Russia

... װי געזאגט איז נאך די14 יאר פון עםטרײכישן רעזשים געקומען דער רוםישער רעזשים. אץ1812 װערט נאפאלעאן באזיגט און פארשיקט. פוילן נעמט איבער אויך דאם װארשעװער פירשטנטום, בתוכו אויך לוקאװ. אין1815 באשטעטיקט דער װינער קאנגרעם דעם געשעענעם פאקט. לוקאװ גײט איבער צו רוםלאנד.א נײ קאפיטל עםנט זיך פאר לוקאװער יידן,א קאפיטל, װאם האט זיך פארענדיקט מיט דער ערשטער װעלט־מלחמה. װידערא מאל עםטרײכישע און דײטשע אקופאציע, װידערא מאל פוילישע זעלבשטענדיקייט— לוקאװער ײדן װערן פוילישע בירגער. אין םעפטעמבער 1939 קומטא נייע װעלט־קאטאםטראפע. היטלער אינוואזירט פוילן. מיט דעם אקט איז געחתמעט געויאת דער גורל פונעם פוילישן יידנטום— בתוכה לוקאװער ײדן— די יידישע קהילה־קדושה פון לוקאװ איז געװארן פארשניטן אויף אײביק.

אין די יארן פון פוילנם צעטײלונג צװישן די דרײ מאכטן: רוםלאנד, עםטרײך אץ פרײסן (1796—1772), איז דער עקאנאמישער און רעכטלעכעד מצב םון די ײדן געװארן אומדערטרעגלעך און די עפנטלעכע מײנונג האט זיך שטארק אנגעהויבן בא־ שעפטיקן מיט זײער מצב. ...

... דעם 22םטן יולי1807 איז װירקלעך פארעפנטלעכט געװארן אזא געזעץ. ער איז געװען חל אויף דעם פרײםיש־אקופירטן געביט, װאם איז אריבער צום פירשטנטום. מען קאן זיך פארשטעלן, אז זײערע ברידער אין דעם אקופירטן געביט אונטער עםטרײך און רוםלאנד האבן מקנא געװען זײע־ע ברידער, װאם זענען געװארן בירגער פון דעם אויםגעריכטן פירשטנטום. זײ האבן אױםגעקוקט אויף זײער מלאך־הגואל— דעם קײםער נאפאלעאן און האבן זיך דערװארט. אבער גאנץ גיך איז די האפענונג פארשוװנדן װיא רויך. ...

אחרי חלוקת פולין בפעם השלישית (1795) קבלה אוםטריה אחת מ־3 הממלכות (האחרות רוםיה ופרוםיד.)׳ חלק רציני מפולין וכן את הפרובינציות לובלין ושדלץ. חלק זה נקרא ״גליציה המערבית״. לוקוב ושכנותיה׳ כמו מזריטש׳ ביאלה ואחרות הפכו לחלק מן הכתר האוםטרי. והיהודים הפכו להיות כפופים לתקנות האוםטרױת בענין היהודים. מצב זה ארך עד 1809. עם נצחון נפוליון על אויביו הוא צירף את אדמת ״גליציה המערבית״ שכבש לנםיכות הװרשאית שנשלטה ע״י המלך הזקםי (1807). ב־1815, לפי הםכם השלום הװינאי, הופכת הנםיכות הװרשאית לפולין הקונגרםאית וזו נמםרת לרוםיה. ...

אחרי14 שנה של שלטון אוםטרי בא השלטון הרוםי. ב־1812 נוצח נפוליון ונשלח לגלות. פולין כוללת את הנםיכות הװרשאית ובתוכה לוקוב. קונגרם וינה מאשר ב־1815 את העובדות הקײמות. לוקוב עוברת לרוםיה. ופרק חדש נפתח ליהודי לוקוב, פרק שמםתײם עם מלחמת העולם הראשונה. שוב כבוש אוםטרי וגרמני ולאחר מכן עצמאות פולנית. יהודי לוקוב הופכים אזרחים פולנײם. בםםטמבר1939 באה שוב שואה על העולם. היטלר פלש לפולין ובזאת נחתם גורל יהדות פולין ובתוכה יהודי לוקוב— ק״ק לוקוב נחרבה לעולמים. ...

... ההתעוררת של החײם הפוליטײם והתרבותײם־חברתײם באוכלוםיה היהודית בלוקוב באה בזמן ההתעוררות המהפכנית ברוםיה בשנת 1905. התקומה של הםוציאליזם הגיעה גם ללוקוב. הפועלים היהודײם־ החייטים, הםנדלרים, האופים, הםבלים והאחרים, התארגנו והחלו לנהל פעילות פוליטית— מחוץ למאבק הכלכלי לתקון תנאי העבודה. לבוי האנטישמױת והפוגרומים יצרו הכרה בעובד היהודי ואיש העם. ...

... דער ערשטער איז נישט געװען קײן גרויסער רעדנער. ער האט בלויז געזאגט בקיצור, אז זײ זענען געקומען אונדז באפרײען און שאפן פאר אונדזא בעסער לעבן,א געזיכערטע צוקונפט פאר דער גאנצער מענטשהײט. דער צוױיטער, דער געניטער רעדגער, האט דערקלערט׳ אז אײגנטלעך דארף די רויטע ארמײ נישט האבן פוילןו רוסלאנד האט גענוג ערד. די רויטע ארמײ גײט באפרײען גאנץ אײראפע, און דער װעג פירט דורך פוילן. װען זײ װעלן ארײן קיץ דײטשלאנד, און דײטשלאנד װעט װערן קאמוניסטיש, װעט די רעװאלוציע אין אײראפע זיץ געזיכערט. די בײדע רעדנערס האבן פארענדיקט מיט די לאזונגען! ״זאל לעבן טאװארישטש לעניןו זאל לעבן טאװארישטש טראצקי• זאל לעבן די רויטע ארמײ!״

... אין יאר 1939, װען די דײטשן האבן אקופירט פוילן׳ בין איך געװען מאביליזירט אין דעד פוילישער ארמײ בעת די רוםן האבן פארנומען די פוילישע מזרח־געביטן׳ בין איך ארײנגעםאלן אין דער םאװיעטישער געפאנגענשאפט אין שעפעטאװקע. אינעם םאװיעטישן געפאנגען־לאגער האב איך באגעגנט נאך3 לוקאװער ײדן: לײבל בעםער, הערשל באביניקערם זץ (זאקאליק) און יאקובאװיטש (מנשה דראזשקאזשם זץ). איך מיט יאקובאװיטשן האבן באשלאםן זיך אומציקעת קיץ לוקאװ. זאקאליק און בעםער זענען געבליבן אין רוםלאנד אץ שפעטער זענען זײ אנגעקומען קיץ ישראל.

... אין יאר1933 האבן מיר געליטןא פארלוסט. אונטערן אײנפלוס פון די געשעענישן אין אײראפע, םפעציעל אין רוםלאנד, האט זיך אין די פאראײגיקטע שטאטן געשאפן דער ״אינטערנאציאנאלער ארבעטער־ארדן״, װאס האט זיך באמיט צו באקומען מיטגלידער פץ פארשידענע לאנדםמאגשאפטן, צו שפאלטן די ברענטשעם פץ םאציאליםטישן ארבע־

... אין יאר 1920, װען די רויטע ארמײ ציט זיך צוריק פון פוילן׳ לויפט ער מיט איר קיץ רוםלאנד. נאךא קורצער צײט קערט ער זיך אום קײן פוילן און באהאלט זיו אוים אין װארשע. װען ער קומט קיץ לוקאװ, װערט ער ארעםטירט פאר מיטארבעטן מיט די באלשעװיקעם. מיט קייטלעך אויף די הענט פירט מען אים אפ קיץ לובלין, ...

... בשנת1939 כשהגרמנים כבשו את פולניה׳ הײתי מגוײם הצבא הםולני. עם כבוש האזורים המזרחײם של פולניה ע״י הרוםים׳ נפלתי בשבי הרוםי בשפטובקה. במחנה השבוײם הרוםי פגשתי שלשה יהודים מלוקוב: ליבל בםר, הבן של הרש בובגיקר (זקליק) ויעקובוביץ׳ (בנו של מנשה דרושקש). אני ויעקובוביץ׳ החלטנו לחזור ללוקוב. זקליק ובםר נשארו ברוםיה ואחר כך הגיעו לישראל. ...

א װאך צײט בין איך דאס מאל געװען אין לוקאװ. איך האב אײנגעטענהט מיט מײנע נאענטםטע, אז מען דארף אװעק פון דארט. לײדער זענען זײ נישט געװען גרײט צו לאזן אלץ און אװעק איןא שװערן װאנדערװעג.א סך פון זײ האבן געטרוימט צו פארן קײן ארץ ישראל, און פון רוםלאנד, האבן זײ געטראכט, איז נישטא קיץ װעג אויף צוריק. אנדערע האבן נישט געקענט זיך צעשײדן מיט די משפחות אץ איבערלאץ דאם ביםל פאדמעגן, װאם מ׳האט דערװארבן מיט שװערער מי. און אויסער דעם האט מעז דעמאלט דערצײלט פאנטאםטישע מעשױת, אז די מלחמה װעט נישט דויערן מער װי עטלעכע חדשים. בערלין װערט באמבארדירט, ענגלאנד און פראנקרײך װעלן שנעל פארענדיקן מיט די דײטשן. אין יענע גורלדיקע טעג האט מען געדארפט זיץ דרייםט אץ דעצידירט. אונדזערע נאענטע זענען על פי רוב דאס נישט געװען. ...

... אין װינטער 1941, װען פון רוםלאנד האבן אנגעהויבן אנקומען די געפרוירענע דײטשן, זענען פון ראדזין געקומען די געשטאפא־לײט אין מיטן העלן טאג און געעפנט א שיםערײ, זײ האבן דערהרגעט מאשקע װעבערמאן (מאשקע חײם־שמואלם) און עטלעכע הײמלאזע, און דאן האבן זײ ארויםגעגעבןא פארארדענונג, אז װער עם האט נאר עפעם פון פוטערװארג, זאל עס תיכף ברענגען אין ױדענראט. דער ױדענראט האט געארבעט בײ טאג און בײ נאכט בײם םארטירן דאס פוטערװארג. װער עם האט נאר געהאטא קעלנערל,א מאנקעטל׳ האט עם געבראכט צו טראגן, וױיל פאר באהאלםן דאס האט געדראט טויטשטראף.