Gestapo

... גאנץ פרי האט מען ארומגערינגלט דאם געטא אץ באפיילז אלע ײח ארויםגיץ פון זײערע שטובן. דער גרעםטער טײל איז אליץ ארוים, די איבעריקע האט מען ארויםגע־ טריבן פון די פארשידענע באהעלטענישן מיט געװאלט. דער גורל האט נישט אוים־ געמיטן אויך דעם ײדישן פאליצײ־אמט. מען האט זײ באפוילן זיך זעצן אױף דער ערד אץ געדאנקט זײ פאד דער מיטארבעט מיט דער געםטאפא. שפעטער האט םען זײ

עטלעכע חדשים פאר דער באפרײונג פלעגן מיר קויפן עסנװארג בײא פאליאק מאכניאק, װאם האט געוװינט אויף די גלינקעם, אויפן װעגן קײן לאזי. ער איז געװען א גערטנער. אײן מאל האט ער אונדז געזאגט, אז בײ אים איז געװעןא 13־יאריק ײנגל פון דער משפחה פרענגלער און אים געבעטן, אז ער זאל דאם ײנגל פארבינת מיט אונס. אויף צו מארגנם, צו דער באשטימטער צײט, האבן מיר זיך געטראפן מיטן ײנגל. דאם איז געװען אהרעלע, דער זון פון דוד פרענגלער. דאם ײנגל האט אונדז דערצײלט, אז די גאנצע משפחה פרענגלער,13 פערזאן, זענען באהאלטן אין דער ציגעלניע בײא פאלקם־ דײטשקע מיטן נאמען םטאניסלאװא, און זײ זענען אײנגעשטעלט מיטן לעבן, וױיל אין שכנות מיט זיי וװינטא פאליאק ,״יוזשעק דער קוימענקערער״, װאס איזא מיטארבעטער אין דער געםטאפא. אט דער יחשעק דראט, אז ער װעט אויםגעבן די משפחה פרעגגלער.

... איןא רעגנדיקן נאוועמבער־טאג, 1939,א זייגער10 אין דער פרי, איז דאס שטעטל געווארן ארומגערינגלט פון שטורעם־אפטיילונגען, אנגעפירט פון די געםטאפא־ לײט, װאם זענען מיט עטלעכע טעג צוריק געקומען קײן לוקאװ, כדי צוצוגרײטן די אויסראטונג פון די ײדן. ...

... נאך4 טעג טראגט דער פרעזעס אװעק אין געסטאפא דאם גאנצע גאלד װאס זײ האבן צונויפגעזאמלט אלס מתנה פאר די מערדער, אלםא פארגיטיקונג פאר די געמאר־

... א קאמיםיע םון געםטאפא־לײט פאלט אריין אין יודענראט און באטדאכט די צונױפגעזאמלטע פוטערם• וױיזט אוים, אז די צאל האט זײ נישט באפרידיקט, און זײ שלאגן מכות־רצח דעם פערםאנאל, װאם איז באשעפטיקט בײ דער זאמלונגם־אקציע. זײ שרײען, אז די אקציע גײט צו זײער לאנגזאם. ...

... פינקטלעך12 ביי נאכט זענען די יידישע גאסן אין שטעטל ארומגערינגלט געװארן דורך געסטאפא־לײט, ם,ס., גראנאטענע פאליציי און אוקראינישע באנדיטן. דאם שטעטל איז געװאת שטארק באװאכט, אפילו אויף די פעלדער ארום שטעטל זענען אװעקגעשטעלט געװארן באװאפנטע װאכן, כדי קײנער זאל נישט קאנען אנטלויפן. ...

... םינקלדיקע אויגן פוןא מערדער. נאך אים שיםן זיך ארוים פונעם אויםא די געםטאפא־ באנדיטןו בירגער, נײמאן, דיקאפ״ יאיא, העין און אנד• ייי קיקו זיד אחם איבעח פלאץ, באטראכטן די זיצנדיקע נאקעטע ײדן מיט די פרויען און קינדער. װיחט אוים, זײ זענען צופריח פת דעם אפגעטוענעם שטיקל ארבעט... זײ נעמען אחים פלעשער קאניאק פונעם אויטא אמ אפהאקנדיק די העלדזלעך פון די פלאשן, נעמען זײ טרינקען. די לײדיקע פלאשן װארפן זײ די ײדן גלייד אין פנים ארײן. ...

דעם 15טן נאװעמבער, מיטװאך, איז די געשטאפא אנגעקומען פון ראדזין. זײ זענען אװעק אויף װארשעװער גאס, אריץ צו דוד ליכטענשטײן אין שענק און דארט אלץ צעבראכן. דאס זעלבן האבן זײ געטאן אין געשעפט בײ גרשון פלוג און בײ מענדל וױינבערג אין שענק. דארט האבן זײ אלעמען צעשלאגן און דערשאםןא מײדעלע— נישט פון די װײנבערגס, איך קאן זיך נישט דערמאנען איר נאמען. ...

... אין יוני 1941, נאכן אנפאל פון די דייטשן אויף רוםלאנד, האט זיך אנגעהויבןא נייע תקופה אק די רדיפות קעגן די ייזץ. יעדער געשטאפאװיעץ, װאם איז נאר אדורכגעפארן לוקאװ, האט געפונען פאר נייטיק אפצושטאטןא וױזיט אין ױדענראט, כדי צו קריגן עפעםא ״מתנה״. יעדער אײנער פון זײ האט געװוסט, אז ער קען אלץ טאן מיט די ײדן— הרגענען׳ רויבן, שלאגן. ...

... יט פאליאקן. די ערשטע אויפטרײםלונג איז געקומען אן ערך6 װאכן פאר דער אײגנטלעכער קאטאס־ טראפע. ס׳איז דאן געלונגען אפשרײען די גזירה׳ אבעד צחאמען דערמיט איז שוין גרינטלעך פארשוװנח די רו און גלײכגעװיכט. אין אנבליק פון אן עװענטואליטעט צו װערן פארניכטעט איז שוין נישט ניחא געװען ארבעט און פרנםה, בפרט, אז עס פלעגן בהדרגה אנקומען ידיעות װעגן טרעבלינקע. לכתחילד, האט טרעבלינקע נישט באדײט פארניכטונג, נאר פארשיקונג. מען האט געמײנט, אז דאס אדט געפינט זיך אויף יענער זײט פון טײך בוג. פאמעלעך איז געװארן פאר אלעמען קלאר דער אײגנטלעכער אינהאלט פונעם שחיטה־ארט טרעבלינקע. בפרט נאך פון דערצײלונגען פון עדי ראיד״ װאם האבן זיך על פי נם געראטעװעט פון דער געסטאפא. ײדן אידענטיפיצירן אפט די באגריפן געםטאפא, ם.ס. און ם.ד. געםטאפא־לײט זענען די אלע, װעלכע טדאגן אויף זײערע אוניפארמעןא טויטן קאפ־צײכן. דער געםטאפא־פאםטן אין ראדזין האט צוגע־ זאגט שוץ און השגחה, פארארז־נט דאם שאפן פוןא וװין־געטא, אגב, גאנץ שװאך געהיטן, און אינםטרױרט דעם יודענראט אין פאל פוןא נישט געוװנטשענעם וויזיט םון באװאפנטע דײטשן אדער אוקראינער, תיכף צו טעלעםאנירן, כדי די יידן אפצו־ היטן פון װעלכן נישט איז בית און שלעכטם.

... די געשטאפא האט אויפגעפאדערט דוד ליבערמאנען צו זימא מיטגליד אין ױדענראט, תמיד װען דער ױדענראט האט באקומעןא באפעל צוצושטעלן ײדן אויף ארויםצושיקן די, האבן לענדער און ליבערמאן זיך באמיט צו שאפן געלט, כדי אפצוקויפן די געשטאפא און אפלייגן די גזירה.

... אלע פויערים אין די דערפער האבן באקומעןא מעלדונג׳ אז יעדער׳ װאם װעט ברענגען א ײד׳ װעט ער באקומען3 קילא צוקער.א סך גוײם זענען אװעק אין די װעלדער זוכי ײדן. זײ האבן געפונען אויך אונחער בונקער אין װאלד און אלעמען אפפגעפירט קײן לוקאװ אין דער געשטאפא. מען האט זײ געהאלטן עטלעכע טעג אן עסן און טרינקען און דערנאך זײ דערשאםן. ...

... פװ דער גאנצער משפחה איז געבליבן נאד אימ טאכטער םאניע. זי האט געארבעט אמ פארטײדיקונגם־פראנט פװ דער רעזיםטאנם־באװעגונג אין בעלגיע. זי את ארייגגע־ פאלן אין די הענט פון דער געםטאפן^ מען האט זי געשלאגן און ארויםגעשיקט אין לאגער ...

... ער איז דער םפעץ אויף איבערקויפן די געםטאפא־לײט. ער טראגט די געמזענע שטיו^', פוטערס און אנדערע טײערע חפצים, און דערפאר קען מען דא נאך ארויםגײן אין גאם און די דײטשן זאלן נישט כאפן צו דער ארבעט, װי אין אנדערע שטעט. ...

... פץ דער פדאקטיק פון די היטלעריסטישע תלינים אמ פון די דערצײלונגען פװ די געראטעװעטע אין אנדערע שטעט, האט מען שוין געוװסט, אז די געסטאפא ארכעט לויטא פלאן, אז זי כאשטימטא געװיסע צאל ײדן צו פארניכטן, װארטנדיק מיט די איכעריקע אויף װײטערדיקע כאפעלן. יעדער האט דעריכער געװאלט איכערלעכן די ערשטע אקציע. און דערנאך ?... דערנאך װעט אפשר געשעןא נס... ...

און אפשר זענען זײ שוין נישטא דארטז דאם לעצטע מאל װען איך בין דארט געװען, האב איך זײ געװארנט, אז זײ זיצן שוין צו לאנג אין זעלבן דארף. איד בין אװעק אויף100 קילאמעטער, אין אן אנדער דארף, זאזשעטשע, וװ די מוטער איז שוין געהאט געװען אין יאר 1942, און אפגעמאכט מיטא פויערטע, אז זי זאל איר דערלויבן צו זימ ביי איר. די פויערטע האט דערויף מםכים געװען, װײל אין דארף האט מען געשמועםט, אז מען האט מימ מוטער אפגעפירט אין געםטאפא קימ ראדזין און דארט האט מען זי דערשאםן. אויב אזוי, װעט מען זי דאך שוין נישט זוכן. פאר־ שטייט זיך, אז איצט װעט זי בעסער װיא מאל באהאלטן די מוטער. ...