Siedlce

אין יאר 1913, נאכן ביילים־פראצעם, איז די בונדישע ״די צײט״, װאם איז ארוים אין פעטערבורג, פארשפרײט געװארן אין לוקאװ דוידא ױנג בחורל. מאטל בראנזויל איז געװען זײן נאמען. זײן פאטער,א שניט־םוחר, איז ױנג געשטארבן. דער 13יאריקער מאטל איז איבערגעפארן קײן שעדלעץ, צו זײן פאטערם ברודער׳ איידא םוחר. בײ אט דעם פעטער האט ער געארבעט אין געשעפט צוזאמען מיט נאד אנגעשטעלטע. מאטל האט אנגעהויבן קומען אין בונדישע קרײזן, און דערפאר האט אים דער פעטער באזײטיקט פון דער ארבעט. ...

... אין װארשעװער געטא) און מרדכי פערקאל פון לאחש ואומגעקומען אין לאדזשער געטא) האבן צוגעגרײט די 1טע מאי־פארזאמלונג אין זאפאװיעניקער װאלד׳ וװ עם האבן זיך צונויפגעקליבן בײ ס6 פערזאן. מיט פאליטישע רעדעם זענען ארויסגעטראטן שאלקע אבראמאװיטש פון שעדלעץ און גרשון זיבערט פון װארשע. מיט אט דעם ערשטן אײנגע־ געבענעם מיטינג איז אײגנטלעך אנטשטאנען די לעגאלע בונדישע באװעגונג אין לוקאװ.

... איך האב זיך געװענדעט צו די חברים אין שעדלעץ, און די האבן צו אונדז געשיקט דעם חבר מאיר זאלצמאן. די זיצונג מיט אים איז פארגעקומען בײ לאה פאקטאר בײ געדעקטע טישן, עס זאל הײסן, אז דאס פראװעט מעןא תנאים. ...

... דאם גרינדן די ארגאניזאציע השומר־הצעיר אין לוקאװ איז געוועןא נײעם נישט בלויז פאר דער ױגנט און עלטערע אין לוקאװן דאם איז געװעןא נײעם אויד םאר די גרינדער זעלבםט. מיר האבן פשוט נישט געוװםט װי צוצוגיץ צום ענין. מיר האבן נישט געהאט די מינדםטע אנונג װי אזוי אנצוהײבן, כדי צו שאפן דעם ערשטן קערן םון השומר־הצעיר, נישט קוקנדיק װאם אין אלע ארומיקע שטעט איז השומר־הצעיר שוין געװען אין פולן טעמפא פון דער ארבעט, װי למשל אין שעדלעץ, ראדזין, מעזריטש, ביאלע און אפילו אין קאצק און אין אנדעדע שטעטלעך. ...

דערווײל האט מען זיך דערנענטערט צו שעדלעץ.א טייל האבן אנגעהויבן קרעכצן׳ אז די פים טוען זיי ווײ. איך האב מורא געהאט׳ אז ביז שעדלעץ וועל איך צערייסן די שיך. האב איך זיי אויםגעטאן און פארווארפן איבערן אקםל. ארום12 ביי נאכט האט מען זיך געזעצט רוען. מען האט גענומען עפעם עםן. איך האב אראםגע־ שלונגען דעם האלבן ברויט מיט די עפל און שוין׳ איך בין געװעןא ״פרײער פויגל׳. דאם האנטעך האב איך צונויפגעוויקלט און ארײנגעלייגט אין דער אונטער־קעשענע פץ דער קאפאטע. איך האב נאך דאן געטראגןא לאנגע קאפאטע. ...

... איך האב באשלאסן צו גיץא הײם אלײן. איך האב אנגעטראפן אויףא זשאנדאר־ מעריע־פאטראל׳ באגריםט זײ מיטא ברײטן ״חשען דאברי״ און דרײסט זיך געםרעגט װו ס׳איז דער װעג קײן לוקאװ. זײ האבן געפרעגט װער איך בין און געפאדערט בײ מיר א דאקומענט. איך האב זײ דערצײלטא מעשר״ אז די באלשעװיקעס האבן מיך געכאפט אויף טרײבן בהמות און פארשלעפט קײן שעדלעץ. גענעכטיקט האב איך אין בית־מדרש. דער פאטראל איז אװעק אין בית־מדרש, ארויםגענומען פון דארט אלעמען אץ אונדז אפגעפירט אין דער פאליציי.

... בײם קלויסטער האט מען פארמירטא גרעםערע גרופע און שפעטער האט מעד אונת גענומען יאגן קײן שעדלעץ. מען האט אונדז געהײסן שנעל לויפן און זײ, די דײטשן׳ האבן אונדז באגלײט מיט אויטאם און באלויכטן מיט רעפלעקטארן. אויב עמעצער איז אפגעשטאנען און נישט געקענט װײטער לויפן׳ האבן זײ אים אויפן װעג ארויםגעענדיקט מיטן באגנעט. צו לויפן28 קילאמעטער איז געװען זײער שװער׳ אפילו פאר ױנגע׳ װער שמועסט נאך פאר עלטערע מענטשן. מען האט זיך באמיט צו העלפן אײנער דעם צװײטן; מען האט זיך אנגענומען פאר די הענט. און אזוי האט אײנער געשלעפט דעם אנדערן. ענדלעך זענען מיר אנגעקומען אין דער שעדלעצער טורמע. ...

... עם קומען פאר ״אקציעס״ אין די נאענטע שטעט< סאקאלאװ, װענגראװ, שעדלעץ. ...

... אין םעפטעמבער1942 האט מען ארויםגעפירט פון שעדלעץ בערךא20 טויזנט ײדן. טויזנט פון זײ האט מען דערהרגעט תיכף בײם כאפן און ארײנשטופן זײ אין די װאגאנען. מענטשן האבן דערצײלט פארשידענע שרעקלעכע זאכן׳ װאם דארט האט זיך אלץ אפגעטאן. באלד דערנאך איז געקומען קײן לוקאװא צוג׳ כדי צו פארנעמען אנדערע ײדן. מען דערצײלט׳ אז זײ האט זיך אײנגעגעבן אויםצוקויפן זיך מיט10 קילא גאלד. מיר שײנט, אז דאם האט געקענט מעגלעך זײן. איך מײן אבער׳ אז די הויפט־ ...

... װי ער האט שפעטער דערצײלט, האבן היטלעתםטישע באנדיטן אנטדעקט זיװ ״םבראז״ אװ ער איז אװעקגעפירט געװאת צוזאמען מיט זיװ בלה, ליבע ריבאק, צום זאמלפונקט. דער גורל האט זײ נישט געװאלט צעשײח. זײ זענען צוזאמען ארײנגע־ טריבז געװארז איז איװ װאגאן. צװישן לוקאװ און שעדלעץ האבן די אויפגעריםן די טיר פװ װאגאן און מען האט אנגעהויבן דעם לעצטן טאנץ אין לעבן. דער צוג איז געלאפן מיטן שנעלםטן אימפעט. פװ די דעבער און טרעפלעך פון די װאגאנען האבן די דײטשישע באנדיטן בםדר געשאםן אויףת שפרינגענתקע. אײנער פװ הונדערט האט געהאטא שאנס צו בלײבן לעבן. פון דעסטװעגן האבן זײ באשלאסן צו שפרינגען. ...

... מען האט אונדז געפירט אויפן װעג קײן שעדלעץ. נעבן מיר אין מײן .ײי איז גע־ גאנגען װעאול מאטלער. איך האב זיך פארטרויט פאר אים, אז איך װיל אנטלויפן. ער האט מיך געראטן דאס נישט צו טאן, װײל די דײטשן װעלן מיך דערשיםן. ער האט מיך פשוט צוגעהאלטן בײ דער האנט און נישט געלאזט לויפן.

... ל. ק. איז צוזאמען מיט אנדערע זשורנאליסטן אװעק פת װארשע אין דער נאכט םון 6טן אויםן 7טן סעפטעמבער 1939. געגאנגען איז ער, אזוי װי פיל הונדערטער טויזנטער אנדערע, מיטן וועג ק־ין שעדלעץ. דער פינצטערער גורל האט ליפע קעסטין פארטראגן מיט זײן 18־יאריקן זון קײן לוקאװ. דארט האבן אים די דײטשן דעריאגט. אויפן צוױיטן טאג איז ליפע קעסטין צוזאמען מיטן זון געשטאנען פאר א בעקערײ, װעלנדיק קריגן דארטא שטיקל ברויט. אין דעם מאמענט זענען ארײנ־ געפארן אין שטאט אויף עטלעכע מאטאציקלען אן ערך20 דײטשישע מיליטערלײט, ...

... צו דעם אװנט זענען אייד געקומען ײדן פון שכנותדיקע שטעט און שטעטלעד ארום לוקאוו. אזוי זענען געקומען ײדן פון ביאלע־פאדלאםק, פון מעזריטש, שעדלעץ, פאר־ טשעװ און אנד. ...

... איך בין געבוירן אין לוקאװ אין יאר 1890. מײן פאטער ע״ה איז זינט לאנגע דורות א לוקאװער. מען האט אים גערופן מלך שוםטער. מײן מוטער ע״ה איז געװעןא געבוירענע אין שעדלעץ. אין1895 זענען מײנע עלטערן, צוליב פרנםה־שװעריקײטן, ארויםגעפארן קײן לאדזש, און שפעטער— קיץ װארשע. אין לאדזש האב איך געלערנט אין דער ישיבה פונעם באוװםטן גאון ר׳ חײם מײזיל ז״ל.

... שוין צו16 יאר טרעפן מיר אים ביי רעוואלוציאנערער טעטיקייט אין שעדלעץ• ...

... ס׳האט זיך געהאנדלט איןא צוגאב־שטײער, װאס די שמאים (שאצערס) האבן אויף דער אויבנדערמאנטער אסיפה ארויפגעלײגט אויף די קהילות לטובת די אויטא־ נאמע ארגאנען׳ הײנו: ועד ד׳ ארצות און דעם ועד־הגליל (קרײז). װי מיר זעען פון דער טאטאלער טאבעלע, װאס פאלגט נאך, שטײט לוקאװ אויפן פינפטן פלאץ. פאר לוקאװ קומען: קוריב (קארעװ)220 גילדן, קראשניק 190, ראדזין 150, לעװערטאװ 130. אין שפעטערע יארן האט די לוקאװער ײדישע באפעלקערונג איבערגעשטיגן ד־■ אויבנדערמאנטע ערטער. אינטערעסאנט, אז שעדלעץ (זי איז בערךא נײע ױנגע שטאט) איז צװישן די לעצטע אין דער רשימה מיט50 גילדן. לוקאװ איז צו יענער צײט געװעןא פיל װיכטיקערע קהילה װי שעדלעץ א. א. ס׳איז דערפאר אנצונעמען, אז לוקאװ האט געשפילטא באדײטנדיקע ראל אין דעם לובלינער גליל (קרימ). ...

אחרי חלוקת פולין בפעם השלישית (1795) קבלה אוםטריה אחת מ־3 הממלכות (האחרות רוםיה ופרוםיד.)׳ חלק רציני מפולין וכן את הפרובינציות לובלין ושדלץ. חלק זה נקרא ״גליציה המערבית״. לוקוב ושכנותיה׳ כמו מזריטש׳ ביאלה ואחרות הפכו לחלק מן הכתר האוםטרי. והיהודים הפכו להיות כפופים לתקנות האוםטרױת בענין היהודים. מצב זה ארך עד 1809. עם נצחון נפוליון על אויביו הוא צירף את אדמת ״גליציה המערבית״ שכבש לנםיכות הװרשאית שנשלטה ע״י המלך הזקםי (1807). ב־1815, לפי הםכם השלום הװינאי, הופכת הנםיכות הװרשאית לפולין הקונגרםאית וזו נמםרת לרוםיה. ...

... לבחירות לעיריה ב־1929 קבלה האוכלוסיה היהודית רק8 מנדטים׳ כי ללוקוב חוברו הפרברים עם אוכלוסיה פולנית. בצד היהודי השתתפו המפלגות הבאות: ״אגודה״. בעלי מלאכד״ פ.צ. ימנײם׳ ״פראפפראײנען״ (שמאלײם)׳ ״מזרחי״ וציונים כללײם. ״האגודה״ 5 מנדטים׳ בעלי מלאכה 1׳ פ.צ. ימנײם 1׳ פראפפראײנען 1. חברי מועצת העיר מ״האגודה״ היו משה אהרן וינטרויב׳ יונה נײ׳ משה פליכטנריך׳ הרש ליזר לנדו ומאיר ליב גלרנטר. חברי מועצה אלו היו גם חברים בקהילה היהודית. משה אהרן וינטרויב נבחר ״לוניק״ בעיריה. מקומו במועצת העיר תפס שמואל אריה. נציג בעלי המלאכה בעיריה היה מטס מנדלבוים׳ מהציונים הכללײם הימנײם— יעקב ליכטנשטין׳ מהשמאליים — שלמה זקליק. האחרון לא היה זמן רב חבר המועצה. המשטרה אסרה אותו ואחרי ישיבה של שנה בבית סוהר בשדלץ הוא חלה בשחפת. שחררו אותת אך היה נאלץ לעבור לװרשה׳ שם מת כעבור זמן קצר.

... אויף דער שעדלעצער קאנפערענץ זענען מיר, איך, חיה שערמאן, און משה הובערמאן, געוױילט געװארן אין ראיאן־קאמיטעט. אונדזער אויפגאבע איז געװען צו באארבעטן און ארגאניזירן די פראפעםיאנעלע באװעגונג אין12 קליינע שטעטלעד און גרויםע שטעט. אין דעם ראיאן־קאמיטעט איז געװען פארטראטן יעדע גרעםערע שטאט• דאם אלץ איז צוגעטראגן געװארן דער ארטיקער מאכט. ...

... אלא גם חידוש למיםדים עצמם• אנחנו םשוט לא ידענו איך לגשת לענין. לא היה לנו מושג ולו הקטן ביותר איך להתחיל ביצירת גרעין ראשון של השומר הצעיר, למרות שבכל הערים בםביבה היה כבר השומר הצעיר במלוא הפעילות, כמו למשל בשדלץ, רדזין, מזריטש׳ ביאלע ואםילו בקוצק ובעײרות אחרות. ...

... אבער װוהין גײט מעןז איך בין געװען זיכער׳ אז אלע גײען קײן מעזריטש׳ סון דארט קײן ביאלע און קיץ בריםק. אבער װען איך בין ארויס אויפן מעזריטשער װעג׳ האב איך קײנעם נישט געזען. װו זשע זענען זײ׳ די אלע אנטלאפענעז מען האט מיר געזאגט׳ אז זײ זענען אװעק קיץ שעדלעץ. נו׳ בין איך אװעק אויסן שעדלעצער װעג׳ און דארט האב איך טאקע געטראפןא םך מענטשן׳ בלויז מענער. ...

... דער קולטור־פאראײן האט זיך אנטװיקלט מיט יעדן טאג און זיץ שם איז זיך צעגאנגען איבער דער גאנצעד געגנט. מען פלעגט אונדז קומען באזוכן פון שעדלעץ׳ מעזריטש׳ ביאלע און אנדערע שטעט.

... אויףא זיצונג פון דער פארװאלטונג איז געפאלןא געדאנק װעגן שאפןא דראמקרייז. דער פארשלאג איז דורך אלעמען אויפגענומען געװארן מיט באגײםטערונג. מיגדאל האט דערקלערט׳ אז זיץ פרוים שװעםטער אין שעדלעץ איז באגאבט און זי קאן העלפן בײם ארגאניזירן דעם דראמקרית׳ אויב מען װעט זי אײנלאדן צו קומען קיץ קוקאװ. זײן פדוי איז אויך באגאבט און װעט אויך העלפן דעם דראמקרײז. ...

... דער שאסיי, וואם האט זיך געצויגן פץ ראחינער װעג, האט געפירט קײן לובלין, און— פץ דער צוױיטער זייט— קיץ שעדלעץ—װארשע. דער װעג האט אויך אראפגעפירט צו דער באן־םטאציע. שפעטער האט מען דעם באן־װעגא נאמען געגעבן אלעיא קאשטשושקי.

... װיארםט(אגג, דער פאדריאטשיק האט געהאט ראפארטירט, אז דער שאםיי לוקאוײשעדלעץ איז אין גאנצן פארטיק, פאקטיש האט ער איבערגעלאזןד וױארםט זאמדיקן װעג״.). ...

... מיר האבן געדונגעןא פורל, װאם האט אונדז געדארפט ברעגגען קיץ שעדלעץ, ...

... מען האט אים גערופן יאסל. געשטאמט האט ער םון שעדלעץ, אבער אין דער לעצטער

... מיט עטלעכע טעג שפעטער האב איך געארבעט צוזאמען מיט שמעון װײםמאן אויף דער באן־ליניע שעדלעץ—טערעםפאל. דער אינספעקטאר האט אונח ארויםגעגעבן ריתע־שײנען. אז מיר מעגן פאח אויף דער באן און אויך גײן אד׳ײם נאך דער דער־ לויבטער שעה.

... דעם 9טן ױלי1944 איז אומגעריכט געקומען די הילף. מיטא נאכט פריער זענען מיר נאך געגאנגען שאםן עסן׳ און מיר האבן זיך נישט פארגעשטעלט, אז מארגן װעלן מיר זיץ םרײ. די רוםן האבן ארומגערינגלט לוקאװ ביז שעדלעץ׳ בעת אין בריםק זענען נאך געװען די דײטשן, ...

... מיר קומען צו צו דעם װעג, וראס פירט פמ אימ דיט קײן שעדלעץ, און פון דער צװײטער— אין אונדזער שטאט ארײן. אלץ איז דא װי געװען. די הײזער זענען גאנץ און געמאלן: די לאדנס זענען פארמאכט. בײ אונדז האט זיך אויפגעװעקטא האפענונג: און אפשר דאך? אפשר געפינען זיך הינטער די פארמאכטע לאדנם לוקאװער יידן— זאל זימ נישט קײן נאענטע, אבער פארט לוקאװער ײדן?