Siedlce

אין יאר 1913, נאך ן ביילים־פראצעם, איז די בונדישע ״ד י צײט״, װאם איז ארויס אין פעטערבורג, פארשפרייט געװארן אין לוקאװ דורך א ױנג בחורל. מאטל בראנזױל איז געװען זײן נאמען. זײן פאטער, א שניט־םוחר, איז ױנג געשטארבן. דער 13יאריקער מאטל איז איבערגעפארן קײן שעדלעץ, צו זײן פאטערם ברודער, אײדאםוחר. בײ אט דעם פעטע ר האט ער געארבעט אין געשעפט צוזאמע ן מיט נאד אנגעשטעלטע. מאטל האט אנגעהויבן קומען אין בונדישע קרײזן, און דערפאר האט אים דער פעטע ר באזײטיק ט פון דער ארבעט. ...

... אין װארשעװער געטא ) און מרדכי פערקאל פון לאחוש ואומגעקומען אין לאדזשער געטא ) האבן צוגעגרײט די 1טע מאי־פארזאמלונג אין זאפאװיעניקער װאלד ׳ װ ו עם האבן זיך צונויפגעקליבן בײ ס 6 פערזאן . מיט פאליטישע רעדעם זענען ארויסגעטראטן שאלקע אבראמאװיטש פון שעדלעץ און גרשון זיבער פון װארשע . מיט אט דעם ערשטן אײנגע־ געבענעם מיטינג איז אײגנטלעך אנטשטאנען די לעגאלע בונדישע באװעגונג אין לוקאװ .

... איך האב זיך געװענדעט צו די חברים אין שעדלעץ, און די האבן צו אונדז געשיקט דעם חבר מאיר זאלצמאן. די זיצונג מיט אים איז פארגעקומען בײ לאה פאקטאר בײ געדעקטע טישן, עס זאל הײסן, אז דאס פראװע ט מען א תנאים. ...

דערווייל האט מען זיך דערנענטערט צו שעדלעץ. א טייל האבן אנגעהויבן קרעכצן׳ אז די פיס טוען זיי וויי. איך האב מורא געהאט׳ אז ביז שעדלעץ וועל איך צערייסן די שיך. האב איך זיי אויסגעטאן און פארווארפן איבערן אקסל. ארום 12 ביינאכט האט מען זיך געזעצט רוען. מען האט גענומען עפעס עסן. איך האב אראםגע־ שלונגען דעם האלבן ברויט מיט די עפל און שוין׳ איך בין געווען א ״פרייער פויגל׳. דאם האנטעך האב איך צונויפגעוויקלט און אריינגעלייגט אין דער אונטער־קעשענע פץ דער קאפאטע. איך האב נאך דאן געטראגן א לאנגע קאפאטע. ...

... איך האב באשלאסן צו גי״ץ א הײם אלײן. איך האב אנגעטראפן אויף א זשאנדאר־ מעריע־פאטראל׳ באגריםט זײ מיט א ברײטן ״חשען דאברי״ און דרײסט זיך געםרעגט װוס׳איז דער װעג קײן לוקאװ. זײ האבן געפרעגט װער איך בין און געפאדערט בײ מיר א דאקומענט. איך האב זײ דערצײלט א מעשר״ אז די באלשעװיקעס האבן מיך געכאפ ט אויף טרײבן בהמות און פארשלעפט קײן שעדלעץ. גענעכטיקט האב איך אין בית־מדרש. דער פאטראל איז אװעק אין בית־מדרש, ארויםגענומען פון דארט אלעמען אץ אונז אפגעפירט אין דער פאליציי.

... אויף א זיצונג פון דער פארװאלטונג איז געפאלן א געדאנק װעגן שאפן א דראמקרייז. דער פארשלאג איז דורך אלעמען אויפגענומען געװארן מיט באגײםטערונג. מיגדאל האט דערקלערט ׳ אז זיץ פרוים שװעסטער אין שעדלעץ איז באגאבט און זי קאן העלפן בײם ארגאניזירן דעם דראמקרית׳ אויב מען װעט זי אײנלאדן צו קומען קיץ קוקאװ. זײן פדו י איז אויך באגאב ט און װעט אויך העלפן דעם דראמקרײז. ...

... בײם קלויסטער האט מען פארמירט א גרעסערע גרופע און שפעטער האט מעד אונת גענומען יאגן קיין שעדלעץ. מען האט אונדז געהײסן שנעל לויפן און זיי, די דײטשן׳ האבן אונדז באגלײט מיט אויטאס און באלויכטן מיט רעפלעקטארן. אויב עמעצער איז אפגעשטאנען און נישט געקענט ווייטער לויפן, האבן זײ אים אויפן װעג ארויםגעענדיקט מיטן באגנעט. צו לויפן 28 קילאמעטע ר איז געװען זײער שװער, אפילו פאר ױנגע, ווער שמועסט נאך פאר עלטערע מענטשן. מען האט זיך באמיט צו העלפן אײנער דעם צװײטן; מען האט זיך אנגענומען פאר די הענט. און אזוי האט אײנער געשלעפט דעם אנדערן. ענדלעך זענען מיר אנגעקומען אין דער שעדלעצער טורמע. ...

... עם קומע ן פא ר ״אקציעס ״ אי ן ד י נאענט ע שטע ט < סאקאלאװ , װענגראװ , שעדלעץ . ...

... אין םעפטעמבע ר 1942 הא ט מע ן ארויםגעפיר ט פו ן שעדלע ץ בער ך א 20 טויזנ ט ײדן. טויזנ ט פו ן ז ײ הא ט מע ן דערהרגע ט תיכ ף בײ ם כאפ ן או ן ארײנשטופ ן ז ײ אי ן ד י װאגאנען. מענטש ן האב ן דערצײל ט פארשידענ ע שרעקלעכ ע זאכן, װא ם דאר ט הא ט זי ך אלץ אפגעטאן. באל ד דערנא ך אי ז געקומע ן קײ ן לוקא װ א צוג, כד י צ ו פארנעמע ן אנדערע ײדן. מע ן דערצײלט, א ז ז ײ הא ט זי ך אײנגעגעב ן אויםצוקויפ ן זי ך מי ט 10 קיל א גאלד. מי ר שײנט, א ז דא ם הא ט געקענ ט מעגלע ך זײן. אי ך מײ ן אבער, א ז ד י הויפט ־ ...

... װי ער האט שפעטער דערצײלט, האבן היטלעמיסטישע באנדיטן אנטדעקט זיך ״םבראז״ און ער איז אװעקגעפירט געװארן צוזאמע ן מיט זײַן בלה, ליבע ריבאק, צום זאמלהפונקט. דער גורל האט זי ך נישט געװאלט צעשײדן. ז ײ זענע ן צוזאמע ן ארײנגע־ טריבן געװארן אין װאגאן. צװישן לוקאװאו ן שעדלעץ האבן די אויפגעריסן די טיר פון װאגאן און מען האט אנגעהויבן דעם לעצטן טאנץ אין לעבן. דער צוג איז געלאפן מיטן שנעלסטן אימפעט. פון די דעכער און טרעפלעך פון די װאגאנען האבן די דײטשישע באנדיטן בסדר געשאסן אויף די שפרינגענדיקע. אײנער פון הונדערט האט געהאט א שאנס צו בלײבן לעבן. פונדעסטװעגן האבן ז ײ באשלאסן צו שפרינגען. ...

... מען האט אונדז געפירט אויפן װעג קײן שעדלעץ. נעבן מיר אין מײן .ײי איז גע־ גאנגען װעאו מאטלער. איך האב זיך פארטרוי פאר אים, אז איך וויל אנטלויפן. ער האט מיך געראטן דאס נישט צו טאן, װײל די דײטשן װעלן מיך דערשיםן. ער האט מיך פשוט צוגעהאלטן בײ דער האנט און נישט געלאזט לויפן.

... ל. ק. איז צוזאמען מיט אנדערע זשורנאליסטן אװעק פ ת װארשע אין דער נאכט םון 6ט ן אוים ן 7ט ן סעפטעמבע ר 1939. געגאנגען איז ער, אזוי ווי פיל הונדערטער טויזנטער אנדערע, מיטן וועג ק־י ן שעדלעץ. דער פינצטערער גורל האט ליפע קעסטין פארטראגן מיט זײן 18־יאריקן זון קײן לוקאװ. דארט האבן אים די דײטשן דעריאגט. אויפן צװײטן טאג איז ליפע קעסטין צוזאמען מיטן זון געשטאנען פאר א בעקערײ, װעלנדי ק קריג ן דאר ט א שטיק ל ברויט. אין דעם מאמענט זענע ן ארײנ־ געפארן אין שטאט אויף עטלעכ ע מאטאציקלע ן אן ערך 20 דײטשישע מיליטערלײט, ...

... איך בין געבוירן אין לוקאװ אין יאר 1890. מײן פאטער ע״ה איז זינט לאנגע דורות א לוקאװער. מען האט אים גערופן מלך שוםטער. מײן מוטער ע״ה איז געװען א געבוירענע אין שעדלעץ. אין 1895 זענען מײנע עלטערן, צוליב פרנסה־שװעריקײטן, ארויםגעפארן קײן לאדזש, און שפעטער — קײן װארשע. אין לאדז׳ האב איך געלערנט אין דער ישיבה פונעם באוװםטן גאון ר׳ חײם מײזיל ז״ל.

... שוין צו 16 יאר טרעפן מיר אים ביי רעוואלוציאנערע טעטיקייט אין שעדלעץ • ...

ב״ד, שומר הצעיר״ היו יושבים עד לשעות המאוחרות בלילה. הבוגרים הכינו עבודה לצעירים לפעמים היו יוצאים לטיול לילה, לעיר השכנה — לרדזין או שדלץ. ב״החלוץ״ ארגנו ״ערבי תד,״. ההכנסה הלכה לד,כשרה או לעלי ה של מישד,וא, שד,יד. צריך לזר,. לפעמים היה גדוד של ״השומר הצעיר״ יוצא ללילה שלם ליער. היו מקימים מעין אוהל משמיכות, המנד,ל היה מםפר על החיים בקיבוץ או על מסירות הנפש של השומרים,

צו מארגנם אין דער פריי איז די בעל־הביתטע אװעק אין גאם שאפן עפעס עםן. זי איז צוריקגעקומען מיט א בשורד׳־טובד״א ז אלע פרעמדע, װאם זענען זיך צונויפגעלאפן קײן שעדלעץ, שיקט מען צוריק אהיים מיט לאםט־אויטאס. איך האב געפילט, אז מען װיל דארט פון מיר פטור װערן. די פרוי האט מיך אונטערגעיאגט, אז איך זאל שנעל אװעק צום מאגיםטראט. באלד שיקט מען אפ פון דארט א פארטיע מענטשן און איך קען נאד פארשפעטיקן. איך האב זיך געזעגנט און הארציק געדאגקט פאר זײער גוטסקײט און אװעק• ...

... דער קולטור־פאראײן האט זיך אנטװיקלט מיט יעדן טאג און זיץ ש ם איז זיך צעגאנגען איבער דער גאנצער געגנט . מען פלעגט אונדז קומען באזוכן פון שעדלעץ ׳ מעזריטש׳ ביאלע און אנדערע שטעט .

... דער שאסיי, װאם האט זיך געצויגן פץ ראחינער װעג, האט געפירט קײן לובלין, און — פץ דער צוױיטער זײט — קיץ שעדלעץ—װארשע. דער װעג האט אויך אראפגעפירט צו דער באן־םטאציע. שפעטער האט מען דעם באן־װעג א נאמען געגעבן אלעיא קאשטשושקי.

װען איך בין צוריקגעקומען קיץ לוקאװ האט מען מיר דערצײלט, אז באלד װי די דײטשן זענען אהין אריץ, האבן זײ אדורכגעפירט א שטראף־אקציע צוליב דעם, װײל 3 דײטשן זענען דערשאםן געװארן. מען האט געכאפט ײדן און פאליאקן און געטריבן זײ צוםום קיץ שעדלעץ. אויפן װעג האט מען דערשאםן עטלעכען ײדן (איך געדענק דעם נאמען בלויז פון איץ קרבן: משה פעפערמאן). פון שעדלעץ האט מען די מענטשן געיאגט קיץ װענגראװ און דארט איז געלונגען צו באפרײען די ײדן. ם׳איז כדאי צו באמערקן, אז צװישן די געטריבענע קיץ װענגראװ האט זיך אויך געפונען דעם פאלקםדײט ש דראזדאל. מען האט אים ארעסטירט דערפאר, װײל ער האט דערקלערט, אז נישט די ײדן האבן דערשאםן די 3 דייטשן, נאר פאליאקן און א דאנק דעם טאקע האט מען די ײדן באפרײט. ...

... כשחזרתי ללוקוב םפרו שמיד עם כניסת הגרמנים׳ הם עשו פעולת עונשין בגלל הריגת שלשה גרמנים. תטםו יהודים ופולנים וגרשו אותם ברגל לשדליץ, בדרך הרגו מספר יהודים (אני זוכר רק את שמו של קרבן אחד: משה פפרמן). משדליץ גרשו את האנשים לװנגרוב ושם שוחררו היהודים. כדאי לציץ, שבין המגורשים לונגרוב היה גם ה״פולקם־ דויטש״ צוז׳ל. אםרו אותו בגלל שטען שלא היהודים הרגו את 3 הגרמנים, אלא הפולנים ובאמת בגלל זה שחררו את היהודים. ...

... מיר האבן געדונגען א פורל, װאס האט אונדז געדארפט ברעגגע ן קי ץ שעדלעץ, ...

... 10 א זײגער אין דער םרי זענען מיר אוועק אין דארף לאזי׳ ארום צו א פויערטע און זיך געפרעגט אויף עמעצן מיט אן אויסגעטראכטן נאמען. שפעטע ר האבן מיר דים־ קרעט אויסגעפרעגט די פויערטע, װי עס זעט דאם אויס אין דארף מיטן קאנטינגענט. מיר האבן דערצײלט דער פויערטע א מעשר״ אז מיר שטאמען פון דאדף אפאלע נעבן שעדלעץ און דארט איז געפערלעך, ווייל די דייטשן שיקן ארוים אויף ארבעט.

... דעם 9טן ױלי 1944 איז אומגעריכט געקומען די הילף. מיט א נאכט פריער זענען מיר נאך געגאנגען שאפן עסן׳ און מיר האבן זיך נישט פארגעשטעלט, אז מארגן װעלן מיר זיצן פרײ. די רום ן האבן ארומגערינגלט לוקאװ ביז שעדלעץ׳ בעת אין בריםק זענען נאך געװען די דײטשן, ...

... צו דעם אװנט זענען איי ד געקומען ײדן פון שכנותדיקע שטעט און שטעטלעך ארום לוקאוו. אזוי זענען געקומען ײדן פון ביאלע־פאדלאםק, פון מעזריטש, שעדלעץ, פאר־ טשעװ און אנד. ...