען, קאצק, זשעלעכאװ, און אויך פון די דערפער ארום. לוקאװ װערט דער זאמלפונקט פון ײדן, װעלנע דארפן אפגעשיקט װערן קיץ טרעבלינקע. ...

הײנט, װען איך שרײב אט די װערטער, קומט פאר אײנע פון די דײטשע כםדרדיקע מערדערײען. זײ רופן עם: ״מאכן די שטאט ױדענרײך. פון נעכטן אן ביז דער איצ־ טיקער מינוט (9 אװנט) הער איךא כםדרדיקע שיםערײ. אט די אקציע בײ אונדז האט זיך אפגעשפילט אויף אזא אופן: צו ערשט האבן מיר געהערט װעגן געטא אין װארשע, װעגן בעאשעץ, טרעבלינקע, לובלין. מיר האבן געהערט װעגן דעם פון דער װײטנםן מען האט דערצײלט, אז עם זענען אומגעקומען הונדערט, צוױי הונדערט טויזנט. בײ אונדז אין שטאט זענען ײדן ארומגעגאנגען פרײ. קײן געטא איז נישט געװען. עס זענען בלויז געװען ײדישע געגנטן, אבער ײדן איז געװען דערלויבט צי באװעגן זיך פרײ. זומער האט מען שוין די ײדן פארװערט אװעקצוגײן װײט פון זײער וװינארט. אויב מען האט געטראפןא ײד אויםער דער שטאט, האט מען אים פשוט דערהרגעט. שפעטער האט מען אנגעהויבן אײנארדעגען גרויזאמערע אנפאלן אויף ...

... פון צװישן דעם אנגעטריבענעם עולם אויפן מארק, פלעגן פארשידענע פירמעם, איבערהויפט דײטשע, אויםקלויבןא טײל אויף ארבעט. די איבעריקע זענען אפגעשיקט געװארן קיץ טרעבלינקע.א םך פלעגן פרײמ אנטלויפן אמ שפרימען פון די לויםנדיקע צוגן. װעגן אט די קרבנות װײם איך גארנישט•

... 4א זײגער נאך מיטאג װערט שטיל. מען פירט אװעק אין רײען די לעצטע יידן קײן טרעבלינקע. מיר הערן זײערע טריט׳ מיר זעען װי זײ קוקן זיך אום צום לעצטן מאל אויף זײער געבורטם־שטעטל׳ אויף זײער הײם. זײ גײען צום טויט די לעצטע״ נאך זײ בלײבט דא אפגעװישט דער ײדישער ישוב. ...

... עם דערנענטערט זיד חודש אלול מיט זיינע פארכטיקע טעג פון ערב ראש השנה 1942. מיר הערן װעגן די צוגן׳ װאם פירן ײדן קיץ טרעבלינקע. דאם דערצײלן אונדז די געשפרונגענע פון די װאגאנעס. מיר פילן׳ אז די שװארצע כמארע דערנענטערט זיד צו אונדזער שטאט לוקאװ. די אברים ײעח װי אפגעשטארבן׳ פאראליזירט. ...

... ביז מיר האבן צוריק זיד דערקליבן קיװ לוקאװ. דארט האב איך געטראפן די עלטערן צוזאמען מיט דער גאנצער משפחה. קיװ געטא איז נאך דאן אין לוקאװ נישט געװען. מיר האבן געהערט װעגן טרעבלינקע, װעגן אויםראטונג־לאגערם, אבער אין דער אמתן האבן מיר דערין נישט געגלײבט. מיר האבן זיך דאם גארנישט געקענט פארשטעלן. די מענטשן האבן אויםגעהערט אונחערע דערצײלונגען םון די װאגאנען׳ אבער זײ האבן װײטער געלעבט מיט אילוזיעם. זײ האבן נישט געװאלט גלײבן, אז עם דערװאדט זײ דאם שרעקלעכםטע.

... איןא םרילינג־טאג פמ יאר 1943, דעם 2טן מאי, איז פארגעקומען די ליקװידאציע םון יידישן לעבן אין לוקאוו. די דייטשע רוצחים מיט זייערע מיטד.עלפערם האגן אומ* געבראכט די אײנצלגע ײדישע משפחות, װאם האבן באװיזן ביז דאן זיך צו ראטעװען. מען האט זײ צוזאמענגעטריבן אויפן פלאץ פארן יודענראט און פון דארט האט מען זײ אפגעםירט קײן טרעבלינקע. ...

... ביום אביב׳2 למאי בשנת 1942׳ התקײם חסול חײ יהדות לוקוב. הרוצחים הגרמנײם ועוזריהם המיתו את המשפחות היהודױת שהצליחו להציל עצמן עד אז. כנסו אותם במגרש לפני הױדנרט ומשם העבירום לטרבלינקה. ...

די שטאט לוקאװ האט אין טאג פון5 אקטאבער1942 (בײם אנד׳ײב חורבן לוקאװ) געצײלט אן ערך ססס.10 ײדן, דערין ביז2000 פארשיקטע פון דער סלאחאקײ. קײן געטא איז לכתחילד״ נישט געװען. ײדן האבן געוװינט צוזאמען מיט פאליאקן. די ערשטע אויפטרײםלונג איז געקומען אן ערך6 װאכן פאר דער אײגנטלעכער קאטאס־ טראפע. ס׳איז דאן געלונגען אפשרײען די גזירה׳ אבעד צחאמען דערמיט איז שוין גרינטלעך פארשוװנח די רו און גלײכגעװיכט. אין אנבליק פון אן עװענטואליטעט צו װערן פארניכטעט איז שוין נישט ניחא געװען ארבעט און פרנםה, בפרט, אז עס פלעגן בהדרגה אנקומען ידיעות װעגן טרעבלינקע. לכתחילד, האט טרעבלינקע נישט באדײט פארניכטונג, נאר פארשיקונג. מען האט געמײנט, אז דאס אדט געפינט זיך אויף יענער זײט פון טײך בוג. פאמעלעך איז געװארן פאר אלעמען קלאר דער אײגנטלעכער אינהאלט פונעם שחיטה־ארט טרעבלינקע. בפרט נאך פון דערצײלונגען פון עדי ראיד״ װאם האבן זיך על פי נם געראטעװעט פון דער געסטאפא. ײדן אידענטיפיצירן אפט די באגריפן געםטאפא, ם.ס. און ם.ד. געםטאפא־לײט זענען די אלע, װעלכע טדאגן אויף זײערע אוניפארמעןא טויטן קאפ־צײכן. דער געםטאפא־פאםטן אין ראדזין האט צוגע־ זאגט שוץ און השגחה, פארארז־נט דאם שאפן פוןא וװין־געטא, אגב, גאנץ שװאך געהיטן, און אינםטרױרט דעם יודענראט אין פאל פוןא נישט געוװנטשענעם וויזיט םון באװאפנטע דײטשן אדער אוקראינער, תיכף צו טעלעםאנירן, כדי די יידן אפצו־ היטן פון װעלכן נישט איז בית און שלעכטם.

שבת, דעם 8טן נאװעמבער 1942, האט מען מיך צוזאמען מיט נאך הונדערטער ײדישע ארבעטער פארנומען פון דער װאםערלײטונג. דער אקט איז פארגעקומען4א זײגער פאר טאג— ם׳זאל קײנעם נישט אײנפאלן קימ מחשבה װעגן אנטלויפן. מען האט אונדז פארלאדן אין װאגאנען. ריכטונג— טרעבלינקע. ...

... ן איבערגעלאזן בלױז 10 פראצענט.4א זײגער נ.מ. איז שוין געװען סוף חורבן. די צאל קרבנות פונעם ערשטן טאג האט באטראפן ססס.5 נפשות. אלע זענען אפגעפארן קיץ טרעבלינקע. דעם פאקט האבן פעסטגעשטעלטא רײ ױנגעלײט אמ פרויען װאס זענען געשפדונגען פון די װאגא־ נען. דאנערשטיק׳ דעם 8טן אקטאבער, האבן די דײטשן, דורך דער פארמיטלונג פונעם ױדענראט, מודיע געװען דער איבערגעבליבענער באפעלקערונג— װער נאד אין די באד,עלטענישן און װער אויף דער פרײ— אז אלע זאלן זיך מעלדן אינעם יודענראט, וװ זײ װעלן באקומען אן ארבעטס־צוטײל אויף די עקזיסטירנדיקע פלאצװוקעס. ס׳האבן זיך געשטעלטא ססס.2 מענער און פרויען. נאך מיטאג איז דער זאמלפלאץ געװארן ארומגערינגלט דורך דײטשן און אוקראלנער און אלע ײדן האט מען אנגעלאדן אין װאגאנעו אמ אפגעפירט וױדער קײן טרעבלינקע. ...

אין דעם זעלבן צימער זענען בעת מעשד. געזעםןא ײדישער אםיציר פון דער פוי־ לישער ארמײ אוןא ײדישער פאליציאנט. דער פאליציאנט האט מיך שטארק אנגע־ קוקט און לםוף האט ער זיך אנגערופן. אז איך בין זײער ענלעך צוא ײנגל. װאם איז געװען מיט אים אין טראנםפארט קײן טרעבלינקע. דאם ײנגל האט געהײסן מרדכי גערעכט. ...

... ליבערמאן דוד (פרץ עליע אביגדורםא זון)׳א חםידישער ײד׳ מיטגליד פון ױדענראט. װען ער איז מיטא גרויםער צאל ײדן געװען פארזאמלט אויפן מארק־סלאץ׳ אין שטעטל׳ באקומט ער פון דער געשטאפאא באפעל צו זאמלען ביי די יידןא םומע געלט. װען ער האט שוין צונויפגעזאמלטא גרויםע סומע געלט׳ דערוװםט ער זיד׳ אז מען שיקט די יידן קיץ טרעבלינקע. ער גייט דאן צו צום געםטאפאװיעץ און זאגט איםי ״זע׳ איך האב דאס געלט. דו װילסט נאך׳ אז מיר זאלן כאצאלן פאר דער ריחע קיץ טרעבלינקע? מיר זאלן אײך באצאלן פאר דער טובה װאס איר שיקט אונדז צום טויט״? מיט כעם צערייסט ער דאם געלט און פאטשט דעם געםטאפאװיעץ. די אוקראינער באנדיטן װארפן זיך אויף אים פון הינטן און ער װערט צעריסן אויף שטיקער.

... הױ הרבה יהודים עם דמױן שהאמינו שכל זה יעבור, שנת1940 הביאה עמה את ד״׳אקציה״ הראשונד.: בריאים הושארו והאחרים החלו להשלח לטרבלינקה. ...

... אך הכאב דורש את שלו והוא יד וזכרון בכל מקום שיש יהודי. לכן אנו, בני לוקוב, נשאיר יד חכרון לעיירה קטנה יהודית שהושמדה. כי הרי העײרות היו הראשונות שנעו בנחלי דם. הם הױ שבנו את הבונקרים הראשונים. אנו הײנו הראשונים שהבאנו את הבשורות האױמות לטרבלינקה. ומאתנו רצו ליער והחלו לחשוב על התנגדות וקרב. אנחותינו מן הבונקר בעײרות שמע אנילװיטש ולעװרטװסקי, אנטק וצביה, חײקה וקװנר, אותנו החלו לשרוף ולרצוח כבר לפני25 שנה, ...

... פונעם חזיר־מארק האט מען אונדז אפגעפירט צו דער באן און אונדז ארײנגעטריבן אין באראקן. דארט האבן מיר געדארפט װארטן אויפן צוג פון מעזריטש׳ װאם האט אונדז װידער געזאלט פיח קיץ טרעבלינקע. איך און מיץ ברודער גאדל האבן נישט געהאט קיץ געדולד צו װארטן אויפן צוג און מיר זענען אנטלאפן פון די באראקן. מיט אוגדז איז אויך אגטלאפן דוד פרידמאן (מענדל לעגדגערם זון).