Judenrat

... הערשל לערמאן איז געװעןא מיטגליד פון ױדענראט, אבער ער האט קײנעם חס ושלום קײן שלעכטם נישט געטאן, און דערפאר איז ער פון די ערשטע ליקװידירט געװארן. שמחה לענדער, דער לעצטער פרעזעם פון דער אגודה־ױגנט, איז פאליציי־ קאמענדאנט, אבער ער זאגט זיך אפ צו הערן די באפעלן פון די נאצישע מערדער און פון אײגענעם וױלן גײט ער מיט זײן פאטער, הערש לײזער, און קומט אום אין דער ערשטער אקציע. און אזויא םך אנדערע. עטלעכע חברים, מיט דעם רימערם זון בראש, ארגאניזירןא באװאפנטן װידערשטאנד, און אזוי פאלן די מנהיגים און די חברים פון דער אגודה און איר ױגנט. ...

די שטימונג איז געװארן מיט יעדן טאג ערגער און האפענונגםלאזער. מען איז ארומגעגאנגען װי צעמישטע. עם איז פשיט פארשװ נדן דער שלאף פון די אויגן. מען האט זיך געהאלטן איז אימ באראטן װאם צו טאן? װי אזוי זיך צו העלפן? מענטשן זענען געלאפן צום ױדענראט, צום קהלה־פרעזעם און געהאלטן איו אימ שרײען: װאם װעט זײן? פאר װאם זעט מען נישט עפעם צו טאן? פאר װאם שװײגט מען׳ װען דער חלף ליגט אויפן האלדז? זײ האבן געענטפערט אימ זאך: מען דארף ארבעטן... מעגלעך׳ אז די דײטשן װעלן די ארבעטם־מענטשן פון זײערע פלאצװוקעם נישט טשעפען און די באשעפטיקטע בײ זײ ײח װעלן בלײבן לעבן. ...

נאך דער פוטער־אקציע קומטא גאלד־אקציע. דער יודענראט באקומטא ציר־ קולאר, אז די ײח פון לוקאװ מוזן אומבאדינגט צושטעלן10 קילאגראם גאלד פאר דער דײטשישער מאכט, װײל די ײדן זענען גענוג רײך און צװישן זײ געפינען זיךא טך גאייד־הענדלער. אין קעגנפאל װעלן אויםגעשאםן װעחא האלבע שטאט ײדן. ...

די ערשטע האט מען אויפגעװעקט דעם ױדענראט און זײ אין דער אונטעתועש אװעקגעטריבן צום חזיר־פלאץ. דערנאך האט מען ארויסגעטריבן די גאנצע ײדישע באפעלקעדונג— מענער, פרויען מיט קינדער— אלע נאקעט. אפילו קימפעטארינס האט מען געטריבן פון די בעטן מיט די קלײנע עופהלעך אין די קישעלעך. מען האט געטריבן אלטע לײט, זקנות אין די העמדער, געשלאגן זײ מכות־רצח און געשריגן און געזידלט־ ״איר העסלעכע הינט! איר האט דעם קריג געמאכט! איר קרעציקע באנדע!״ ...

... מיװ קרובה איז שוין נישט געװען אין געטא. זי איז אװעק מיט דער אקציע אין הארבםט 1942• איד בין אחץ אין ױדענראט אװ געבעטן, אז מען זאל מיר געבן אן ארט וװ צו שלאפן. מען האט מיד געשיקט איןא באראק וװ אין צוױי צימערן האבן געוװינט ביז100 פעדזאן. דארט איז געװען שמוציק אװ ענג• איד האב נישט געהאט װו זיד אװעקצולײגן. ...

װידער זענען אדורך עטלעכע טעג און מען האט אנגעהויבן רעדן װעגןא נײער ״אקציע״. קײנער האט נישט געקענט זאגן פון װאנען די ידיעות נעמען זיך, אבער עפעם האט זיך געפילט אין דער לופט. די, װאם זענען געשטאנען נאענט צום ױדענראט זענען אומרויקער געװארן. ײח זענען װידער אװעק אין די דערפעד זיך באהאלטן בײ באקאנטע פויערים. אנדערע האבן אין געהײם געבויט אין די מויערן און קעלערס באהעלטענישן, ״סכראנעם״, אבער דער גרעםטער טײל פון די ײדן אין געטא האט געװארט אויף ניסים. װאס ם׳װעט זיץ, זאל זיץ— םײ װי איז נישטא קיץ אויםװעג. ...

... דאם לעבן פון די ײדן אין לוקאװ איז מיט יעדן טאג געװארן אלץ שװערער. חוץ די קלעפ װאס מען האט געגעבן בײ יעדער געלעגנהײט׳ האט מען ארויםגעגעבןא בא־ פעל׳ אז יעדער ײד פון13 יאר אן דארף טראגןא באנד מיטא מגן־דוד. שפעטער האט מען דאס פארביטן אויף געלע לאטעם. דאם לעבן פון די ײדן איז געװען הפקר. מען פלעגט דערשיסן ײדן אין מיטן גאס. אז מען האט געפאדערט פון ױדענראט500 ײדן אויף ארבעט און עם איז געלונגען צו שאפן בלויז 300׳ האבן די דײטשן געכאפט מענטשן׳ געשלאגן און געשאםן. זײ זענען אװעק צו משה אהרון װײנטרויב׳ אז ער זאל אײםקויםן די200 פערזאן׳ און װען ער איז דאם נישט געװען בכוח צו טאן׳ האט מען אים אװעקגע־ שיקט איןא טויטלאגער.

... אין יוני 1941, נאכן אנפאל פון די דייטשן אויף רוםלאנד, האט זיך אנגעהויבןא נייע תקופה אק די רדיפות קעגן די ייזץ. יעדער געשטאפאװיעץ, װאם איז נאר אדורכגעפארן לוקאװ, האט געפונען פאר נייטיק אפצושטאטןא וױזיט אין ױדענראט, כדי צו קריגן עפעםא ״מתנה״. יעדער אײנער פון זײ האט געװוסט, אז ער קען אלץ טאן מיט די ײדן— הרגענען׳ רויבן, שלאגן. ...

עם זענען ארויםגעגעבן געװארןא רײ אנטי־ײדישע פארארדענונגען, װי םפעציעלע אויפשריפטן אויף די ײדישע געשעפטן, נאמיגירטע קאמיםארן אין די ײדישע פאבריקן, אז ײדן טארן נישט גײן אין גאם נאך8א זײגער אין אװנט׳ אז מען דארף זיך צושפיליען די געלע לאטע אאז״װ, ביז מען האט, דורך דער פארמיטלונג פון יודענראט, אנגעהויבן אויפפאדערן די ײדישע מענער זיך צוצושטעלן צו ארבעט און אװעקצופארן. דאן האט מען געמחט װערן אומלעגאל. מען האט זיך געשאפן װוינונגען אויף צו באהאלטן זיך. דאם איז געװען זײער שװער.א םך װוינונגען זענען ״פארשיט״ געוואח אץ מען האט זיך קוים געראטעװעט מיטן לעבן. אין יענער צײט זענען פץ בעלגיע דעפארטירט געװאח א םך לוקאװער אץ זײער װײניק פץ די זענען צוריקגעקומען- ...

אחוץ דעם איז אײנגעפירט געװארן דורך דעם ױדענדאט דער כלל פון אלגע־ מײנער ארבעטם־פליכט פץ ײדן. אויב פאר דער ערשטער אויפטרײםלונג, װעלכע האט זיך גליקלעך פארענדיקט, זענען געװען באשעפטיקט ארום75 פראצענט פון די ײדישע מעגער הן אויף דער באן, הן אלם שװארצע ארבעטעד אין דער בוי־םירמע ״רעקמאױ׳ עופות־פירמע ״דיטץ״— זענען שוין שפעטער געגאגגען צו דער ארבעט זיכער אן 80 פראצענט פון דער גאנצער ײדיקזער באפעלקערונג— פרויען און מענער. םמ 12־ יאריקע יעגלעך און מײדלעך ביז זקנים. פאת פרימ פון ארבעט םאר הונגערלוין האבן די ײדן געמײנט זיך אײנקויפן רעכט אויף רויער פיזישער עקזיםטענץ. די אפיציעלע פאקטאח האבן געמאכט דורמיכטיקע, נישטצודידײטיקע אנצוד,ערענישן, אז זײ זענען ...

... די געשטאפא האט אויפגעפאדערט דוד ליבערמאנען צו זימא מיטגליד אין ױדענראט, תמיד װען דער ױדענראט האט באקומעןא באפעל צוצושטעלן ײדן אויף ארויםצושיקן די, האבן לענדער און ליבערמאן זיך באמיט צו שאפן געלט, כדי אפצוקויפן די געשטאפא און אפלייגן די גזירה.

... ליבערמאן דוד (פרץ עליע אביגדורםא זון)׳א חםידישער ײד׳ מיטגליד פון ױדענראט. װען ער איז מיטא גרויםער צאל ײדן געװען פארזאמלט אויפן מארק־סלאץ׳ אין שטעטל׳ באקומט ער פון דער געשטאפאא באפעל צו זאמלען ביי די יידןא םומע געלט. װען ער האט שוין צונויפגעזאמלטא גרויםע סומע געלט׳ דערוװםט ער זיד׳ אז מען שיקט די יידן קיץ טרעבלינקע. ער גייט דאן צו צום געםטאפאװיעץ און זאגט איםי ״זע׳ איך האב דאס געלט. דו װילסט נאך׳ אז מיר זאלן כאצאלן פאר דער ריחע קיץ טרעבלינקע? מיר זאלן אײך באצאלן פאר דער טובה װאס איר שיקט אונדז צום טויט״? מיט כעם צערייסט ער דאם געלט און פאטשט דעם געםטאפאװיעץ. די אוקראינער באנדיטן װארפן זיך אויף אים פון הינטן און ער װערט צעריסן אויף שטיקער.