Węgrów

... נאך דער ״אויםפארשונג״ האט מען אונדז אלע אויסגעשטעלט צו פיר אין א רײ — דערבײ האבן די דײטשן אונדז געשלאג ן מכות־רצח — א מע ן האט אונח גענומען טרייבן קײן װענגראװ. די היט ץ אי ז געװע ן א גרויסע. די מענטשן האבן געחלש ט א טרונק װאםער, אבער די דײטשן האבן נישט דערלויבט. געװען פאלן, ווען פוילישע םרויען האבן צוגעטראגן אן עמע ר װאסער אװ געװאלט געבן די מענטשן צו טדינקען, אבער די דײטשן האבן קײנעמען נישט געלאזט נעמען א ביםל װאסער. ...

... איך בין ארײן אין א שטוב, װו מ׳האט מיר געגעבן אפצועסן . איך בין אװעק װײטער פון לאגער און געלאפן מיט נאך עטלעכען מענטשן, װאם זענען פון דארט אנטלאפן • מיר האבן באשלאםן איבערצונעכטיקן אין װענגראװ און פאר טאג זאלן מיר אװעק קיץ םאקאלאװ. ...

באלד נאך ראש השנה זענען די דײטשן ארײן אין לוקאװ. אין עטלעכעה שעה ארום האבן זיי שױן ארעםטירט די צװײ קהילה־פרנסײם יעקב םרעברניק (עםיקמאכעס און הערש מאיר לעדערקרעמער און זײ אויפן ארט דערשאםן. אין א נאכט שפעטע ר האב ן די דײטש ע שטורמיםט ן זי ך געלאז ט איבע ר ד י ײדיש ע הײזער , אדויםגעטריב ן פו ן דארט עטלעכ ע הונדער ט מענע ר או ן געיאג ט ז ײ צ ו פום . אי ן שטעט ל װענגראװ , װ י מען הא ט אײנגעארדנ ט א לאגע ר פא ר עטלעכ ע טויזנ ט ײד ן פו ן דע ר געגנט . אי ן דע ר נאכט פו ן ױם־כפו ר האב ן ז ײ דאר ט דערשאם ן דע ם װענגראװע ר רב , הי״ד , א ן אײניק ל פון ר ׳ מענדעל ע קאצקער . בע ת דע ם טרײב ן ד י ױנגעלײ ט אי ז אויפ ן װע ג געפאל ן טוי ט שלמה ראזענשטי מ הי״ד • ...

... פון זיי האב איך זיך דערװוסט, אז די גרופע, פון וועלכער איך בין אנטלאפן אין װאלד אחץ, האט מען אװעקגעפירט קיץ װענגראװ. א סך פון זיי האט מען דערשאסן אויפן װעג: צווישן זיי איז אויך געװען װעלװל מאטלער, ...

זונטיק׳ דעם 16טן סעפטעמבער בין איך מיט האפערן׳ דעם אײגנטימער פון אפטײק־םקלאד געגאנגען געבן א קוק װאם עס הערט זיך אין שטאט. די פאמיליעם אונזערע זענען דערװײל געבליבן אין דארף. װען מיר זענען געזעסן בײ מיץ טאטנם הויז צוזאמען מיט דוד פארבער׳ משה עליע דעם פורמאן און זײן זון יעקב. פלוצלינג האבן מיר דערהערט א שיםערײ. איך האב זײ געזאגט׳ אז זײ זאלן אריץ צו מיר אין שטוב. זײ זענען אבער אװעק און מען האט זײ אויפן װעג דערשאםן. עס זענען דאן אויך דערשאםן געװארן הערש מאיר לעדערקרעמער און יעקב עסיקמאכער. בסך הכל האט מען דעמאלט דערשאםן אין די גאסן א ס 2 פערזאן. אנדערע האט מען צונויפגעטריבן בײם קאשטשאל׳ פון דארט האט מען זײ געטריבן קײן װענגראװ און אויפן װעג האט מען םיל פון זײ דערשאםן, דאם איז געװען דער אנהײב פון דער דײטשער ממשלה אין לוקאװ.

... אין חודש סעפטעמבער 1939 יאר איז געקומען דער ערשטער קלאפ. די היטלע־ריסטן האבן באווארפן דאס שטעטל מיט באמבעס — אויף די גאסן בלייבן ליגן פיל מענטשלעכע קרבנות. מיט 10 טעג שפעטער קומען אריין די דייטשן, צינ ת אונטער א סך הייזער און דערמארדן 42 ײדן, צווישן די אויך מיץ פאטאר מרדכי מענדל זשע־לאזא, צוויי טויזנט ײדן וועח פאריאגט קיץ װענגראװ או ן אויף א פלאץ אונטערן פרייען הימל ווערן זיי געהאלטן אין די רעגנדיקע הארבסטיקע טעג אן עסן און טרינקען. פאר אריעדערלאנגן עסן דורך די שטעכל־דדאטן איז דערשאםן געווארן דער לוקאװער ײד װעלװל פעלצמאן. ...

... 7 טע ג בי ז מי ר זענע ן אנגעקומע ן אהײ ם קי מ לוקאװ . אנדער ע לוקאװע ר האב ן זי ך אומגעקערט א ם ך שפעטער . טײ ל זענע ן בכל ל ניש ט צוריקגעקומע ן — ז ײ זענע ן אומ ־ געבראכט געװאר ן דור ך ד י דײטשן . אזוי , למשל , אי ז געשע ן מי ט װעלװ ל מאטלער . װע ן זימ פרו י אי ז געקומע ן פ װ לוקא װ קי מ װענגדא װ או ן געפרװו ט אי ם איבערגעב ן א ברוי ט דורכן פלויט , הא ט ע ר באקומע ז א קוי ל א מ ע ר אי ז געפאל ן נעב ן איר ע פים.. . ...

... כשחזרתי ללוקוב םפרו שמיד עם כניסת הגרמנים׳ הם עשו פעולת עונשין בגלל הריגת שלשה גרמנים. תטםו יהודים ופולנים וגרשו אותם ברגל לשדליץ, בדרך הרגו מספר יהודים (אני זוכר רק את שמו של קרבן אחד: משה פפרמן). משדליץ גרשו את האנשים לװנגרוב ושם שוחררו היהודים. כדאי לציץ, שבין המגורשים לונגרוב היה גם ה״פולקם־ דויטש״ צוז׳ל. אםרו אותו בגלל שטען שלא היהודים הרגו את 3 הגרמנים, אלא הפולנים ובאמת בגלל זה שחררו את היהודים. ...