Radzyń

... דאם גרינדן די ארגאניזאציע השומר־הצעיר אין לוקאװ איז געוועןא נײעם נישט בלויז פאר דער ױגנט און עלטערע אין לוקאװן דאם איז געװעןא נײעם אויד םאר די גרינדער זעלבםט. מיר האבן פשוט נישט געוװםט װי צוצוגיץ צום ענין. מיר האבן נישט געהאט די מינדםטע אנונג װי אזוי אנצוהײבן, כדי צו שאפן דעם ערשטן קערן םון השומר־הצעיר, נישט קוקנדיק װאם אין אלע ארומיקע שטעט איז השומר־הצעיר שוין געװען אין פולן טעמפא פון דער ארבעט, װי למשל אין שעדלעץ, ראדזין, מעזריטש, ביאלע און אפילו אין קאצק און אין אנדעדע שטעטלעך. ...

איןא זונטיקדיקן טאג איז פון ראדזין געקומען דער קרײזשעף פישער, צונויפגערופן די ײדישע פאליצײ און געמאלדן, אז פון קאצק װעלן בײ נאכט קומען ײדן. מען זאל זיי ארײננעמען אין די היתער אויף יאטקע־גאס. מארגן װעט ער אלײן אײנארדענען דא א גרויםן געטא אויף עטלעכע גאסן. בײ נאכט זענען טאקע אנגעקומען די קאצקער ײדן אויף פוילישע פורלעך. געסטאפא ר,אט זײ אפגעװארט אויפן ראדזינער שאסיי און זײ ארײנגעפירט אויפן הויף פון ״ראדזינער קאשטשאל״ דארט האט מען די אלע גרינטלעך רעװידירט. שפעטער האט מען זײ אלעמען׳ מיט די פעק׳ געבראכט אויף דער יאטקע־ גאם, אויף קאנאלאװע אוןא טײל פון דער מעזריטשער גאם. די מענטשן האבן נישט געוװםט וװ זיך אײגצוארדענען. ביז2 בײ נאכט האט געדויערט דאס געלויף.א סך זענען געבליבן אין גאס אויף זייערע פעק, מיט די קלײנע קינדער אויף די הענט. דער שעף בירגער האט פון אונדז צוגענומען אויף נעכטיקן אין מאגיםטראט די פאכלײט: אבוש מילער—א שנײדער, מיכאל בלאכאװיטש און בנימין םרעברניק— שלאםערם, און חײם מאטעם מאנדלבוים—א מאלער. זײ זענען געװען נײטיק צום פארענדיק ...

... באפרײטע זענען מיר ארײן קיץ לוקאװ און קײנעם דארט נישט געטראפן— נישט קײן ײדן און נישט קיץ פאליאקן. די שטאט איז געװען חרוב. מורא האבגדיק, אז די דײטשן קענען נאך ארײנקומען קײן לוקאװ, זענען מיר אװעק אויפן זעלבן װעג וװ די רוסישע ארמײ איז געגאנגען. מיר זענען געלעגןא פארטאג אויפן פעלד הינטער ראדזין און מיר האבן זיך דערוװסט, אז מיר זענען שוין עגדגילטיק געהאלפן, אז די דײטשן זענען פארטריבן. דאן זענען מיר צוריקגעקומען קיץ לוקאװ און געפונען דארט עטלעכע ײדישע פאמיליעם. ...

... מין טמטום חושים. זה או אחר עם מבט השתתפות באשמה יכול היח להראות לכיוון ראדזין או לכיוון לובלין או סתם להניד את הראש; הם הגרמנים— מעין כתובת של אלו שהשאירו בלוקוב שקט מפחיד. ...

ב״ד,שומר הצעיר״ היו יושבים עד לשעות המאוחרות בלילה. הבוגרים הכינו עבודה לצעירים לפעמים הױ ױצאים לטיול לילה, לעיר השכנה— לרדזין או שדלץ. ב״החלוץ״ ארגנו ״ערבי תד,״. ההכנסה הלכה לד,כשרה או לעליה של מישד,וא, שד,יד. צריך לזר,. לפעמים היה גדוד של ״השומר הצעיר״ יוצא ללילה שלם ליער. היו מקימים מעין אוהל משמיכות, המנד,ל היה מםפר על החײם בקיבוץ או על מסירות הנפש של השומרים,

... אלא גם חידוש למיםדים עצמם• אנחנו םשוט לא ידענו איך לגשת לענין. לא היה לנו מושג ולו הקטן ביותר איך להתחיל ביצירת גרעין ראשון של השומר הצעיר, למרות שבכל הערים בםביבה היה כבר השומר הצעיר במלוא הפעילות, כמו למשל בשדלץ, רדזין, מזריטש׳ ביאלע ואםילו בקוצק ובעײרות אחרות. ...

ביםלעכװיק איז די ײדישע מאנשאפט געװארן װיא שותף צום םפארט־פלאץ. די פאליאקן האבן געקריגן דרך־ארץ פאר די יידישע פוטבאליםטן׳ װעלכע האבן געװאגט צו־ קעמפן קעגן פיזיש שטארקערע פון זיך מאנשאפטן, און דערבײ צו באזיגן זײ, װי די זעלנערישע פוטבאל־גרופע פון לאפיגוז, פון דער גימנאזיע, םון די שטעט מעזריטש, שעדלעץ, ראדזין א״א. איןא רײ שטעט, וװ די לוקאװער האבן געדארפט קומען שפילן, איז גלײכצײטיק געװעןא ױם־טוב אוןא שרעק— צו פארשפילן. װען עם פלעגט ...

... ראיתי את היהודי, שהיה קשור בחבל לעגלה שאחריה הלך. על העגלה ישבו מםםר אכרים. הם הובילו אותו לרדזין. ...