Place · town
Lukow
לוקאוו
The town where Hasidic and liberation movements are described.
Page scan 11HIGH confidence
Research this with AI
Reason over the memorial-book evidence and enrich it with trusted archives — Yad Vashem, USHMM, YIVO, Virtual Shtetl, and Wikipedia — then save it as a connected article.
Source passages
Each passage remains attached to its exact scan and opens in the standalone evidence reader.
Primary source passage
Normalized OCR · scan 11
אזוי שטורמיש און וויטאל איז געווען דאס לעבן פון דער יידישער קהילה לוקאוו. ק״ק לוקאוו איז געווען פון גרויסן יחוס, געהאט די שענסטע רבנים אין פאדליאשע, און אויך איר לעצטער רב איז, אויב איך האב קיין טעות נישט, געוועןא קאצקער אייניקל. ווי אין לוקאוו האט פריער געברענט א פלאמיק חסידות פון אלע אפצווייגונגען פון קאצק, אזוי האט שפעטער און ביז דעם אונטערגאגג דא געברענטא פלאמיק חסידות פון אלע >ןפצוויי־ גונגען פון גאציאנאלער און סאציאלער באפרייאונג אויף צו באפרייען כ^טשבי די גאנצע וועלט. ...Source passage 2
Normalized OCR · scan 12 · printed page 8
אין יאר 1947, בעת מיין נסיעה איבער די חרובע שטעט און שטעטלעך אין פוילן, בין איך אויך געװען אין לוקאוו, און עס איז מיר שווער געווען צו גלייבן, אז אט די שט>זט ליגט אויףא געזןזגרזןפיש־סטראטעגישן וויכטיקן פונקט. מער איז געווען אנצונעמען, אז דער מארק און די גאסן מיט די הייזער זענען >ן זכר פוןא שטאט, פארוו>זרפן ערגעץ אין סאמע עק וועלט; זכר פון >ז יידישער שטאט, מיט שילדן, וואס כאטש געשריבן מיט פרעמדע אותיות, ה>זבן זיי >ןראפגעשוויגן יידיש פון איבער די טירן: דא האבן יידן געהאנדלט מיט שניט־סחורה, און דארט איז געוועןא צעלניק־קראם; דא איז געווען >ז יידישע שעגק, און דארט—א יידיש אייזן־געוועלב. צווישן די שילדן איבער די טירן און די פנימער פון הינטער די טאמבענק איז נישטא קיין שום שייכות. פרעמדע פנימער, פנימער פון מענטשן, אוממשותדיקע, ווי שאטנס. ב>זלד וועלן זיך הינטער די טאמבענק פון די קראמען באווייזן די רעאלע געשטאלטן— און די שאטנס וועלן פארשווינדן. די קראמען וועלן זיך אנפילן מיט לעבן, אויף די טונקעלע פלעקן פון די ביישטידלען וועלן זיך צוריק בא־ ווייזן מזוזות, די גאסן וועלן פול ווערן מיט באוועגונג, איבע ...Source passage 3
Normalized OCR · scan 12 · printed page 8
דאס איז נישט געשען. אכט טויזנט יידישע נפשות האבן געלעבט אין לוקאוו און פון זיי איז בלויז זייער שאטן געבליבן—א שאטן און שילדן איבער קראמען.א שאטן און די טונקעלע פלעקן, וו>ןס האבן נעכטן געהאלטן מזוזות אויף די ביישטידלען,א שאטן און איינציקע מצבות, וואס זענען געבליבן אויף פאראיינצלטע קברים אויפן לוקאווער בית־עולם. ...Source passage 4
Normalized OCR · scan 14 · printed page 10
... הקהילה העתיקה בלוקוב נמצאה מבחינה גיאוגרפית־אסטרטגית בפרשת דרכים רועשת בין פולין לליטא ושלטה על המשור של פודלישה. לכן אולי היתה לוקוב הישוב היהודי העתיק ביותר בפודלישה. לפני שהנוצרים הקימו כנסיה, הקימו היהודים בה בית כנסת משלהם. אם לא נראו בעיר המסעות הסוערים של חבורת חמלניצקי, של השוודים, של צבא נפוליון, של הרוסים והאחרים הרי זה רק בגלל העובדה שהעוברים שדדו, רצחו ושרפו את הכל ביסודיות שלא נשאר זכר לבאים אחר כן. ככל שההיסטוריה של עיר הכתר היתה סוערת, כך סוערים ומלאי חיים היו חיי יהודי לוקוב. הקהילה הקדושה לוקוב היתה בעלת יחוס גדול, היו בה הרבנים החשובים של פודלישה וגם רבה האחרון אם אינני טועה היה נכד הקוצקאי. ...Source passage 5
Normalized OCR · scan 14 · printed page 10
בשגת1947 בעת נסיעתי בערים ובעיירות ההרוסות של פולין, הייתי גם בלוקוב וקשה היה להאמין, שהעיר נמצאת בנקודה גיאגרפית ואסטרטגית חשובה. אפשר היה לחשוב שהשוק, הרחובות והבתים הם שרידים לעיר הנמצאת אי שם בסוף העולם. הם זכר לעיר יהודית, עם שלטים, שלמרות שכתובות בהם אותיות זרות, הם ניבטו מעל לדלתות בשקט כאילו אמרו: כאן סחרו יהודים בבדים וכאן היתה חנות סידקית, שם היתה מסעדה יהודית ושם חנות ברזל יהודית. נראה היה כאילו אין שייכות בין השלטים לבין הפנים שמאחורי הדלפקים. פנים זרות, פני אנשים שאין להם עצמיות כאילו הױ צל. נראה היה כאילו מיד יראו הדמויות האמיתיות מאחורי הדלפקים והצל יעלם, החנויות תתמלאנה שוב חיים. במקום הכתמים הכהים של המשקופים, שוב יראו מזוזות. הרחובות יתמלאו תנועה, על האבנים החדות של הגשרים ירעשו אופני ברזל וצעקות בעלי העגלות שוב ישמעו מקצה אחד של העיר לקצה השני. ...Source passage 6
Normalized OCR · scan 21 · printed page 17
דער מהר״ם איז נפטר געװארן אין ט״ז אײר שע״ו. ד. ה. אפילו װען מיר זאלן אננעמעך אז די שאלה איז געפרעגט געװארן אין זיץ לעצטן לעבנס־יאר׳ איז אויך צו זען אז די דאזיקע געשעעניש איז פארגעקומען ארום35 יאר פאר ר.מיעלגיצקיס אינװאזיע פון לוקאװ. אבער מיר האבן גאר קײן ספק נישט׳ אז די דאזיקע שאלה איז געפרעגט געװארן מיטא היפשער צאל יארן פריער. מיר באזירן אוגדזער השערה אויפן פאקט, וואס דער בארימטער ר׳ יואל סירקיש באקאנט אויפן נאמען פון זײן בארימט װערק ב״ח— בית חדש— איז שוין געװען רב אין לוקאװ אין די יארן14—1613. עס געשיקט זיך גישט׳ אז ער זאל האבן געשיקטא שאלה צום מהר״ם מלובלין אין אזא עגין. ער וואלט אן ספק אליץ געפסקנט אזא שאלה. מוזן מיר אננעמעך אז די דאזיקע שאלה שטאמט פון יארן פריער׳ ווען לוקאװ האט נישט געהאט אזא געהויבענעם רב׳ װאס זאל װעלן אליץ פסקנען אזא שאלה, אדער בעתא צײט, װען לוקאװ האט כלל נישט געהאט קיץ רב.Source passage 7
Normalized OCR · scan 21 · printed page 17
מיר זעען דערפון׳ אז די שול. וואס כמיעלניצקי האט פארברענט, איז געװען נישט די ערשטע. לויט אלע ווארשײנלעכקײטן איז די שול, װאס װערט דערמאנט אין דער אויבגדערמאנטער שאלה צום מהר״ם, געװען דער ערשטער מקום קדוש, װאס לוקאװער יידן האבן דארט אויפגעשטעלט. דער בנין איז אן ספק, געשטאנעןא לענגערע צײט ביז ער איז פארברענט געװארן. אבער דאס איז אויך נישט מער װיא השערה. היות װי א קהילה װערט נישט געבוירן איבער גאכט אץ איזא שטופגוױיזע אנטװיקלוגג׳ און אין יענע צײטן האבן ײדן נישט געקענט אויפשטעלןא שול אן דער געהעריקער דערלוי• בעניש און פריוױלעגיע, איז ממילא אגצונעמען אז דער ײדישער ישוב אין לוקאוד האט זיך אנגעהויבן אץ 15טן יארהונדערט, אויב גישט פריער.Source passage 8
Normalized OCR · scan 23 · printed page 19
װי שוין געזאגט האט די פרױוילעגיע גאראנטירט לוקאװער יידן װוין־רעכט אין לוקאװ, פרײהײט פון האנדל, שלאגן װאקס, פארנעמען זיך מיט גאזשעלניעם. צעכן װערן נישט דערמאנט. אבער געװיםע צעכן זענען זײ דערלויבט געװארן, נישט מחמת גוטקײט מצד די פוילישע צעכן׳ נאר צוליב אין ברירה. די פוילישע פלײשערם האבן דאך נישט געקאנט פארבאטן יידן צו עסן פלײש אדער צװינגען צו עסן טריפה־פלײש. דאם איז דאך געװען קעגן דער ײדישער פרױוילעגיע, װאם האט געגעבן ײדן פולקאמע רעכט צו לעבן װי ײדן, אפהיטן זייערע דינים און פארשריפטן. אויך חייטים יידישע זענען געווען. דאס אויך מחמת דעם פארבאט צו טראגן שעטנז, האבן יידן געמוזט האבן אייגענע שניידערם צו נײען כשרע בגדים. די דאזיקע צעכן און אנדערע, װאם זענען אויפגעשטאנען אין לרקאװ, װי ערגעץ אנדערש, האבן תמיד געהאט אויסצושטיץא שװערן קאמף מיט די פוילישע צעכן. ...Source passage 9
Normalized OCR · scan 24 · printed page 20
... נאכן קאזאקן־אויפשטאנד אין ת״ח און ת״ט, װאם האט שטארק געטראפן ײדן אין לוקאװ, האבן זײ װידערא מאל געליטן היזקות, װען פרינץ ראקאטשי האט זיך קעגנ־ געשטעלט דעם פוילישן קעניג אויגוםט פון זאקםן און האט צוזאמען מיט די שװעדישע חײלות (אין אנהויב 18טן יארהונדערט זענען די געקומען אויף דער אײנלאדונג פון דער קאנםעדעראציע םון דער שלאכטע, װאם האט זיך קעגנגעשטעלט דעם אויבנדער־ מאנטן קעניג) פארנומען לוקאװ און גורם געװען גרויםע הזיקות. די שװעדן און ד־ פאליאקן פלעגן אנטאן די ײח גתיסע צרות. און אזוי האט לוקאװ מיט אירע ײדן דורכגעמאכט אלע פאליטישע אויפטרײםלונגען און געטײלט די אלגעמײנע צרה מיט דעם צולאג םון ײדישע צרות. ...Source passage 10
Normalized OCR · scan 32 · printed page 28
... מיר װײםן נישט גענוי װער ער איז געװען, אבער שוין דער פאקט, װאם ער איז געװעןא מחותן פון דעם מהר״ם מלובלין, באװיתט, אז ער איז געװען פון די חשוכע און אנגעזעענע רבנים און פוןא חשובער משפחה. אויך װײםן מיר פוןא שאלה, װאם ער און זײן בית דין האט געשיקט צום מהר״ם, אז ער איז געװען רב אין לוקאװ. ...Source passage 11
Normalized OCR · scan 36 · printed page 32
לוקאװ האט אויך זוכה געװען צו צװײ רבישע הײף. אין 1906, װען ר׳ ישראל פילאװער (ער איז געװען אן אײניקל פון ר׳ מענדעלע קאצקער) איז נפטר געװארן׳ האבןא טײל פילאװער חםידים אנגענומען זײן עלטםטן זון ר׳ הערשעלע פארא רבין און ר׳ הערשעלע האט זיך באזעצט אין לוקאװ. ביז1920— װען ער איז נפטר געװארן— האט ר׳ הערשעלע ז״ל געפירטא חסידישן הויף אין לוקאװ. חםידים פלעגן קומען צו אים פרעגן װעגן ײדישקײט און בעטןא ישועה. נאך זײן פטירה איז ר׳ ברוך משה געװארן ממלא מקום אין לוקאװ אויף זיץ פאטערם ארט. ר׳ ברוך משה איז דעמאלט געװען רב אין דעם קלײנעם שטעטעלע גראבאװע. ר׳ ברוך משה האט זיך קורץ נאכדעם אװעקגעצויגן קײן װלאדאװע. ...Source passage 12
Normalized OCR · scan 46 · printed page 42
... בכתב הזכויות שנתן ב־10 למאי1659 ליהודי לוקוב, המבוסם על ה״פרױילגיה״ השרופר״ נאמר: ליהודים זכות מגורים בלוקוב, חופש מסחר, מותר להם לעסוק בהכנת שעוה, להיות בעלי גתות, בעלי בתים וכן זכותם לבית כנםת מעץ או אבן ובית קברות. אחרי שריפת בית הכנםת הישן על ידי ההידמקים הותר לבנות חדש במקומו, אפשר לשאול בן כמה היה בית הכנםת הישן שנשרףי האם היה זה בית הכנסת הראשון? המקורות הפולנײם שותקים בענין (לפחות לנו לא ידוע דבר ממקור פולני). אך ברור לנו ממקורותינו, כי לא היה בית כנסת זה הראשון. ...Source passage 13
Normalized OCR · scan 46 · printed page 42
... אך אין ספק שהשאלה נשאלה מספר שנים לפני כן, כי ר׳ יואל םירקיש המוזכר ע״ש יצירתו בית חדש היה רב בלוקוב בשנים 1614—1613. לא מתקבל על הדעת שהוא ישלח שאלה כזו למהר״ם מלובלין. הוא היה בלי םפק פוםק בעצמו בענין. מכאן שעלינו להניח שהיא נשאלה קודם לכן כשללוקוב לא היה רב חשוב כזה שיוכל בעצמו לפםוק בשאלה נכבדה כזו או בזמן שללוקוב לא היה רב כלל. מכאן אנו רואים שבית הכנסת שנשרף ע״י חמלניצקי לא היה הראשון. לפי הםברות הרי שבית הכנםת הנזכר בשאלה אל המהר״ם היה המקום הקדוש הראשון של יהודי לוקוב הבנין כנראה עמד זמן רב עד לשריפתו. אך כל זאת היא לא ױתר מאשר השערה. מאחר וברור לנו שקהילה לא נולדת בן לילה והנה למעשה תוצאה הדרגתית ובמױחד בתקוצה ההיא, שבה אי אפשר היה להקים בית כנםת בלי היתר וזכות מױחדת, לקהילה, מכאן שישוב בלוקוב החל במאה ה־15 אם לא לפני כן.Source passage 14
Normalized OCR · scan 49 · printed page 45
... ב־1796 תשלום מם החותמת לםפרים יהודײם, הביאו442 יהודים1587 ספרים לחתימה. אפשר להניח שלא כל הםפרים הובאו לחתימה: יש הוכחות שהױ אז בלוקוב500 או יותר בתי אב יהודײם, ולכל בית אב ממוצע הױ םפרים (כמובן: סדורים, חומשים׳ עשרים וארבע ש״ם ועוד). ...Source passage 15
Normalized OCR · scan 52 · printed page 48
מתי הגיע הב״ח ללוקובי לצערנו אין בידינו תאריכים מדויקים. אנו יכולים רק לשער. אפשר להםיק מהשאלה שלוקוב שאלה את המהר״ם מלובלין בענין בית הכנסת השרוף, מתי נשרף בית הכנםתן תשובת המהר״ם היא בלי תאריך. קשה לתאר שהשריפה היתה בימױ האחרונים של המהר״ם, כי המהר״ם נפטר ב־1616, כלומר שב״ח היה בן 55, והיה בפולין ולא מתקבל על הדעת שיהודי לוקוב לא ישאלו אותו בענין אם היה פעם רבם? חײבים לכן לקבל שזה קרה לפני שהב״ח היה רבה של לוקוב, או שזה קרה כשהמהר״ם היה לראשונה בלובלין ב־87—1585 (משם נקרא לקרקוב וב־1613 חזר ללובלין). לכן אפשר להניח שב״ח היה רב בלוקוב בשנים 1587—1585 וכרב צעיר שולח את השאלה למהר״ם, או שב״ח היה רב מיד אחרי המקרה. אנו יודעים שהב״ח היה רבSource passage 16
Normalized OCR · scan 55 · printed page 51
... מן העובדה שהנו תדיר מופיע כמסכים להופעת ספרים יחד עם גדולי רבני פולין. אנו מוצאים הסכמתו על ״קטורת הסמים״, פירוש לתרגום ױנתן בן עחיאל שחבר הרב מרדכי בהרב נפתלי מקרקוב. הסכמה זו נתנה בשנת ת״ז והוא חותם בה שלמה זלמן בן הגאון מהורר אברהם (או אברשקי) ז״ל מבית קצנלבויגן. באותה שנה מוצאים חתימתו בהסכמה לספר מוסר ״בית יעקב״ שחובר ע״י ר׳ יעקב בהרב נפתלי מגניזין. בהסכמה זו כותב מחבר הספר על המסכים הגאון הגדול אב״ד ור״מ דק״ק לוקאב. גם פה חותם הרב ״נאום שלמה זלמן קצינלבויגן בן כבוד מהר״א ז״ל״. ...Source passage 17
Normalized OCR · scan 58 · printed page 54
פרוגרםיםט כזה היה אברהם מנדלברג״י■ מלוקוב. הוא היה כנראה פעם גביר שירד מנכםױ (אולי בגלל המאורעות). בבקשותױ הוא טוען שמגיעים לו זכויות שװת. כי ילדיו מדברים וכותבים פולנית, אמנם הוא עדיץ לובש בגדים יהודים, אך מבטיח לשנותם במהירות עם עזיבת הגליל. ...Source passage 18
Normalized OCR · scan 62 · printed page 58
... דער אויפשװונג פון פאליטישן און קולטור־געזעלשאפטלעכן לעבן צװישן דער ײדישער באפעלקערונג אין לוקאװ איז געקומען אין דער צײט פון רעװאלוציאנערן אויפברויז אין רוסלאנד אין יאר 1905. דער אויפשטײג פון סאציאליזם האט אויך דערגרײכט קײן לוקאװ. די ײדישע ארבעטער, די שנײדערס, שוסטערס, בעקערס, טרעגערס און אנדערע, האבן זיך ארגאניזירט און אנגעהויבן פירןא פאליטישע ארבעט— אויסער דעם עקאנאמישן קאמף פאר אויםבעסערן די ארבעטס־באדינגונגען. אויך די אנטיסעמיטישע העצע און די פאגראמען האבן געהאטא װירקונג אויפן פארמירן דאם באוװםטזײן פון ײדישן ארבעטער און פאלקם־מענטש. ...Source passage 19
Normalized OCR · scan 62 · printed page 58
די ײדישע באפעלקערונג אין לוקאװ איז אין אלגעמײן געװען אן ארעמע. די שוםטערסSource passage 20
Normalized OCR · scan 63 · printed page 59
מיטן אויםברוך פון דער ערשטער ורעלט־מלחמד, איז דאם געזעלשאפטלעכע און עקאנאמישע לעבן אין לוקאװ צעשטערט געװארן. די קלענערע פאבריקן האבן זיך תיכף פאדמאכט: גאםטמאנם פאבריק האט בלויז טײלוױיז געארבעט: די סוםרים האבן בכלל נישט געהאט קיץ ארבעט. אויך דער גאנצער מםחר האט זיך אפגעשטעלט. דער גרעםטער טײל פון דער ײדישער באפעלקערונג איז געבליבן אן פרנםה. ...Source passage 21
Normalized OCR · scan 65 · printed page 61
... די ״פאלקספארטײ״ אין לוקאװ איז געװארן אגגעפירט פון איטשע און חײם מאיר הײבלום, משה און נתן צוקערמאך גאדל ליכטענשטיץ און חײם מאטעס מאנדעלבוים. עס האט זיך אויך געשאפןא אפטײלונג פון די ליגקע ״פועלײצױן״ מיט אן אײגענעם לאקאל. זײערע פירעד זענען געװען: איטשע קעניגסבערג, אליהו גאסטריזשעװיטש, יידל בורשטין און מאטל פעלדמאן. עס איז טעטיק געװען די רעכטע פ.צ.־פארטײ. זײ האבן געהאט אן אײגענעם לאקאל מיטא ספארט־קלוב ״הפועל״ און בכלל געפירט א פײנע דערציערישע טעטיקײט. זײערע אקטיװע טוערס זענען געװען משה םעלדמאן׳ משה בארנשטײן׳ יעקב ליכטנשטײן׳ משה פינקלשטיח און דוד געװערצער. אויך די ״אלגעמײנע צױניסטן״ האבן געפירט אן ארבעט בראש מיט מיגדאל׳ בענדערמאך מאטל קלײנמאן און אליהו פעלצמאן. עס איז דאן אויך אנטשטאנען די ״מזרחי״ מיט זײער יוגנט ״בני עקיבא״. זײערע פירער זענען געװען אברהם זשיטא. בערל סלושנױ גרשון ...Source passage 22
Normalized OCR · scan 70 · printed page 66
אין יאר1934 איז דער רב ר׳ שמואל שלמה בראן נפטר געװארן. די לעצטע14 יאר פון זיין לעבן איז ער געװען קראנק. אין יאר 1920, װען די האלערטשיקעם זענען באפאלז ײח אין לוקאװ, איז דער רב אװעק אין דער םטאראסטװע זיך משתדל זײן פאר זײן עדה. צוריקגײענדיק האט ער באקומען פוןא האלערטשיקא שטארקן קלאפ אין קאפ און דערפון איז ער געװארן פאראליזירט. נישט געקוקט דערויף האט ער װײטער געפירמ דאם רבנות מיט דער הילף פון מורה־הוראה ר״ ישראל פינקלשטײן, און שפעטער— פון דץ אײדעם פםח ראזען.Source passage 23
Normalized OCR · scan 70 · printed page 66
אין די לעצטע יארן פון 18טן יארהונדערט איז רב אין לוקאװ געװען ר׳ מאירל פון קראקע,א גרויסער תלמיד־חכם אוןא גרויםער קפדן אין ײדישקײט. ער האט נישט דערלאזט צו קיין צוזאמענשטויםן צװישן חסידים און מתנגדים. ער האט אויך געקענט דערלאנגעןא פאטש דעם, װאס האט אים נישט געפאלגט. שפעטער האבן די קהילה־ פרנםים אויפגענומען אלם רב דעם װאליער רב. דער נײער רב האט באזירט זײן טעטיקײט מיט עפענעןא ישיבה אין גרויםן אלטן בית־מדרש. דארט האבן געלערנט בחורים פון נאענטע און װײטע שטעט. זײ זענען געװארן באזארגט מיט ״עםן טעג״ און מיט נאכטלעגער ביי פארשידענע בעלי־בתים. ...Source passage 24
Normalized OCR · scan 74 · printed page 70
... ההתעוררת של החײם הפוליטײם והתרבותײם־חברתײם באוכלוםיה היהודית בלוקוב באה בזמן ההתעוררות המהפכנית ברוםיה בשנת 1905. התקומה של הםוציאליזם הגיעה גם ללוקוב. הפועלים היהודײם־ החייטים, הםנדלרים, האופים, הםבלים והאחרים, התארגנו והחלו לנהל פעילות פוליטית— מחוץ למאבק הכלכלי לתקון תנאי העבודה. לבוי האנטישמױת והפוגרומים יצרו הכרה בעובד היהודי ואיש העם. ...Source passage 25
Normalized OCR · scan 76 · printed page 72
מנהיגי הקר,ילה היו פעם פרנםים יהודײם. הם היו בעלי הבתים של חיי היהודים בעיר. הם החליטו על קבלת רב, בשאלות חינוך דתי ובדרישות השונות. הפרנסים מפעם לפעם הױ מאיר ליב גםטרז׳ויטש, ישראל בירכם, מנדל שינברג וזלמן גולדפרב. כשד,חײם היהודײם קבלו מםגרת חופשית, יצרו דתײם אלו מפלגה משלד,ם, ״אגודת ישראל״, שקמה גם בלוקוב. הם פתחו בית םפר לבנות בשם ״בית יעקב״ בנהולו של מנדל פוריםובר. יותר מאוחר נבחרו הנציגים בעיריה ע״י האוכלוםיה היהודית. הם הױ: מאיר ליב גלרנטר׳ משה פליכטנריך, הרש ליזר לנדוי. נציג העובדים היה אנשל מנשפיזר. ...Source passage 26
Normalized OCR · scan 79 · printed page 75
ללוקוב הױ גם שתי חצרות חסידיים— חוץ מן השטיבלך של חםידים אחרים, כמו אוהדי הגערער, קוצקער, רדזינער׳ אלכםנדרער ואחרים. אחד מהם היה ר׳ עקיבא מאיר, שקראו לו ״מיעכאװער רבי״. הוא היה קטן ומצומק, ישב ױם ולילה ולמד, הוא יותר צם כתענױת מאשר אכל. חסידיו היו יהודים בעלי בתים ובעלי מלאכד,. לרבי היה בית מדרקוSource passage 27
Normalized OCR · scan 84 · printed page 80
התנועה הלאומית־הצױנית גם התפשטה בחלק מהנוער שנתפםו לגינוני פעולות תנועות הנוער שהױ אז באופנה וכך עזבו רבים מבני־עירנו את םפסלי בית המדרש וגם עזבו את דרכי חײ הוריהם שהיו מבוםםים על חיי תורה ומצװת והתמסרו בלהט נעוריהם לאידיאלים השונים שחדרו אז לרחוב היהודי ועל כל אלה הקורא ימצא הרבה חומר בםפר זה. ברצוני לצײן פה, כאחד שנולדתי וגדלתי בעיר לוקוב וחײתי בה כל התקופה שבין שתי מלחמות העולם ובשנים האחרונות לפני מלחמת העולם השניה, גם הײתי פעיל בה (למרות שהײתי צעיר מאד)׳ שלמרות הכל נשארה לוקוב עיר שרוב האוכלוסיה היהודית נשארה דתית וממשיכה בדרך אבותיהם.Source passage 28
Normalized OCR · scan 84 · printed page 80
... בשורות קודמות תיארתי את לוקוב כעיר שלװה, היושבת על מי מנוחות והשלמה עם אלקיה, אכן היא היתה כזו עד לפני70—60 שנה (כפי ששמעתי מפי םבא ז״ל), אבל ידוע כי מאותה התקופה התחילו םערות רעיוניות חזקות לפקוד את שלװת העײרה וזעזעו את יםודותיה כפי שזה קרה לבית ישראל בכל ערי פולין. ...Source passage 29
Normalized OCR · scan 85 · printed page 81
... במשך הזמן בנתה אגו״י בנין משלה בלוקוב׳ ע״י בית המדרש חוק לישראל׳ ושם התקײמו אסיפות, שיעורים לצעירים וספריה לנוער. ...Source passage 30
Normalized OCR · scan 87 · printed page 83
דאס ײדישע לוקאװ ...Source passage 31
Normalized OCR · scan 93 · printed page 89
... ן גם שהיו מקצועות נוצרײם במאה אחוז׳ כמו למשל תופסי כלבים ומנקה ארובות. לזה צריך להוסיף אחוז רציני שלא הױ רשומים כבעלי מלאכה או כפועלים׳ כי הרי היתה חרפה להױת סועל... צריך להעיר שבלוקוב היה מספר גדול של סוכרים׳ כותבי מזוזות׳ תפילין׳ ססרי תורה ועוד דברי קודש דומים׳ שאת תוצרתם שלחו גם לחוץ לארץ (אגב׳ הכרתי קומוניסטים שהיו עוסקים בכך). אפילו ממספרים לא מדויקים כנ״ל רואים שלפחות ()3 אחוז מיהודי לוקוב היה פועליםי בכלל לא היתה העיר׳ עיר גבירים. יהודים הױ בדרך כלל מתסתלים כדי להשיג קצת פרנסה. אני זוכר׳ שבעודי ילד שמעתי הפזמון חוזר: /׳אי װי נעמט מען פאניעס (די רוסישע) צײטן׳ פארא קאפיקע האט מען געקענט לעבן״ (אי איך מחזירים את תקופת הרוסים׳ שעבור קופיקה אפשר היה לחױת). עובדה׳ שבין השנים 1930—1914 קטנה האוכלוסיה היהודים ב־30 אחוז. אנו גזכרים שרק דברו על נסיעה׳ על הגירה׳ וקנאו בכל אחד שהצליח לפרוץ מלוקוב.Source passage 32
Normalized OCR · scan 93 · printed page 89
... הױ אז אנשי מקצוע בלוקוב: ...Source passage 33
Normalized OCR · scan 94 · printed page 90
... את נעורי ביליתי בלוקוב. והײתי פעיל בנוער היהודי. עד עכשױ לא אוכל להבין איך היה לנוער היהודי כל כך הרבה אנרגיה, מאין הם שאבו כוח כזה לעבודה חברתית ותרבותית. בםך הכל לא היה לנוער שום םיכוײ קיום• בענין למודיפ— לא היה טעם לדבר. האנטישמיות היתה בדרך. האוכלוםיה בעיר היתה מורכבת מ־סי^סצ יהודים, אך מיםים שלמו היהודים 0%נ) מהםכום הגלובלי. ליהודים היה רק בית םפר אחד מתוך 4 הקײמים. בעיר הױ2 גמנםױת, לנערים ולנערות, אך גימנזיםטים יהודײם אפשר היה לםםור על האצבעות,— ראשית, בגלל התשלום הגבוד״ ושנית בגלל ההפליד. האנטישמית. למשל, נזכר אני בתלמיד גמנםיה ראובן פלומן. לאבױ היתה חנות לעםקי נעלײם וד,וא עשה הכל כדי שבנו, בחור עם ״ראש בוער״, יהפך ל״אדם״. אך בגמנםיה כל כך התעללו בו שהוא צריך היה לשבת שנתײם בכתד, אחת. לבםוף נתנו לו מכות כאלו׳ שד,וא לא יכול היה לד,משיך ללמוד. אך פלומן לא התײאש,— הוא הגיש את הבחינה בעיר הגליל לובלין ושם קבל את הבגרות עם ציון גבוה (הױם הוא רופא ידוע).Source passage 34
Normalized OCR · scan 105 · printed page 101
ספר לוקאװ ...Source passage 35
Normalized OCR · scan 106 · printed page 102
... װען די כװאליע שטרײקן האט דערגרײכט אויך קײן לוקאװ, איז ליבערזאן, דער אלבאם־פאבריקאנט אין כעס געװארן, װאס די ״אנטשעפעניש״ יאגט אים נאך. ער האט שנעל אויםגעדרײט דעם דישעל און געמאכט ״השיבנו נאזאד״— צוריק קײז װארשע. ״אויב שוין אראפפאלן, זאל כאטש זײן פוןא גוט פערד״... האט ער געזאגט. ...Source passage 36
Normalized OCR · scan 116 · printed page 112
... מײן אומלעגאלער באזוך אין דער הײמשטאט לוקאװ ...Source passage 37
Normalized OCR · scan 118 · printed page 114
... איןא שײנעם טאג רופט מען מיך ארוים אין קאמיטעט פץ ״בונד״ און מען גיט מירא באפעל צו פארן רעדן אין... לוקאװ. דער לוקאװער ״בונד״ רופטא מאםן־ מיטינג און זײ פארלאנגעןא רעדנער פון װארשע. דער מיטינג דארף פארקומען אין גרויםן בית־מדרש, און גראד תשעה־באב... ...Source passage 38
Normalized OCR · scan 127 · printed page 123
... אראפקומענדיק פון דער באן אין לוקאװ, האבן מיר די שטאט נישט דערקענט. ם׳האט אויםגעזען׳ װי נאךא פאגראם. מ׳האט נישט געזען קײן יונגן מענטש. אלע ארגאניזירטע ארבעטער זענען צעטריבן געװארן. די לאקאלן— פארקלאפט מיט ברעטער. אין מיק צימער האט שוין געװוינטא פאליאק. די רויטע ארמײ איז אין לוקאװ געװען 15 טעג. די ײדישע ױגנט האט געגלײבט׳ אז זי װעט שוין בלײבן. זײ זענען געװען דיער נאיװ׳ אוןא םך האבן דערפאר באצאלט מיט זײערע לעבנס. ...Source passage 39
Normalized OCR · scan 129 · printed page 125
... דאם פאליטישע און קולטור־לעבן בײ די ײדן אין לוקאװ האטא פנים אנגעהויבן זיך פארמירן אין סוף 19טן יארהונדערט.א באװײז קאן מען זען דערין, װאס די ביכער אין דער ביבליאטעק, װאס איז אפיציעל געגרינדעט געװארן אין יאר 1916, זענען געװען געל פון אלטקײט. עם איזא פאקט, אז אין יאר1905 איז אין לוקאװ פארגעקומעןא גרויםע רעװאלוציאנערע דעמאנסטראציע מיט דער באטײליקונג םץ א ריי יידישע חברים. דער מארש איז אװעק צום פוילישן קאשטשאל און צו דער פאװיאטאװער נאטשאלםטװע מיט רעװאלוציאנערע לידער. די פאליציי האט זײ צעטריבן און אדורכגעפירט ארעםטן, אבער מען האט געפילט, אז ערגעץ בחדרי חדרי- קומט פארא קאנספיראטױוע ארבעט.Source passage 40
Normalized OCR · scan 134 · printed page 130
... אין לוקאװ זעגען געװען אקטױו אלע אן אויםנאם פאליטישע פארטײען: אגודת ישראל׳ מזרחי׳ פועלי מזרחי׳ צױנים כללײם׳ צ. ם. צעירי־צױן׳ פועלי־צױן רעכטע׳ פועלי־ציון לינקע׳ פאלקם־פארטײ׳ ״בונד״, ״קאמבונד״׳ קאמוניםטן׳ ״החלח׳. עם זענען געװען אויד חםידים פון אלע רבישע גזעם. פון די אינםטיטוציעם דארף מען דערמאנען קודם־כל דעם האנטװערקער־פאראיץ׳ די גמילות־חםדים־קאסע און די געזעלשאפטלעכע בענק. ...Source passage 41
Normalized OCR · scan 136 · printed page 132
... גמילת־חםד־קאםע אין לוקאװ ...Source passage 42
Normalized OCR · scan 136 · printed page 132
... אײניקע מאל האבן אונדזערע לאנדםלײט אין אמעריקע באמיט זיך, אז אין לוקאװ זאל געגרינדעט װערןא גמילת־חםד־קאסע. זײ האבן פארשטאנען, אז נאר דורך קאנ־ םטרוקטױוער הילף קען מען באמת העלפן. צו דעם צװעק האבן זײ געהאט ארײנגע־ שיקטא גרעםערע םומע געלט. אבער צוליב פארשידענע פעחענלעכע רײבונגען איז די קאםע דאן נישט געשאפן געװארן. דאך האבן אונדזערע לאנדםלײט אין אמעריקע נישט גערוט, אז אזא קאםע זאל יא געשאפן װערן.Source passage 43
Normalized OCR · scan 140 · printed page 136
... דאם אנטשטײן פון פועלי־צױן לינקע אין לוקאװ ...Source passage 44
Normalized OCR · scan 141 · printed page 137
א םד יאח האבן אין ײדישן לוקאװ עקזיםטירט צוױי היםטשטרעמונגען, װאס האבן זיד קעגנזייטיק שארף באקעמפט (אויםער דער רעליגיעזער גרוסירונג}. דאם זענען געווען םאציאליזם און ציוניזם. די יידישע מאםן האבן געבענקט נאדא באוועגונג, וואס זאל זײןא סינטעז פון די ביידע אידעען. און מען קאן זאגן, אז דער ציוניםטישער סאציאליזם אין לוקאוו איז געשאפן געווארן ספאנטאז אמ געווארן די באװעגונג סון ...Source passage 45
Normalized OCR · scan 144 · printed page 140
... שװערע מלחמה־יאת האב איך געטראפן חברים׳ מיט װעלכע איך האב צחאמען געשאפן די סארטײ רעכטע פועלי־צױן. אויך אין ישראל געפינען זיךא גרויסע צאל געװעזענע רעכטע פועלי־צױניםטן פון לוקאװ׳ װאם זענען געקומען אין לאנד ארײן, א טײל דורך םערטיפיקאטן, אוןא טײל מיטן גרויםן שטראם נאכן חורבן. ...Source passage 46
Normalized OCR · scan 146 · printed page 142
... צו יענער צײט זענען מיר שוין געװען איןא גרעםערער צאל. מיר האבן אײנגעלאדןא חבר פון מעזריטש׳ און אויף דער גאם׳ דאם הײםט אויפן פעלד׳ האבן מיר געשאפן די ױגנט־ארגאניזאציע ״השומר הצעיר״ אין לוקאװ. אויב איך האב נישט קיין טעות׳ איז דאם געװען אין יאר 1924. ...Source passage 47
Normalized OCR · scan 153 · printed page 149
... השומר־הצעיר אין לוקאװ ...Source passage 48
Normalized OCR · scan 155 · printed page 151
... אין יאר1930 זענען אפגעפארן די ערשטע השומר־הצעיר־חברים םץ לוקאוו קיץ ארץ־ישראל. דאם זענען געװען: מ. בארנשטיץ און זיםל פעלצמאן. גאנץ לוקאװ איז געקו־ מען זיך געזעגענען מיט די ערשטע עולים פון השומר״הצעיר. ס׳איז םןןרגעקומעןא געזע״ גענונגם־אוונט און דער קאמיטעט פון לוקאווער קק״ל האט געפלאנצט10 בײמער אין יער הערצל אויף זײער נאמען. ...Source passage 49
Normalized OCR · scan 155 · printed page 151
... עס זענען געװען יידישע יוגנטלעכע אין לוקאװ, װאם האבן נישט געקענט געפינען קיין תיקון אין געזעלשאפטלעכן לעבן. די יידישע ארבעטער־ױגנט איז די נישט געװען צום הארצן. די בירגערלעכע ױגנט איז נישט געװען ארגאניזירט. זײ װאלטן זיד זײער געװאלט אסימילירן, אבער די פוילישע ױגנט אין לוקאװ האט די נישט געװאלט אויפנעמען. זענען זיי אלע װי אײנער געקומען זיד פארשרײבן. מיר האבן זײ אויסגענומען זײער שיץ, נאר אז מען האט אנגעהויבן רעדן װעגן ״הגשמה״, פארן קײן ארץ־ישראל לעבן אין קיבוץ— זענען די אנטלאפן. בײ אונדז איז דאם נישט געװען קיץ פארלוםט, וױיל מיר האבן געװוםט, אז זײ װעלן נישט אויסהאלטן קיץ ײדישקײט. ...Source passage 50
Normalized OCR · scan 158 · printed page 154
... הױ צעירים יהודײם בלוקוב שלא יכלו למצוא תיקון בחײם החברתײם והנוער העובד היהודי לא היה קרוב ללבם. נוער אזרחי זה לא היה מאורגן, רצונם היה להתבולל, אבל הנוער הפולני בלוקוב לא רצה לקבלם. לכן הם באו כאחד להרשם. אנחנו קבלנו אותם יפה מאד, אבל כשהתחלנו לדבר על ״הגשמה״, נסיעה לארץ ישראל, לחױת בקיבוץ— הם ברחו. אצלנו לא היה הדבר הפםד, כי ידענו שהם לא ישתלבו ביהדות. ...Source passage 51
Normalized OCR · scan 168 · printed page 164
... אין דער צײט םון די גרויםע ירידים איז דער מארק געװען פול מיט םוחרים און מיט פויערים פון דער גאנצער געגנט ארום לוקאװ. אפילו איןא געװײנלעכן דאנער־ שטיק האט דארט געראיעט מיט קויפערם און פארקויפערם. אבער מיץ איצטיקן שפאציר מאך איך איןא געװײנלעכן טאג, װען די קרעמערם שטײען אין די טירן און קוקן אויםא קונה. ...Source passage 52
Normalized OCR · scan 172 · printed page 168
... 1920 אין לוקאװ ...Source passage 53
Normalized OCR · scan 179 · printed page 175
... איך האב באשלאסן צו גיץא הײם אלײן. איך האב אנגעטראפן אויףא זשאנדאר־ מעריע־פאטראל׳ באגריםט זײ מיטא ברײטן ״חשען דאברי״ און דרײסט זיך געםרעגט װו ס׳איז דער װעג קײן לוקאװ. זײ האבן געפרעגט װער איך בין און געפאדערט בײ מיר א דאקומענט. איך האב זײ דערצײלטא מעשר״ אז די באלשעװיקעס האבן מיך געכאפט אויף טרײבן בהמות און פארשלעפט קײן שעדלעץ. גענעכטיקט האב איך אין בית־מדרש. דער פאטראל איז אװעק אין בית־מדרש, ארויםגענומען פון דארט אלעמען אץ אונדז אפגעפירט אין דער פאליציי.Source passage 54
Normalized OCR · scan 187 · printed page 183
... דער ײדישער האנדל אין לוקאװ האט געבליט. דאס האבן די קריסטן נישט געקענט פארטראגן.א גרופע אנטיסעמיטן האבן זיך צונויפגערעדט׳ געדונגען בײ משה יאקלען א געוועלב קעגנאיבער דעם מאגיסטראט און איינגעארדנט דארטא גרויס געשעפט מיט אגראר־פראדוקטן אץ מאשינען. דארט האט דער פויער געקאנט באקומען אלץ׳ וואס איז נויטיק אין דער לאנדווירטשאפט1 אקערמאשינען׳ זיימאשינען וכדומדי ~~ ...Source passage 55
Normalized OCR · scan 187 · printed page 183
... דאס איז געװען די צוגעבונדנקײט צו ירושלים פון דעם לוקאװער ײד שמואל ...Source passage 56
Normalized OCR · scan 191 · printed page 187
טער׳ דעם צוױיטן פארא שנײדער, דעם דריטן פארא שטעפער. אין אונדזער שטעטל זענען געװען טעטיק אלע פאליטישע פארטייען: ״בונד״, ״פועלי־ציון״, םאלקיםטן אװ אנדערע. פון חדר זעגען אונדזערע יוגנטלעכע ארוים כמעט אנאלפאבעטן, אן דער מינדםטער אריענטאציע אין געזעלשאפטלעכן לעבן. דערפאר זענען די מער אינטעלי־ גענטע יוגנטלעכע, די שילער און גימנאזיםטן, געװאה די אקטיװיםטן אין די לוקאװער יוגנט־באוועגונגען. די פירער פון יוגנט־בונד ״צוקונפט״ אין לוקןמיו זענען געװען דיSource passage 57
Normalized OCR · scan 192 · printed page 188
... שוםטערײ אין לוקאװ ...Source passage 58
Normalized OCR · scan 193 · printed page 189
... אינטערעםאנט, אז גאםטמאנם שיך־פאבריק האט איןא געװיםער צײט געדינט װיא ״פעםטוע״ פאר ײדישע טעכטער קעגן די פאגראמשטשיקעם. בעת דער ערשטער װעלט־ מלחמה, אײדער דאם רוםישע מיליטער איז אפגעטראטן פון לוקאװ, האבן די קאזאקן זיד געלאזט וװילגײן איבער דער ײדישער באפעלקערונג און אנגעהויבן פארגװאלדיקן ײדישע טעכטער. דאם אײנציקע ארט, װו מען האט געקאנט זיץ זיכער, איז געװען גאםטמאנם פאבריק. אהין האבן די ײדישע מאמעם געבראכט זײערע טעכטער. ...Source passage 59
Normalized OCR · scan 194 · printed page 190
... דאס שטעטל לוקאוו האב איך געזען אין מײנע קינדער־יאח און אין דער צײט פון מיץ רײף װערןוא קליץ שטעטל מיט פשוטע הארציקע ײדן, הארעפאשניקעס— באלמע־ לאכעם אמ ארבעטערן פרומע ײדן, װאם זענען טאג און נאכט געזעםן בײ די גמראם. ...Source passage 60
Normalized OCR · scan 197 · printed page 193
... די ײדישע טײל שטאט האט געמאכט דעם אײנדרוק פוןא געטא. די גויישע הײזער ארום האבן װי ענג געמאכט און געדריקט. די ײדישע גאםן זענען געװען באוװינט םון ײדישע האראפאשניקעם. דארט איז איפגעװאקםןא ױגנט׳ װאם האט םארשאםט כבוד דעם ײדישן לוקאװ. ...Source passage 61
Normalized OCR · scan 199 · printed page 195
... פון די אלטע צײטן איז מיר געבליבן אין זכרון דאס יאר 1914, װען די דײטשן זענען געקומעו קימ לוקאװ און אנגעהויבן איעפיח ״ארדענונג״. קודם־כל דאם שטײן גאנצע נעכט אין דער רײ נאך דעמ ברויט פון קאשטאן־מעל. אין אנד,ײב האט מען דאס ברויט נישט געקענט נעמען אין מויל אריץ, אבער שפעטער האט מען זיך צוגעװײנט צו דעם און צו די אנדערע ״ערזאצן״. דאן האבן זײ אנגעהויבן טרײבן אין באד ארײן און דורכפירן די בארימטע ״פארװוקעם״, װאס האבן געמאכטא תל סון ביםל בעבעכעס.Source passage 62
Normalized OCR · scan 205 · printed page 201
... אין שטאט זענען געװען צװײ פאטאגדאפיםטן, אײנערא פאליאק, און דער צוױיטער — דער פאפולערער מיגדאל. מען קאן זאגן, אז עס איז נישט געװען כמעט קײן ײדישע שטוב אין לוקאװ, וװ עם האבן זיד נישט געפונען די פאטאגראפיעס, װאס ער האט געמאכט.Source passage 63
Normalized OCR · scan 212 · printed page 208
... פרץ מארקיש אין לוקאװ ...Source passage 64
Normalized OCR · scan 213 · printed page 209
... װי עם האט שפעטער זיד ארויםגעװיזן, איז פרץ מאדקישם ארויםטריט אין לוקאװ געװען פון די לעצטע פאר זײן אפפארן אין ראטן־פארבאנד. אויף יענער באגע• געניש בײם גלעזל טײ האט מארקיש געלאזט פאלןא װארט, אז אים איז דא ענג אזא דיכטער מח דין פרײ צו זאגן, װאם ער טראכט. ...Source passage 65
Normalized OCR · scan 218 · printed page 214
... םםר לוקאװ ...Source passage 66
Normalized OCR · scan 222 · printed page 218
... א םך לוקאװער געדענקען, אז מײן פאטער ר׳ יצחק איתיק ע״ה איז געװען זייער א רעליגיעזער מענטש, אבער אין דער זעלבער צײט טאלעראגט צו יענעמם אידעען און פירונגען. ער האט אלעמען אן אונטערשיד רעםפעקטירט—א זעלטנקײט ביי פרומע ײדן. אפשר דערפאר טאקע האט מען אים גענומען פארא בורר םײ אין געלט־געשעפטן, םײ אין משפחה־ענינים. ...Source passage 67
Normalized OCR · scan 225 · printed page 221
... כדאי צו באמערקן, אז ר׳ משה אהרון וױינטרויב, װאם פירט אן מיטן ײדישן לוקאװ צוױי צענדליק יאר און זארגט פארן כלל און פרט, לעבט אליץ באשײדן אויףא בוידעם־ שטיבל, װאם איץ צימער דערפון איזא בית תפילה. ער לעבט אפילו געװיםע צײטן אין דחקות, פארמאגט נישט קיץ פרוטה בײ דער גשמה. ער זארגט פאר אלעמען, אױםער פאר זיך. אין דער ערשטער צײט פון דער גאצישער אקופאציע שטײט ער בראש פון יודענ־ ראט, אבער מיט דער שטרעבונג צו ראטעװען ײדן און העלפן זײ מיט אלע מעגלעכקײטן. ער איז זיך מוםר־נפש פאר די, ער נוצט אוים אלע מעגלעכקײטן צו העלפן אלע װאס װענדן זיך נאך הילף. װען די דייטשן ימ״ש זעען, אז די קעגען מיט אים גארנישט מאכן, ליק־ װידירן די אים דעם ערשטן, נאך פאר אלע ״אקציעס״ אין לוקאװ. ער קומט אום װיא קדוש, אץ װיא אמתער ײדישער מנהיג. יהי זכרו ברוך. ...Source passage 68
Normalized OCR · scan 226 · printed page 222
... אויף דער ציענזשקאװיזנע־גאם, שוין באלד אין דער גוײשער געגנט, צװישן םעדער און לאנקעם, געפינט זיך דער בירד.ויז, וװ עם װערט פראדוצירט ביר אץ צעשיקט אין אלע שטעטלעף ארום. אץ אין דעם ריזיקן בירהויז־הויף, װוינען די אייגנטימער— די פאמיליעם רוזאל—יוםטמאן—נוי. זײ זענען די רײכםטע ײדישע פאמיליעם פון לוקאװ (אזוי שמועםט מען אין שטאט)! אבער זײ זענען אויך חםידיש און אריםטאקהאטיש! א םפעציעלע אײדלקײט לײכט ארוים פון זײערע פנימער: זיי גייען אין זײד אץ אין םאמעט, רעדן שטיל— קוים מ׳הערט זײ. ...Source passage 69
Normalized OCR · scan 228 · printed page 224
... ער לאזט איבער זין, טעבטער, שנירן, אײדעמם, אײניקלעך און אוראייניקלעד— זיבעציק אין צאל. זיץ עלטםטער זון ר׳ שמואלקע,א שטורמישע און ברויזנדיקע פיגור, א גרויםער םוחר און כלל־טוער מיטא װארעם ײדיש הארץ, שטײט בראש פון ײדישן געטא אין לוקאװ ביז דער לעצטער מינוט. אלע קינדער׳ אײניקלעד און אוראײניקלעד פון ר׳ זבולון קומען אום אין געטא בעת די פארשידענע אקציעם. דער שרייבער פון די שורות איז דאם אײנציקע אײניקל, װאם די השגחה האט איבערגעלאזט, ער זאל לאזןא טרער אויף די אומבאװוםטע קברים פון דער משפחה פון ר׳ זבולון אריה, װאם האט מקריב געװען זיבעציק קרבנות אויפן מזבח פון דער שואה אין אײראפע. ...Source passage 70
Normalized OCR · scan 230 · printed page 226
הערשל לערמאן איז אויךא מיטגליד אין צענטהאלע אינםטאנצן פון די צעירי־ אגודה אין װארשע און באטײליקט זיך אין די זיצונגען. זײן װארט װערט געהערט מיט גרוים רעםפעקט. צוזאמען מיט שמחה לענדער (דער זון פון הערש לײזער) איז דער שרײבער םון די שורות געשטאנען בראש פון דער אגודה־ױגנט אין לוקאװ אין דער לעצטער תקופה ביז צום אויםברוך פון דער מלחמה, און געארבעט אין ענגן קאנטאקט מיט ר׳ הערשל לערמאן. הערשל לערמאן מיט זײן ״םװיטע״— יעקב גפן, יעקב רובינ־ שטײן, אברהם גינצבורג, שמחה לענדער און אנדערע— זענען העלדיש אומגעקומען. ...Source passage 71
Normalized OCR · scan 233 · printed page 229
אני לא בליתי הרבה זמן בלוקוב, אבל במשך זמן הױתי שם הםפקתי להכיר אנשים רבים מילידיה והױ לי פגישות ושיחות עמהם. אבל אישױת כמו ר׳ ױנה נוי ז״ל היתה מיחידי םגולה. בתור עםקן צבורי היה גבוה משכמו ומעלה מכל אלה שעמדו בםביבתו. ...Source passage 72
Normalized OCR · scan 235 · printed page 231
... אחד מטובי הבנים בלוקוב ימעמודי ה־ התװך של התנועה הצױנית הדתית בעירנו. איש׳ אשר כל חײו הױ קודש לבנין הארץ. ...Source passage 73
Normalized OCR · scan 237 · printed page 233
... פאר די ישיבה־בחורים, װאם האבן געלערנט אין װארשע׳ פלעגט ער מיטנעמען אומזיםטא ריץ העמד פון זײער הײם. אין דינע לויפענישן האט ער נישט פארגעםן קײן מנחה. נישט אימ מאל האט ער אנגעהויבןא תפילה ארויםפארנדיק פון לוקאװ און זי געענדיקט הינטער קאלושין. ...Source passage 74
Normalized OCR · scan 239 · printed page 235
... איץ מאל האטא פריץ פון הינטער לוקאװ געבראכט צו זלמנען זײנע3 זץ, תאם לערנען זיך אין װארשע אין גלחים־םעמינאר און מען דארף זײ אויפנײען קירכלעכע בגחם. זלמן יאבקע נעמט אן די ארבעט׳ דער פריץ װיל אבער׳ אז דער שנײדעד זאל פארן צו אים אין הויף, כדי די קינדער זאלן נישט דארפן בײם פאםן צו פיל זיך דחיען איןא ײדישער שטוב. זלמן האט אײנגעפאקט די מאשין מיט די שערן און מיטגענומען די קינדער װאם העלפן אים אין דער ארבעט, װי אויך דעם געזעלן. זלמן האט אױך נישט פארגעםן מיטצונעמעןא מזוזד, אין טלית־זעקל.Source passage 75
Normalized OCR · scan 242 · printed page 238
... דער רעדאקציע פון ,ספר לוקאװ־׳ איז געלונגעו אפצוזוכן אין דער ירושלימער אונױוערסיטעם*ביבליאמעק געצײלמע נומערן פון דער צײטונג ^דאס לוקאװער װארט״ פון יאר1927 און אײן נומער ״לוקאװער נײעס״ פון 13םן מערץ 1931. װאלטן מיר געהאטא פילן קאמפלעט פון דער לוקאװער ײדישער פרעסע, װאלט אונדז זיכער נישט שװער געװען צו שאפן. אויפן סמך פון די אפגעדרוקטע מא־ מעריאלן,א מרײ און לעבעדיק בילד פונעם ײדישן לעבן אין לוקאװ צװישן בײדע װעלט־מלחמות. אבער אויך די עטלעכע נומערן פון די לוקאװער ײדישע צײמונגען גיבןא געװיסן באגויף װעגן דעם שװערן געראנגל פארן קױם פון די ײדישע פאלקסמאסן אין לוקאוװ װעגן זײערע אינערלעכע קאמפן, װעגן זײערע אנשטרענ־ גונגען צו שאפן פאר זיךא שײן און קולטורעל לעבן. ...Source passage 76
Normalized OCR · scan 261 · printed page 257
... די הינטערשטעליקײט פון לוקאװ אין קולטורעלער הינזיכט איז גישט קײן צוםאל. זי איזא רעזולטאט פוןא רײ װיכטיקע סיבות. ...Source passage 77
Normalized OCR · scan 267 · printed page 263
ססר לוקאװ ...Source passage 78
Normalized OCR · scan 267 · printed page 263
... אין לוקאװ ...Source passage 79
Normalized OCR · scan 274 · printed page 270
... יעקב זאנשײן איז געבוירן געװארן אין לוקאװ דעם ס1טן יאנואר1914 בײ אומסארמעגלעכע עלטערן. אין דעם שטעטל האט ער םארבראכט זײן קינדהײט אװ ױגנט, באקומענדיקא טראדיציאנעל-ײדישע דערצױנג. אריבערםארנדיק קײן װארשע^ װערט זאנשײן אן אסטער ארײנגײער אין םאראײן םון ײדישע ליטעראטן, מאכט זײנע ערשטע ליטערארישע שריט אויסן געביט סת םאעזיע׳ אין װעלכע עס איז שוין דעמאלט געװען צו זען אן אנדײט אדיף זײן שפעטערדיקן נוסח. ...Source passage 80
Normalized OCR · scan 284 · printed page 280
... אין לוקאװ, ײדישלעד גערופן— ליקעװע. דארט אין די װינטער־אװנטן געגאנגען םון חדר איבער באשנײעטע גאםן צולויכטנדיק זיך מיטא לאמטערנדל, װאם דער טאטע אלײן האט עם געמאכט. ם׳לאמטערנדל— צוזאמענגעשטעלט פוןא פיר־קאנטיק שעכטל און גלעזערנע שײבלעד, אינעװײניק אנגעטריפטא ליכטל, און דאם דינע קנײטל האט דאד געלויכטן מיטא ברײטן פלאם• ...Source passage 81
Normalized OCR · scan 286 · printed page 282
די װארשעװער גאס איז געװען די הויפטגאם פון לוקאװ. אויף דער דאזיקער גאם האבן זיך געפונען אלע אפיציעלע אמטן־ םטאראםטװע, מאגיםטראט, פאסט־ און טעלע• גראפן־אמט, די פאליצײ, די ״קאזע״. זי איז אויך געװען דער צענטראלער האנדלם־ פונקט. די לענגםטע גאם, זיך געצויגן העט װײט, ביזן ראדזינער שאםײ. ...Source passage 82
Normalized OCR · scan 296 · printed page 292
... עם בוקר בהיר אחד קם ר׳ ברל, התפלל, סעד, לקח את טליתו ותפיליו ויצא ברגל אל הכביש. משם, בעגלת־כילה של אחד מעגלוני ראדזין, הנוסעים בוקר־בוקר אל לוקוב, הגיע לעיר, שכר דירה, חדר מרװח׳ קיטון, וחדר קטן, מוארך וצר, שבו גמר בלבוSource passage 83
Normalized OCR · scan 321 · printed page 317
... װען מיר זענען געװען דריי קילאמעטער פון לוקאװ, איז מיר געלונגען צו שפרינ־ ...Source passage 84
Normalized OCR · scan 326 · printed page 322
א דאנק דער אקציע קעגן ״יוזשעק דעם קוימענקערער״ איז דער משפחה פרענגלער געלונגען איבערצולעבן די מלחמה. נאך דער באפרײונג פון לוקאװ זענען מיר אלע זיו צונױפגעקומען אין דער ציגעלגיע און געפײערט אונדזער נצחון• ...Source passage 85
Normalized OCR · scan 330 · printed page 326
קבוצה של צעירי לוקוב נפגשה בפולנים מזוינים, שהציגו עצמם ככלוחמים בגרמנים. הפולנים הציעו ליהודים אחוד כדי ללחום יחד בגרמנים. הנערים היהודײם התמימים האמינו וקבלו את ההצעה. בלילה, כשהצעירים ישנו רצחו אותם הפולנים. רק2 מהם ראובן ויםבוים ונוטה קרסיק, הצליחו להמלט. מהנרצחים זוכר אני את השמות: יחיאל הנטשטוק, ארליד. ...Source passage 86
Normalized OCR · scan 331 · printed page 327
... אחרי השחרור של לוקוב נפגשנו כולנו בבית המלאכה ללבנים וחגגנו שם את הנצחון.Source passage 87
Normalized OCR · scan 339 · printed page 335
דעמאלט איז פון לוקאװ אנגעפארןא פאנצער־אויטא מיט באװאפנטע באנדיטן, ...Source passage 88
Normalized OCR · scan 343 · printed page 339
... אין גיכן זענען כמעט אלע מײנע באקאנטע אפגעפארן קיץ וױיםרוסלאנד אויף אן ארגאניזירטן אופן. איך בץ געבליבן װארטן אויף מיץ משפחה. הױת װי מיץ משפחה איז געקומען נאקעט און בארװעס, האב איך באשלאסן זיך אומצוקערן קיץ לוקאװ נאד א ביסל זאכן. און אפשר, האב איך געטראכט, װעט עמעצער פון די נאענטע װעלן מיטפאח• אין אנהײב יאנואר1940 בין איך בײ מאלקין אדיבער די גרענעץ. ...Source passage 89
Normalized OCR · scan 344 · printed page 340
... דעם סןטן אפריל ברענגט אונח דער צוג קיץ נידערשלעזיע, װי מען ארדנט אונדז איץ אין די צעשטערטע געװעזענע דאטשע־ערטער. איך קען גישט רוען• איך װיל װאס שנעלער קומען קײן לוקאװ. מענטשן רעדן מיך אפ. אין יענע געגנטן גראסירן די א.ק.־באנדעם. זײ שלעפן אראפ ײדן פון די צוגן און הרגענען זײ. איך באשלים אבער דאך צו פארן. איך האף צו טרעפן דארט עמעצן פון מײנע נאענטםטע. איך האב זיך אפגערעדט מיטא בן־עיר צוזאמען צו םארן קיץ לוקאװ. ...Source passage 90
Normalized OCR · scan 345 · printed page 341
... איך בין אװעק פון לוקאװ מיטן געדאנק, אז קײן מאל מער װעט מיץ פוס דארט נישט טרעטן. ...Source passage 91
Normalized OCR · scan 346 · printed page 342
נאד4 טעג זיגט דאס םאװיעטישע מיליטער האט זיד געפונען אין לוקאװ, האט מען אנגעהויבן פילן, אז עפעס דארף געשען.2 אזײגער בײ נאכט האט מען אנגע־ קלאפט צו אונדז אין טיר. עם האבן זיד באװיזן צוױי מיליציאנערן, אין ציװילע מלבושים, מיט ביקסן אויף די אקםלען. דאס זענען געװען ראובן הײבלום און נחום גאלדזאק. זײ האבן מיר איבערגעגעבן אין נאמען פון מײן שװאגער דוד פזשעװאםמאן ע״ה, אז מען זאל פארפאקן דאס נײטיקםטע. באלד װעט קומעןא װאגן און אונדז אפפירן צום װאקזאל. דער לעצטער צוג גײט אפ. אבער דאם אלץ זאלן מיר טאן שטיל. מיר האבן זיד שנעל איינגעפאקט אמ באלד איז געקומען דער װאגן. מיר האבן אויד מיט־ גענומען מײן ברודער מיט זײן פדוי און צוױײיאריק קינד. ...Source passage 92
Normalized OCR · scan 346 · printed page 342
באלד נאך ראש השנה זענען די דײטשן ארײן אין לוקאװ. אין עטלעכע שעה ארום האבן זיי שוין ארעםטירט די צװײ קהילה־פרנםים יעקב םרעברניק (עםיקמאכעס און הערש מאיר לעדערקרעמער און זײ אויפן ארט דערשאםן. איןא נאכט שפעטער האבן די דײטשע שטורמיםטן זיך געלאזט איבער די ײדישע הײזער, אדויםגעטריבן פון דארט עטלעכע הונדערט מענער און געיאגט זײ צו פום. אין שטעטל װענגראװ, װי מען האט אײנגעארדנטא לאגער פאר עטלעכע טויזנט ײדן פון דער געגנט. אין דער נאכט פון ױם־כפור האבן זײ דארט דערשאםן דעם װענגראװער רב, הי״ד, אן אײניקל פון ר׳ מענדעלע קאצקער. בעת דעם טרײבן די ױנגעלײט איז אויפן װעג געפאלן טויט שלמה ראזענשטימ הי״ד• ...Source passage 93
Normalized OCR · scan 347 · printed page 343
אין ױני 1940, איןא פרײטיקצונאכט, האט די סאװיעטישע ״ענקאװעדע״ גע־ מאכט אבלאװעם אויף אלע װ1ינונגען, וװ עם האבן זיך געפונען די ״ביעזשענצעם״. די אלע פליטים האט מען מיט לאסטאויטאם אפגעפירט צום װאקזאל און זײ אתינגע־ פאקט אין משא־װאגאנען. די מענטשן האט מען געשיקט אין די וױיטע רוםישע מקומות, קיץ סיביר אץ קאמי. איך האב זיך וױדער דערמאנט מיץ מאמעם טרערן אויפן װאקזאל אין לוקאװ~. ...Source passage 94
Normalized OCR · scan 347 · printed page 343
... אין די תדשים אקטאבער־נאװעמבער 1939, װען די דײטשן האבן שוין געהאט באזעצט דעם גאנצן אקופאציע־געביט און שוין אנגעהויבן איזדיעקעװען זיך איבער דער ײדישער באפעלקערונג, האבן נאך הונדעדטער ײדן, מערסטנטײל ױנגװארג, געװאנדערט איבער דער בוג־גרענעץ. נישט אלעמען איז געלונגען אריבערצוגײן די גרענעץ.א סך זענען נישט אדורכגעלאזן געװארן דורך די סאװיעטישע גרענעץ־ װעכטער. די נעכט זענען געװען גרויזאם־פדאסטיקע.א סך פון די פליטים זענען קראנק געװארן, און טײל פון זײ— געשטארבן. צוױשן די קרבנות האט זיך אויך געפונעןא לוקאװער מײדל, חנה גלאטשנײדער,א שװעסטער פון יצחק גלאטשנײדער (איצט— אין מדינת ישראל). זי איז פארפײיח געװאח צום טויט.Source passage 95
Normalized OCR · scan 350 · printed page 346
די ערשטע אויםראטונג־אקציע פון די ײדן אין לוקאװ ...Source passage 96
Normalized OCR · scan 353 · printed page 349
... עס װערן צו אונדז, אין לוקאװ, ארײנגעמריבן פיל ראדזינער ײדן און אויך סון די ערטער ארום לוקאװ: פון םטאניען, קאצק, זשעלעכאװ, און אויך פון די דערפער ארום. לוקאװ װערט דער זאמלפונקט פון ײדן, װעלנע דארפן אפגעשיקט װערן קיץ טרעבלינקע. ...Source passage 97
Normalized OCR · scan 353 · printed page 349
... איך װעל קיץ מאל נישט פארגעםן מײנע אײנדרוקן פון דעם לעצטן ױם־ כיפורדיקן טאג פון אונחערע ײדן אין לוקאװ. ...Source passage 98
Normalized OCR · scan 360 · printed page 356
... אין מיטן חודש םעפטעמבער איז דערשינעןא פארארדענונג צו שאפן אין לוקאװSource passage 99
Normalized OCR · scan 361 · printed page 357
... שטער מערדערישער אקט. זונטיק בײ נאכט איז אנגע־ פארןא צוג. אין אויטאמאבילן זענען אנגעקומען דײטשע זשאנדארמעריע, לאטישן, אוקראינער אמ פוילישע פאליציאנטן. וױ נאר עם האט אנגעהויבן טאגן, האבן זײ ארומ־ גערינגלט דאם געטא אמ אנגעהויבן ארײנדײםן זיך אין די ײדישע הײזער. מען האט ארויםגעפירט פמ דארט אלע ײדן און זײ צונויפגעטריבן אויפן מארק■ נעבן דעם מעז־ ריטשער שאםײ. מ״האט דארט צוזאמענגעטריבן ארוםא4 טויזנט מענטשן. נישט תמיד האבי זײ זיך באנוצט מיט דער קויל כדי צו ממיתן. גאנץ אפט האבן זײ אראפגעװארפן קינדער פון די שטאקן און זײ צעשמעטערט אויפן בדוקן זײ פלעגן אויך דערהרגענען דורד קאפען מיט די פים. די גאנצע אקציע האט געדויערט צװײ טעג. אן אנגעפאקטער איז אפגעפאח דער צוג. אין משך פון די נאענטע2 טעג זענען דורכגעפארן דורך לוקאװ ענלעכע טראנםפארטן פון פארצעװע און בענטשין. צו יעדן פון אט די טראנםפארטן האבן די היטלעריםטן צוגעטײלט לוקאװער ײדן, װאם מ׳האט אנטדעקט אין באהעלטענישן.Source passage 100
Normalized OCR · scan 366 · printed page 362
... ״מ׳האט מיך באפוילן איבערפירן דעם ײד קיץ לוקאװ. טראכט איך זיך, אז װען כ׳װעל ארײנפאח אין װאלד ארײן, װעט דער כיטראק אנטלויפן. איך האבא שטארכע געגעבן דעם פורמאן און ער איז נישט געװען קיץ נארן ער האט פארשטאנען װעגן װאם דא גײט. ער האט גענומען די לײצעם. ער האט געמאכטא פעטליע און זי ארויפגע־ װארפן אויפן יידם האלדז, דעם צװײטן עק האט ער זיך צוגעבונדן צום פום, און אזוי האבן מיר אים געבראכט קײן לוקאװ•■.Source passage 101
Normalized OCR · scan 376 · printed page 372
... די באלעבאסטע האט מיר אויך דערצײלט, אז אין לוקאװ אויפן מארק האט זי זיד דערוױםט װעגן עפעם שרעקלעכם, װאם מען גרײט פאר די לוקאװער ײדן. זי האט מיד זײער באדויערט, זי איז געװען זיכער, אז שוין אויף צו מארגנס גיי איך זיך צושטעלן צו די דײטשן. איר איז געװעןא שאר מיך אפצולאזן. זי האט זיך שוין געהאט צוגעוװינב צו מיר און זי איז געװען צופריח פמ מיץ ארבעט. זי האט זיך פאר מיר פארענטפערט, אז זי װאלט מיך נישט אפגעשאםט, אבער זי האט מורא, װײל אין דארף האט זיא םך שונאים און זײ װעא זי זיכער מםרן צו די דײטשן. איך האב געבעטן, אז זי זאל מיר דערלויבן בלײבן בײ איר נאך עטלעכע טעג, מיט אן אויסרײד, אז איך דארף זיד צוגרײטן רײנע װעש. ...Source passage 102
Normalized OCR · scan 377 · printed page 373
זי׳ די באלעבאםטע מײנע׳ איז געװען זײערא פרומע. יעדן זונטיק איז זי געגאנגען קײן לוקאװ אין קאשטשאל אריץ. זי האט אייד אכטונג געגעבן אויף מיר׳ אז איד זאל זיד צלמען װען מען דארף. זי האט מיר יעגעבןא מתנהא קלײן צלמל איז איד האב עם אנגעטאן אויפן האלדז. אפט האב איד געמוזט מיטגיװ מיט איר אין קאשטשאל אױװ׳ אין לוקאװ. איד האב דעמאלט זײער מורא געהאט׳ אז עמעצער זאל מיד דארט נישט דערקענען. אין קאשטשאל האב איד זיד גוט צוגעקוקט צו אלץ װאם זי טוט און איר נאכגעטאן• איד האב געקוקט אין הײליקן ביכל און געבעטן׳ אז קײנער זאל מיד נישט דערקענען. מיװ באלעבאםטע איז געװען שטארק צופריח פװ מײן פרומקײט אװ זי האט װעגן דעם דערצײלט איר מאן גאנצע געשיכטעם. ...Source passage 103
Normalized OCR · scan 389 · printed page 385
די מערםטע פון אונדז האבן געהאט איץ געדאנק: אנטלויפן אין װאלד און פאר־ אײניקן זיך מיט די פארטיזאנער. בײ נאכט זענען עטלעכע ײדן ארוים פון אונחער באהעלטעניש און אװעק אין װאלד ארײן. דאם זענען געװען לוקאװער ײדן׳ װאם האבן געקענט אלע זייטיקע װעגן׳ םטעזשקעם׳ און בײ קיינעם נישט געדארפט פרעגן. זײ האבן שוין איבערגעלעבט אין לוקאװ דרײ ״אקציעם״. יעדעם מאל האבן זײ זיך געראטעװעט ...Source passage 104
Normalized OCR · scan 400 · printed page 396
שפעטער האב איך זיך דערװ םט, אז דער אומבאקאנטער קריםט, װאם האט מיך אפגעראטעװעט פון טויט, הײםט זשעלאנקא. ער שטאמט פון לוקאװ און איז געקומעז צופעליק צוגאםט קיץ גאלאמבקי צו זײנםא ברודער און מיך האט ער געפונען װען ער האט שפאצירט אין װאלד, ...Source passage 105
Normalized OCR · scan 404 · printed page 400
םרילינג. שטיל איז ארום, נאר די אויגן פארצלען זיד װי מיטא הײטל, און די װעלט, דוכט ייד גײט אונטער. איד האב געלײגט אויפן װאגן דאם מיםט פון שטאל, כדי עם ארויםצופירן אויפן פעלד, און דאם מיםט איז מיר געפאלן אין פנים* איד בין ארויף אויםן װאגן מיםט, און באלד בין איד געלעגן אונטער אים. װאם איז געשען מיט מיר אין אט דעם םרילינג־טאגז ביז איצט פארשטײ איד נישט, װי אזיי איד האב זיד דערוװםט• אז פון לוקאװ, פון ראדזין, פון מעזריטש, און פון אלע שטעטלעד ארום, האט מען אין דעם טאג ארויםגעפירט די לעצטע ײדן. דאם הארץ אין מיר האט געפלאצט, אבער איד האב נישט געטארט שרײען: ״וװ איז מיץ מוטערז װו זענען מײנע צװײ יינגערע ברידער שאול און יעקבז איד װיל צו אייןי, גײן צוזאמען מיט אײד, איד װיל נישט בלײבן אליץ, אויף אײביק— אליץ״■. ...Source passage 106
Normalized OCR · scan 405 · printed page 401
... דו ביםט ארוים פון באהעלטעניש און גענומען די צעפעם. מיר האבן ביידע געדרעשט די תבואד״ אז די םטאדאלע האט זיד געטרײםלט. װען דו ביםט ארוים פון די? באהעלטעניש, האב איך דיך דערזען אן אויםגעצויגענעם׳ אן אויםגעװאקםענעם, דו ביםט געװעןא בחור פון16 אץא האלב יאר, װי שיץ און װי שטארק דו ביםט דעמאלט געװען: דו האםט מיך ארומגענומען און צום ערשטן מאל אין לעבן האםטו מיך געקושט. דו האםט מיר געדאנקט און מיך איבערגעבעטן פאר אלעם. ״עלוש, האםטד געזאגט, ביםט אזא גוטער פאר מיר״. מיד האבן זיך געקענט דערלויבן אזוי פרײ צו פיח זיך, וױיל די באלעבאםטע מיט די קינדער און אויך די שכנים זענען אין יענעם טאג ארויםגעפאח קיץ לוקאװ אויפן מארק. ...Source passage 107
Normalized OCR · scan 415 · printed page 411
... אלץ איז אװעק מיטן רויך און װינט. עם איז גארנישט געבליבן פון אונדזער לעכן איו ליקאװ׳ יײ איך בין דעדצויגן געויאח און אויםגעװאקםן. אבער דאם הארץ ריט נישט. דארט האב איד דאך איבערגעלאזט טאטע־מאמע׳ שװעםטעה ברידער, פעטערם און מומעם צתאמען מיט יי אלע ײח, װאם מען האט אומגעבראכט בײם מאגיםטראט. ...Source passage 108
Normalized OCR · scan 417 · printed page 413
דעם 22סטן מאי1943 האבן די היטלעריםטישע סאדיםטן זיך אפגעזאגט פון זײערע זונטיק־פארוױילונגען און פינקטלעד10א זײגער אין דער פרי האבן זײ צוזאמען מיט דער גראנאטענער פאליצײ און אוקראינישע באנדיטן אומגעריכט ארומגערינגלט די געטא־ײדן. זײ זענען ארײן אין געטא אונטער דער אנפירונג פוןא שטורמפירער פון ם.ם. און אונדזער באקאנטן שטאט־מערדער, דעם געשטאפאוױעץ בירגער, װאם טראגט אויף זײן געװיסן אלע ײדן פון לוקאװ. זײ האבן גלײך געעפנטא פײער אויף די ײדן פץ געטא און שוין האבן זיך געװאלגערט טויטע אויף די גאסן. ...Source passage 109
Normalized OCR · scan 418 · printed page 414
... װי ער האט שפעטער דערצײלט, האבן היטלעתםטישע באנדיטן אנטדעקט זיװ ״םבראז״ אװ ער איז אװעקגעפירט געװאת צוזאמען מיט זיװ בלה, ליבע ריבאק, צום זאמלפונקט. דער גורל האט זײ נישט געװאלט צעשײח. זײ זענען צוזאמען ארײנגע־ טריבז געװארז איז איװ װאגאן. צװישן לוקאװ און שעדלעץ האבן די אויפגעריםן די טיר פװ װאגאן און מען האט אנגעהויבן דעם לעצטן טאנץ אין לעבן. דער צוג איז געלאפן מיטן שנעלםטן אימפעט. פװ די דעבער און טרעפלעך פון די װאגאנען האבן די דײטשישע באנדיטן בםדר געשאםן אויףת שפרינגענתקע. אײנער פװ הונדערט האט געהאטא שאנס צו בלײבן לעבן. פון דעסטװעגן האבן זײ באשלאסן צו שפרינגען. ...Source passage 110
Normalized OCR · scan 424 · printed page 420
... װיא קול שרײט פון יענעד גרופע: ״װער איז פון לוקאװ י״ איך האב נישט געזען די פערזאן׳ װאם האט געשריגן׳ נאר איך האב אפגעענטפערט מיטא פארצװייפלט קול׳ ״איך בין פון לוקאװ... איך בין ראובן טיקאצקים שװעםטער, עלקע... מײן נומער איז 47338. איך בעט מיך ראטעװען!...״ ...Source passage 111
Normalized OCR · scan 426 · printed page 422
... איז אװעק םון שטעטל צתאמען מיט דער רויטער ארמיי וױא סך אנדערע ױגנט־ לעכע. מיט8 טעג שפעטער האבן מיר׳4 לוקאװער: טאניע װאלאװםקא. אליעזר קעםעל־ ברענער׳א בחור פון די בערמאנס און איך פרובירט אריבערגיין די םאװיעטישע גרע־ נעץ. אבער דאם איז אונדז נישט געלונגען. סוף כל םוף האב איך באשלאסן צו בלייבן מיט מײנע עלטעח אין לוקאװ. װי דער עלטםטער זון דארף איך בלײבן צוזאמען מיט זײ. ...Source passage 112
Normalized OCR · scan 427 · printed page 423
געװען אין לוקאװא דײטשע פידמע ״דיטץ״, וװ מ׳האט געשאכטן געגדז אװ יידן האבן דארט געארבעט בײם רײניקן די גענדז און פליקן די פעדערן, די גענדז םלעגן װערן אפגעשיקט קימ דײטשלאנד. אבער װערן אנגענומען צו דער ארבעט אין אט דער פירמע איז געװען זײער שװער. מען האט געצאלט גרויסע םומעם געלט פאח װערן אנגענומען צו דער אדבעט, מחמת די באשעפטיקונג אין דער פירמע איז געװעןא שוץ פארן לעבן. אזוי האבן די ײדן געגלײבט.Source passage 113
Normalized OCR · scan 432 · printed page 428
דער מחבר סון אױטאביאגראסישע ראמאנען סוןא געדועזענעם קרימינאליסט סארבערא״י װיטש (״אורקע גאכאלניק״) איז דערשאסן געװארן אין דער ערשטער צײט דורך די רוצחים םון דער רײכסװער אין אטװאצק, אונטערן אויסרײה אז ער האט באגאסן די דײטשישע זעלגער מיט קאכעדיק װאסער< דער אלטער םעליעטאניסט ליפע קעסטין, װעלכער איז אװעק סון װארשע אין די ערשטע מלחמה״טעג, איז דערמארדעט געװארן דורך די היטלעריסטן אין לוקאװ. ...Source passage 114
Normalized OCR · scan 433 · printed page 429
... די פרײהייט האט לאנג נישט געדויערט. די רוםן זענען אװעק םח לוקאװ דעם 4טן אקטאבער. װען די רויטע ארמײ האט זיך צוריקגעצויגן׳ האבן זײ פארגעלײגט״ אז ...Source passage 115
Normalized OCR · scan 434 · printed page 430
... דעם 5טן אקטאבער, װאם איז גראד אויםגעפאלן אין שמחת תורד״ זענען די דײטשישע רוצחים אױין קײן לוקאװ׳ און באלד האבן זיך אנגעהויבן אונדזערע צרות. ...Source passage 116
Normalized OCR · scan 435 · printed page 431
נאד לאנגע באמױנגען פון אונדזערע משפחות און איבערקויפן די דײטשן מיט םחורות׳ געלט און צירונג איז געלונגען אונדז צו באפרײען און מיר זענען אװעק פון לובליןא הײם קײן לוקאװ. דארט האב איך שוין געטראפן אין שטוב די הײמלאזע פא־ מיליעם— דעם םװואלקער רבם אײדעם׳א פאמיליע פון5 פערזאן פון סעראצק און דוד הערש שידלאװםקי פון לוקאװ מיט זײן טאכטער און איר קינד׳ װעמענס הויז עם איז געװארן פארברענט דעם 16טן סעפטעמבער בעת דער שטראף־עקםפעדיציע. ...Source passage 117
Normalized OCR · scan 436 · printed page 432
12א זײגער, זענען ארײנגעפאלן קיץ לוקאװ ראדזינער געשטאפא־לײט און דערשאםן צװישן אנדערע נחמיה װענגער, יצחק ליבמאן, אלטער ליבמאן׳ יהושע פץ ברויזם זון— צהאמען ביזא60 פערזאן. ביז טאג האם דער ױדענראט געמוזט אפװאשן דאם בלוט און צונעמען די מתים. ...Source passage 118
Normalized OCR · scan 437 · printed page 433
דעם 9טן און 10טן מאי1942— דעם ערשטן און צװײטן טאג שבועות— האט מען קיק לוקאװ געבראכט צוױי טראנםפארטן ײדן פון םלאװאקיע, צוזאמען1059 פערזאן. דאס זענען געװען פײנע אײדעלע מענטשן פון מיכאלאװיץ און פרחשאנאװ. די ױנגע לײט האבן די דײטשן געשיקט פון סלאװאקיע אין ארבעטם־לאגערם, דאקעגן די עלטערע מענער, די פרויען און קינדער האט מען געשיקט קײן לוקאװ, מעזריטש דעמבלין און אין אנדערע שטעט.א טײל פון די צוגעקומענע הײמלאזע האט מען אײנגע־ ארדנט בײ לוקאװער משפחות,א ביםל— אין די בתי־מדרשים און500— אין טערא־ װיטשער הויף. מיר האבן זײ אויך געמוזט באזארגן מיט לעבנםמיטל םיי אין שטאט םײ אין טעראװיטש. ...Source passage 119
Normalized OCR · scan 437 · printed page 433
... אין יוני 1941, נאכן אנפאל פון די דייטשן אויף רוםלאנד, האט זיך אנגעהויבןא נייע תקופה אק די רדיפות קעגן די ייזץ. יעדער געשטאפאװיעץ, װאם איז נאר אדורכגעפארן לוקאװ, האט געפונען פאר נייטיק אפצושטאטןא וױזיט אין ױדענראט, כדי צו קריגן עפעםא ״מתנה״. יעדער אײנער פון זײ האט געװוסט, אז ער קען אלץ טאן מיט די ײדן— הרגענען׳ רויבן, שלאגן. ...Source passage 120
Normalized OCR · scan 440 · printed page 436
דעם 23םטן ױלי1944 האבן די רוםן אונדז באפרײט. די סאװיעטישע ארמײ איז אװעק וױיטער און די שטאט לוקאװ איז דערוױיל געװען אןא מאכט. די געראטעװעטע ײדן םון לוקאװ און פון דער םביבה זענען געקומען צו אונדז אין ציגעלניע און מיר האבן זיד געהאלטן צוזאמען׳ װי איץ משפחה. אין לוקאװ גופא איז געװעןא מורא צו װוינען׳ וױיל די אקאװצעס םלעגן באפאלן די ײדן און זײ שיםן. חײם פראםט איז2 װאכן נאד דער באפרײונג אװעק אין זיץ פאטערם הויז׳ אין לאזע. דער פאליאק׳ ו^ז האט דארט געװוינט׳ האט אים דערשאםן. עס זענען געװען נאד ײדישע קרבנות נאד דער באםריװנג. ...Source passage 121
Normalized OCR · scan 444 · printed page 440
... אין יענעם טאג האט מען אװעקגענומעןא םך קאצקער און אויך לוקאװער ײדן. װידער זענען געשאסענע געלעגן אויף די גאםן. ...Source passage 122
Normalized OCR · scan 452 · printed page 448
... אין לוקאװ זענען אויד געװען טעטיקא רײ אנדערע ױגנט־ארגאניזאציעם פון צױ־ ניםטישע שאטירונגען אמ אייד פון יוגנט־בונד ״צוקונפט״. אין הײםע דיםקוםיעם האט יעדער פון זײ פארטײדיקט זיץ מײנונג און געקעמפט פאר ארײנפיח זײן געדאנק איןא רעזאלוציע, װי דערםון װאלט געװען אפהענגיק די ישועה פון דער מענטשהײט און פון ײדישן פאלק.Source passage 123
Normalized OCR · scan 453 · printed page 449
דאם איז געװען מאי 1937, די צײט פון שפאנישן קריג. די שטימונג איז געװעןא גע־ דריקטע. אויף טריט און שריט איז געװען צו באמערקן די מלחמה־צוגרײטונגען. די לופט איז געװען אנגעזאפט מיט ײדן־האם. אויף דער פוילישער גרענעץ האט מען בײ אונדז אדורכגעפירטא שטרענגע רעװיזיע פון באגאזש און די דאקומענטן. װידער האבן מיר זיך דערמאנט די באנעמונג פון אונדזערע הײמישע פאליאקן. מיר זענען שוין פון דעם געװען אפגעוװינט. מיץ חבר יאםל איז אפגעשטיגן אין לאדזש, וװ עם האבן געוװינט זײן פרויס עלטערן. איך בין געפארן קיץ לוקאװ. ...Source passage 124
Normalized OCR · scan 453 · printed page 449
... איץ מאל האב איך זיך אנגערופן צו יאםל בורשטין, װאם איז דאן געװען מיץ שותף: ״אפשר פאח מירא ביםלא הײם זיך זען מיט די אײגענע?״ יאסל האט זיך אנגעכאפט אן דעם געדאנק און מיר זענען געפארן באזוכן לוקאװ. ...Source passage 125
Normalized OCR · scan 454 · printed page 450
... מײן וװינונג איז געװען דער פארבינדונג־צענטער מיט אנדערע לענדער. איך פלעג דערהאלטן בריװ פון לוקאװ און זײ איבערשיקן קיץ פראנקרײך און קײן אמעריקע.א סך ברױו האב איך באקומען פון חײם פערגאמענט און זיץ פרוי רחלע ז״ל. ...Source passage 126
Normalized OCR · scan 460 · printed page 456
... זונטיק, דעם 2טן מאי1948 (אםרו חג פםח) אין פינפטן יארטאג פון אומקום פמ די לעצטע סססי ײדן םון לוקאװער געטן^ װעט פארקומען דאם ברענגען צו קבר־ישראל אויםן ײדישן בית־הקברות אין בריםל, די געבראכטע בײנער פון שחיטה־פעלד אין לוקאװ. ...Source passage 127
Normalized OCR · scan 474 · printed page 470
... איןא םרילינג־טאג פמ יאר 1943, דעם 2טן מאי, איז פארגעקומען די ליקװידאציע םון יידישן לעבן אין לוקאוו. די דייטשע רוצחים מיט זייערע מיטד.עלפערם האגן אומ* געבראכט די אײנצלגע ײדישע משפחות, װאם האבן באװיזן ביז דאן זיך צו ראטעװען. מען האט זײ צוזאמענגעטריבן אויפן פלאץ פארן יודענראט און פון דארט האט מען זײ אפגעםירט קײן טרעבלינקע. ...Source passage 128
Normalized OCR · scan 489 · printed page 485
... אפיציעל איז לוקאװ באשטימט געװארן אלס שטאט ערשט אין1403 יאר. ...Source passage 129
Normalized OCR · scan 490 · printed page 486
... די ײדישע באפעלקערונג אין לוקאװ איז געװען געזעלשאפטלעך כמעט װי איזאלירט פון אנדערע שטעט אין פוילן. עם דערגײט דארטן נישט דער טעמפ פון דער גרויםעד באװעגונג, װאם װאקםט אן אין גאנצן לאנד אויפן געביט פון קולטורעלער און עקאנא־ מישער אנטװיקלונג. װען טײל ײדן האבן שוין געהאט אפילו פארנומען אנגעזעענע פאזיציעם אין דער אלגעמײנער װירטשאפט אין לאנד און זענען אדאנק זײערע קאפי־ טאלן געװארן קרעדיטאח, גרויםע םוחרים, פארדרײטשיקעם אמ ארענדארן— זענען די לוקאװער ײדן אלץ נאך געבליבן קבצנים, ציענדיק קוים פרנסה. ...Source passage 130
Normalized OCR · scan 493 · printed page 489
... אין אומאפהענגיקן פוילן, װען די לינקע ארבעטער־באװעגונג װערט פןןריאגט אין אונטערערד, װערט דער קאמוניםטישער ארבעטער־טוער שעפםל קאםטראזשע־ װיטש דערמארדעט אין דער תפיםה אין לוקאװ. און אין1920 יאר נאך די גרויםע ארעםטן, װערט אויך דערמארדעט אין תפיםה אין לובלין דער בונדישער טוער מאטל בראנזױל. ...Source passage 131
Normalized OCR · scan 496 · printed page 492
... װעו די רויטע ארמײ האט זיד צוריקגעצויגן פון לוקאװ איבערן בוג און די דײטשישע הארדעם האבן געלאזט צו.ײק פארנעמען אונדזער שטאט, האבןא געװיםער טײל ײח, מערםטנם דער רעװאלוציאנער־פארגעשריטענער, זיך עװאקוירט אויף דער טעריטאריע םװ ראטנפארבאנד.א גרױסע גרופע לוקאװער האבן זיך דעמלט באזעצט אין מינםק און זיד דארט אײנגעאדדנט.Source passage 132
Normalized OCR · scan 518 · printed page 514
אין ראדזין האב איד געװארט בײם אפגעברענטן מאגיסטראט אויף אן אויטא׳ װאס זאל מיד מיטנעמען קײן לוקאװ׳ נאד צוױי שעה װארטן האט מיד אויפגענומעןא מאשין. פאר דער גאנצער צײט װאם איד האב געװארט אין ראדזין׳ האב איד נישט געזען פאר• בײגימ קימ אײן ײד. ...Source passage 133
Normalized OCR · scan 518 · printed page 514
... 6א זײגער אין דער פרי האט מען שוין איבערגעגעבן׳ אז אונדזערע האבן גענומען לוקאװ. בארקאװסקי האט געבראכטא ביסל בראנפן און מיר האבן אויסגעטרונקען לכבוד דעם זיג, ...Source passage 134
Normalized OCR · scan 518 · printed page 514
עם איז שװער צו באשרײבן װי אזוי עם האט אויםגעזען מײן באגעגעניש מיט מענדל ראגאלםקי. מיר האבן געוױינט אװ זיד נישט געקענט אפרײםן אײנער פון אנדערן. װען מיר האבן זידא ביםל בארױקט האב איד אראפגעװארפן פון זיד דעם רוקזאק מיטן אויטאמאט. מענדלס װײב האט צוגעגרײט עפעס צום עסז אמ מיר האבן אויםגעטרונקען א גלעזל. גאד דעם װי איד האב זידא ביםל אפגערוט׳ האב איד גענומען אויספרעגן װעגן דעם גורל פון מיץ פאמיליע. ער האט מיר דערצײלט׳ אז מײן מוטער אמ צװײ ברידער זענען געװען אין געטא׳ אבער װאם מיט זײ איז געװאח— װײםט ער נישם. ער האט מיר דערצײלט׳ אז אין לוקאװ איז געבליבן גאדא קוזינקע׳ כאיעטע׳ פנחס דעם בעקערס טאכטער. ער האט מיד נישט געראטן צו גײן צו איר איצט׳ װײל עם איזSource passage 135
Normalized OCR · scan 519 · printed page 515
... בעת דער לעצטער אקציע אין לוקאװ האט מען זײ אנגעלאח אין צוג. מען האט תיכף אניעד״ויבן טראכטן װעגן שפרינגען פון צוג. מרדכי האט פארגעלײגט. אז מען זאל װארפן גורל׳ װער עם זאל שפרינגען דער ערשטער. דער גורל איז געפאלן אויף מיץ ברודער מרדכי. ער איז געשפרונגען דער ערשטער. די דײטשן האבן אים דערשאםן. ער׳ דער פאליציאנט׳ איז געשפרונגען דער צוױיטער׳ אים האבן די דײטשע קוילן נישט געטראפן. ...Source passage 136
Normalized OCR · scan 521 · printed page 517
שנייסער פתחיה, בלאכאװיטש מיסאל, װאלאװסקי שלום, עמטרײך שמואלילו׳ קאדנער מנסה. אט די לוקאװער ײדן האבן זיך געשאפן געװער אץ זיך געשטעלט בראש פוןא ײדישער קאמף־ארגאניזאציע אין לוקאװ. זיי האבן אנגעפירט מיטן פאםיוץ װידערשטאנד פון דער לוקאװער ײדישער באפעלקערונג און זענען מיט געװער אין האנט געפאלן אץ קאמף קעגן די היטלער־באנדיטן. ...Source passage 137
Normalized OCR · scan 523 · printed page 519
שלאכטאװיטש אברהם־משה (דער זון פון יצחק אשר םלאמקאזש), אדער וױ מען פלעגט אים רופן ״דער געלער משה״, שטאמט פוןא חםידישער פאמיליע. פון זיץ פריםטער ױגנט אן װידמעט ער זיד דער ארבעטער־באװעגונג. בײ דער סאנאציע־ רעגירונג זיצט ער אפט אין תפיםה. די מלחמה באפרײט אים פון טורמע. ער פארלאזט לוקאװ צוזאמען מיט דער רויטער ארמיי, באזעצט זיד אין בריםק און בעת דעם איבערפאל פון דײטשלאנד אויף דעם ראטן־פארבאנד, טרעט ער ארײן אין דער רויטער ארמײ און קעמפט אויפן פראנט קעגן די היטלעריםטישע פארכאפער. ער פאלט ארײן אין געפאנגענשאפט צו די דײטשן, אנטלויפט גלייד און קומט צוריק קײן מינםק. דא װערט ער די נשמה פון דער אונטערערדישער ארגאניזאציע און װערבירט קעמפער פאר די פארטיזאנער־אטריאדן אין די וױיםרוםישע װעלדער. די דײטשע באנדיטן קומען אויף זײנע שפורן און ער מיט זײנע נאענטע חברים, צװישן זײ אייד לוקאװער, מחן פארלאזן מינםק און זיד ראטעװען בײ די פארטיזאנער, דא װערט ער דער אנפירער פוןא פארטיזאנער־אטריאד און פארשאפט פיל כבוד דעם ײדישן פאלק. ער ראטעװעט אויד אפא גרויםע צאל קלײנע ײדישע קינדער, װעלכע זענעןא דאנק זיץ שוץ געבליבן לעבן ביז נאד דער מלחמה. פאר זײנע פארדינםטן װערט ער אײניקע מאל אויםגעצײכנט פון דער םאװיעטישער רעגירונג אמ אויד פון דער פוילישער מלוכה. שלאכטאװיטש אי־ געשטארבן אין װארשע אין יאר 1956.Source passage 138
Normalized OCR · scan 533 · printed page 529
... מיר קומען צו צו דעם װעג, וראס פירט פמ אימ דיט קײן שעדלעץ, און פון דער צװײטער— אין אונדזער שטאט ארײן. אלץ איז דא װי געװען. די הײזער זענען גאנץ און געמאלן: די לאדנס זענען פארמאכט. בײ אונדז האט זיך אויפגעװעקטא האפענונג: און אפשר דאך? אפשר געפינען זיך הינטער די פארמאכטע לאדנם לוקאװער יידן— זאל זימ נישט קײן נאענטע, אבער פארט לוקאװער ײדן?Source passage 139
Normalized OCR · scan 534 · printed page 530
... — יא׳ איד לעב— האב איד געענטפערט— אדן איך בין געקומען קיץ לוקאװ זיד זען מיט אייד׳ אץ אפנעמעןא גרום פון די לוקאװער יידן... ...Source passage 140
Normalized OCR · scan 535 · printed page 531
... קומענדיק צוריק קײן לוקאװ זענען מיר אריץ אין מאגיםטראט. דער בורמיםטזש איז געװען מײנערא באקאנטער,א שכן פמ מיץ שװער ע״ה. אגב, איז ער געװעןא פראגרע־ םױוער מענטש. מיר האבן אים דערצײלט װאם מיר האבן געזען אין מאלצינאװ. ער האט אונח אויםגעהערט און זיך אנגעחפן,^ די אײנציקע עצה איז צו מאכןא פארקאן ארום דעם בית־הקברות, אבער לײדער— גיט ער צו— האט דער שטאטראט נישט קײן געלט דערויף. אױב מיר װעלן באקומען םמ װארשעװער ראבינאטא דערלויבעניש, אז דאם איעציקע בית־מדרש וװ עם איז איצטא קלאזעט, זאל איבערגעגעבן װערן דעם מאגים־ טראט אויףא םקלאד, װעט זיך אים אפשר אײגגעבן צו באקומען געלט אויףא פארקאן ארום דער מאלצינאװער פעלד.Source passage 141
Normalized OCR · scan 538 · printed page 534
... אבל חורבננו בפולין הנו הרי הגדול בױתר ולכן הכאב גחל מנשוא• אנו כואבים את חורבן לוקוב בלבנו ויודעים כי הכאב לא יגמר עם מותנו. מה מוזרים דרכי הגורל. יקירינו בחײכם הקשים והמרים םבלתם םבל מר ואפילו לבכות על קבריכם איננו יכולים. כי אתם פזורים בשדות׳ יערות ולקבר ישראל לא הביאוכם. ...Source passage 142
Normalized OCR · scan 541 · printed page 537
אן איבערבליק איבעח שטעטל לוקאװ גיט דער פארשטײער פונעם ארטיקן ײדישן קאמיטעט ח׳ לעװיט. דערנאך שטײען אלע אויף פון די ערטער און עם װערט איבער־ געלײענט די שבועה פון די לעבנגעבליבענע לוקאװער ײדן צו פאראײביקן דעם אנדענק פמ די לוקאװער קדושים. אלע אנװעזנדיקע זענען שטארק גערירט פון די פשוטע און הארציקע װערטער, אוןא לאנגע צײט דערנאד געפינט זיך דער עולם אונטער דעם אײנדרוק פמ דעם פײערלעכן מאמענט. ...Source passage 143
Normalized OCR · scan 572 · printed page 568
... נאכן דורכפאל פמ דער רוםישער רעװאלוציע אין יאר 1905, װען די רעאקציע האט אנגעהויכןא געיעג אויף די םרייהײט־קעמפער אין אלע שטעט און שטעטלעך פון דער רוסישער מדינה, האט דער צארישער טעראר גענומען װילדעװען אויך אין לוקאװ, װאס האטא סך בײגעשטײערט צום קאמף.א םך פון דער ױגנט האבן געמוזט פארלאזן זײער הײם, כדי זיך צו ראטעװען פון םיביר, קאטארגע אדער אפילו פון טויט.א גרויםע צאל פון די אנטלאפענע זענען אנגעקומען קײן אמעריקע. אין די יארן 1906—1910 איז די צאל לוקאװער אין ניו־יארק שוין געװעןא גאנץ היפשע. מען האט אנגעהויבן טראכטן, אז פונקט װי די שעדלעצער, מעזריטשער, ביאלער און אנדערע׳ דארפן אויך די לוקאווער האבן אן אײגן װינקל,א לאנדםמאנשאפט. די פרײנד עלי יאנגשטײן, לוים ראזענבוים, פיװול קאפמאן, מרם. הארשטײן (נחמה די פריזירערקע) האבן צוזאמענגערופןא גרופע לאנדסלײט, און פרײטיק אװנט דעם סנסטן דעצעמבער1910 איז געשאפן געװארן אן ארגאניזאציע׳ פמ װעלכער עם איז שפעטער אויםגעװאקסן ״די לוקאװער אינדעפענדענט יאנג מענם און לײדים אםאםיאײשאן״.Source passage 144
Normalized OCR · scan 574 · printed page 570
... מיטן ענדיקן זיך פון דער מלחמה. װען די װעגן פאר נײע עמיגראנטן װערן פרײ, קומען אן לוקאװער קימ אמעריקע און מיר קריגן אריץ פריש ױנג בלוט. אונדזער םאםײעטי װערט גרעםער און די טעטיקײט װאקםט אוים. די מיטיגגען װערן פארװאנדלט אין פארלעזונגען און אין ליטערארישע אװנטן. אין שײכות מיט דעם זאל דערמאנט װערן דער נאמען פון אונדזער געװעזענעם חשובן לאנדםמאן מארים הײבלום ע״ה, װעלכער איז געװען אונדזער קולטור־דירעקטאר. מיט זימ פריצײטיקן טויט האבן די לוקאװער א םך פארלוירן. דיענדיק פארבינח מיט די אינשורענם־ביזנעם, האט ער אויך געזען, אז די םאםײעטי זאל אפשאפן דעם םיםטעם פון קאפ־שטײער און האט פארזיכערט יעדע םאמיליע אין םאל םמ טויט מיטא געהעריקער םומע.Source passage 145
Normalized OCR · scan 574 · printed page 570
די לוקאװער םאםײעטי איז אנגעשלאםן איןא דאקטוירים־דיםטריקט בײ דער פעדעראציע פון די פוילישע ײדן אין אמעריקע. יעדער מיטגליד אמ זימ פאמיליע איז בארעכטיקט צו באקומען מעדיצינישע הילף פארא קלײנעם אפצאל. פאר די גאנצע 25 יאר פון איר עקזיםטענץ איז די םאםײעטי געװען די אײנציקע ארגאניזאציע, װאם האט געװירקט אינעם לעבן פון די לוקאװער לאנדםלײט, אין יאר1931 האט זיך אבער אין נױ־יארק אויך געגרינדעטא לוקאװער ברענטש153 אינדעפ. ארבעטער־ארדן, די םאםײעטי האט דאן פארלוירן נימ מיטגלידער. דער ברענטש עקזיםטירט הײנט א. נ. ,״לוקאװער ברענטש153 א.א.א.״ אין דער הילפס־קאמפײן פאר דער הײמשטאט לוקאװ, װאם גײט איצט אן, ארבעטן מיר צוזאמען מיט די לוקאװער לאנדםלײט םמ ברענטש 153 א.א.א.Source passage 146
Normalized OCR · scan 578 · printed page 574
... איך בין געבוירן אין לוקאװ אין יאר 1890. מײן פאטער ע״ה איז זינט לאנגע דורות א לוקאװער. מען האט אים גערופן מלך שוםטער. מײן מוטער ע״ה איז געװעןא געבוירענע אין שעדלעץ. אין1895 זענען מײנע עלטערן, צוליב פרנםה־שװעריקײטן, ארויםגעפארן קײן לאדזש, און שפעטער— קיץ װארשע. אין לאדזש האב איך געלערנט אין דער ישיבה פונעם באוװםטן גאון ר׳ חײם מײזיל ז״ל.Source passage 147
Normalized OCR · scan 580 · printed page 576
דער קאמיטעט האט געשאפןא לוקאװער לײ־קאםע אויף צו העלפן די לוקאװער אײנגעװאנדערטע מיט אגפראצענטיקע הלװאות. לאנג האט די קאסע נישט עקזיםטירט. תיכף נאך דער ערשטער װעלט־מלחמר״ װי נאר מיר האבן זיך געקענט איבערשרײבן מיט אונדזערע םאמיליעם אין לוקאװ, האבן מיר זיך דערוװםט װעגן דיער שװערן מצב, און אויך פון אלע אנדערע ײדן אין לוקאװ. קיץ רײכע לוקאװער האבן מיר אין אמעריקע נישט געהאט. מײנםטנם זענען זײ געװען ארבעטער און קלײנע םוחרים. דערפאר האבן מיר אויםגעגעבן די טעטיקײט פון דער לײ־קאםע פאר די לוקאװער אין אמעריקע, אין געמאכט אלע אנשטרענגונגען צו העלפן די נויטבאדערפטיקע אין דער אלטער הײם, ...Source passage 148
Normalized OCR · scan 587 · printed page 583
... מיר האבן אנגעהויבן צו באקומען מיטגלידער־לאנדםלײט, אויך אזעלכע, װאם האבן געוװינט אויםער נױ־יארק, מיר האבן אויך געהאלפן אראפנעמען לוקאװער קײן אמע־ ריקע. בעת דער ערשטער װעלט־מלחמה העלפן מיר אונדזערע נאענטע אין לוקאװ מיט פעקלעך שפימ און מלבושים. ...Source passage 149
Normalized OCR · scan 587 · printed page 583
מיר טוען װאם מיר זענען בכוח, כדי צו ראטעװען װאם עם לאזט זיך. מיר הײבן אן שיקן פעקלעך צו די געבליבענע ײח. מיר הײבן אן באקומען די ערשטע בריװ םון לוקאװ, און מיר דערװיםן זיך, אז אויך אין ישראל זענען פאראן געראטעװעטע לוקאװער ײדן. מיר הײבן אן צו באקומען ברױו פץ םוכאװאלםקי, פון גױוערצער. ...Source passage 150
Normalized OCR · scan 596 · printed page 592
שיקן קראנקע געפאנגענע. ישראלן געלינגט ארויסצופארן צוזאמען מיט די קראנקע׳ אבער אנשטאט קימ לוקאװ, פארט ער קימ מאסקװע, וװ ער װיל מיט די אײגענע אויגן זען דעם אומקום פונעם צאריזם. צוריקפארנדיק אהײם דורך אוקראינע פאלט ער ארײן אין די הענט פון די פעטלוראװצעם. ער װערט בארויבט און קוים מיט ניםים ראטעװעט ער ױמ לעבן. םוף1918 קומט ער צוריק קימ לוקאװ. ער דינגטא דירה אויפן שעדלעצער װעג, און דארט ארדנט ער אויך אימ זימ װארשטאט. ...Source passage 151
Normalized OCR · scan 597 · printed page 593
ישראל גאלדגעװיכט ארגאניזירטא װארשעװער לאנדםמאנשאפט אמא םאטראגאט איבער פאליטישע ארעםטירטע. ער געדענקט אויך אין זימ הײמשטאט און שאפטא לוקא־ װער לאנדםמאנשאפט אין דער פארעם פוןא פאטראנאט איבער די פאליטיש־םארפאלגטע אין לוקאװ און די פרויען און קינדער פון די ארעםטירטע. ער האט געזאמלט און אלימ זיך באשטײערט לטובת די פאליטיש־פארפאלגטע און איבערשיקן קימ לוקאװ גרעםערע געלט־םומעס. מיט וױיטיק פלעגט ער רעדן װעגן דער אפגעשטאנענקײט און ארעמקײט אין שטעטל. די נײ־געקומענע לוקאװער פלעגן געפינען בײ איםא הײם. ישראל גאלד־ געװיכט איז אויך טעטיק אין בריסעלער ״קולטור־פאראײך׳. זימ זמ ענדיקט די מיטלקזול און גרײט זיך לערנען איןא העכערער מעכאנישער שול. ...Source passage 152
Normalized OCR · scan 597 · printed page 593
אין שטאט הײבט מען אן אן אקציע אים צו באפרײען. אן אנגעזעענער חםידישער ײד און דער קריםט קאמינםקי שרײבן אונטער, אז זײ גאראנטירן פאר דער לאיאלקײט םון ישראל גאלדגעװיכט. ער װערט באפרײט, אבער צוליב דער כםדרדיקער פאליצײאישער אויפזוכט אנטלויפט ער פון לוקאװ קיץ װארשע, וװ ער טרעט ארײן אין דער קאמפארטײ. ער איז זײער אקטיװ אמ װערט ארויםגעשטעלט װיא קאנדידאט צום װארשעװער שטאטראט. אבער ער לעבט וױיטער אלם ארבעטער בײ זיץ פאך. אין1925 הײראט ער, צום צוױיטן מאל, מיט דער טאכטער פון משה מלאך פון לוקאװ, װעלכע איז געװען אקטיװ אין דער קאמוניםטישער באװעגונג. בײדע זענען זײ טעטיק אין לעדער־פאראײן. צוליב פאליצייאישע פארפאלגונגען פארלאזט ער פוילן אין יאר1929 און װאנדערט אוים קימ בעלגיע. ער װערט אן ארבעטער אין ראגאװםקים שיך־פאבריק אין בריםל. ...Source passage 153
Normalized OCR · scan 603 · printed page 599
... נאכן פונאנדערלאזן די קאמוניםטישע פארטײ איז ראובנס שטוב געװען דער צענטער פון אנטיפאשיסטישער ארבעט אין לוקאװ. נאכן אנקום פון דער רויטער ארמײ זעען מיר ראובענען אלם מיטגליד פון רעװאלוציאנערן קאמיטעט אין לוקאװ. ...Source passage 154
Normalized OCR · scan 604 · printed page 600
... שלמה זאקאליק, דער זון פון ראובן און רײזל, איז געבוירן אין יאר1895 אין לוקאװ. ...Source passage 155
Normalized OCR · scan 611 · printed page 607
... װען ער איז עלטער געװארן האט ער אנגעהויבן פארקערן אין די לוקאװער פראגרעםיװע ױגנט־קרימן. װען מען האט אים גערופן צום מיליטער, איז ער געװארן צוגעטיילט צו דער קאװאלעדיע. דארט האט ער דערפילט דעם אנטיםעמיטישן װילקיר און ער האט באשלאםן נאכן ענדיקן דאם מיליטער־דינםט ארױםצופארן פון פוילן. ער איז אװעק קיץ פראנקרײך׳ וװ עם האבן שױן פון פריער געוװינט זײנע צוױי ברידער אוןא שװעםטער. ...Source passage 156
Normalized OCR · scan 613 · printed page 609
... געבוירן אין1908 אין לוקאװ, איז הערש קאראםיק געצוװנגען אין עלטער סמ14 יאר גײן ארבעטן אלם שוםטער, כדי צו פארדינען אױף ברויט• ...Source passage 157
Normalized OCR · scan 617 · printed page 613
משה שלאכטאװיטש (אדער װי מ׳האט אים גערופן: אברהם דער געלעס׳ שטײט בראש פװ אלע שטרײקן אין לוקאװ. אין יאר 1926׳ נאד דער באקאנטער פראװאקאציע פון העגיעקן׳ װערט משה ארעסטירט און געמשפט לויטן ארטיקל102— םאר אנגעהערן צו דער קאמוניםטישער פארטײ. נאכן אפזיצן2 יאר אין טורמע׳ קומט משה צוריק קײן לוקאװ און מיטן גאנצן ברען פון זײן קעמפערישער נשמה װארפט ער זיד אריץ אין דער ארבעט פון דער קאמוניםטישער פארטײ. ער װערטא מיטגליד פון געגנטלעכן קאמיטעט׳ און שפעטער פמ דער ײדישער ביורא. צוליב די אומאויפהערלעכע פאליצײאישע פארפאלגונגען׳ פארט ער איבער קיץ װארשע. ...Source passage 158
Normalized OCR · scan 618 · printed page 614
... ראובן װײםבױם אקטיװער טוער פמ דער לינקער באװעגונג אין לוקאװ ...Source passage 159
Normalized OCR · scan 624 · printed page 620
... אוםגעבראכטע דורו די היטלער־םערדער אױ1943 אין לוקאװ, בעת דער לעצטער אקציע1 ...Source passage 160
Normalized OCR · scan 659
... דער אומקום פון ײדישן לוקאװ— שלמה פרענגלער429 ...Source passage 161
Normalized OCR · scan 47 · printed page 43
סוג זה של כתב זכות לא היה היחיד במינו אלא מסמך הדומה לכתב הזכות הכללי שקבלו יהודי פולין מהמלך קזימיר הגדול שמלך בשנת1453 (רי״ד). זכות זאת׳ כידוע׳ היתה ליברלית מאד ליהודים (זכות זאת אושרה בד״כ ע״י המלכים הפולנײם אך נדרש עבור זאת ממון רב). יהודי לוקוב נהנו כיהודים במקומות אחרים מזכוױת ה״פרױילגיה״. בהיותם תושבי עיר כתר, הם היו בשליטתו של המלך. למעשה הױ רכושו ורק הוא׳ המלך ׳או נציגו הױ שופטים בערי כתר. כמובן שהמלך מינה נציגים־פקידים מױחדים שעסקו בעניני היהודים אלא אם קרה והוא עצמו טיפל בענין. בעניני פנים היה ליהודים חופש אוטונומי מלא. דין תורה היה בעל התוקף. סמכותו של בית הדין היהודי היתה לשפוט יהודים ואפילו להטיל עונש מות. כמובן שנאשם יכול היה לערער בפני המלך ופסק הדין יכול היה להיות מבוטל. כן היתה למלך אפשרות לשחרר בן העדה ממס קהילתי שהוטל עליו ע״י הקהילה. ליד נציב הגליל היה בית דין יהודי. שליחים יהודײם היו מױצגים בבית המשפט הזה. אם היה משפט בין יהודי ללא יהודי היה החוק כזה שאם התובע היה יהודי נערך הדױן בבית המשפט העירוני. בנגוד לכך אם התובע היה גוי היה הדיון מתקײם בפני בית דין יהודי. היהודים ביניהם הױ נשפטים בבית הדין היהודי.Source passage 162
Normalized OCR · scan 201 · printed page 197
א גאנצע װאך האט די שטאט געװארט אויפן מארק־טאג׳ אויף דאנערשטיק. די ארומיקע פויערים האבן געבראכט זײערע פראדוקטן1 תבואה׳ גרינװארג׳ עופות׳ אײער׳א מאלא קעלבל. אחוץ דעם פלעגן פארקומען5 ירידים אין יאר. אויף אזעלכע ירידים פלעגן שוין ק־מען פויערים אויך פון װײטערע דערפער׳ און די שטאטישע הענדלער אץ טאנדייטניקעס האבן ארויםגעבראכט זײערע ביליקע סחורות. אין אזא טאג איז שװער געװען דורכצוגײן די שולגאס. אויפן בהמה־מארק האבן די םערד־ סוחרים אויםגעפרװוט זײערע שקאפעס אין לויפן. מען האט מורא געהאט ארויסצולאזן די קינדער אין גאם. ...Source passage 163
Normalized OCR · scan 230 · printed page 226
... ארום אים קאנצענטרירן זיך די שענםטע און בעםטע רעליגיעזע יונגעלײט און בחורים, װאם זענען דער כוח הדוחף אין אלע רעליגיעזע טעטיקײטן. אט איז יעקב גפן, ר׳ אולע שײנבערגם אײדעם,א פלאם־פײערדיקער ױנגערמאן, װאס איז זיך מוםר־נפש פאר דער אגודה* אט איז יעקב רובינשטײן (ר־ לײבל ארי׳עס אײדעם). װאם איז אויםערלעך רולק און גלײדצײטיקא שטארקער רעדנער: אט איז אברהם גינצבורג, װאס איז שטענדיק אויף די פאדערשטע פאזיציעס פון די אגודה־קאמפן: אט איז שמאי לײב טשארני—א נידעריקער און שטענדיק שפרודלדיקער, און פיל, פיל אנדערע, װאס זענען שוין לײדער ארוים פון זכרון (דער שרײבער פון די שורות איז געװען טעטיק אין די לעצטע יארן פארן מלחמה־אויםברוך און נאר די עסקנים פון דער לעצטער צײט זענען געבליבן אין זכרון).Source passage 164
Normalized OCR · scan 247 · printed page 243
... און אדרכא, נעם און ד,ײכ זיך אן מיט אלעמען שפארן, אז מיר זענען גאר נישט קײן רשעים, על כל פנים נישט אזעלכע גרויםע, וױ זײ רעכענען, מײנט איר, אז ם׳װעט אײך עפעם ד,עלפן? נעם און זאג זײ, למשל אז װען מיר לוקאװער װאלטן װירקלעך געװען אזעלכע, װאלט אונדזער שטאט פון לאנג שוין כאדארפט ד,אכן דעם םוף פון סדום ועמורד,— אזא םוף, אז ם׳זאל נישט איכערכלײכן קיץ שריט ופליט, נישט פון איר און נישט פון אירע וװילטעטיקע געזעלשאפטלעכע אינםטיטוציעם, װיא שטי־גער׳ די גמילת־חםדים קאסעס, הכנםת־אורחים, כית־יתומים, מױזזב־זקנים, ״טאז״, ״אזע״ א״א. נו, פרװוט זײ אזוי דערצײלן, װעט עם אײך עפעס פועלןזSource passage 165
Normalized OCR · scan 253 · printed page 249
... איך מח אײך זאגן, אז די בשורה האט מיך שטארק דערפרײט, װײל— האב איך זיך געטראכט— אפשר װעט גאט העלפן און מען װעט זיך נעמען צו די לוקאװער בלאטעם אויו״. ...Source passage 166
Normalized OCR · scan 253 · printed page 249
... וואלט זיך דאך אנטפלעקט פאר זײערע אויגןא מאדנע פאנאראמע:א גרויםע בלאטע פארפילט גאנץ לוקאװ, זי דרינגט אתץ אומעטום: אין דעד גאס, אין שטוב, אין די אינםטיטוציעם (אן איבערפלום) אין אלע אנשטאלטן(א גערעטעניש), אין די פארטייעז (א מבול). אלץ נעמט ארום אן אומענדלעכע בלאטע. ...Source passage 167
Normalized OCR · scan 268 · printed page 264
װילט איר, אז דאם ליכט פװ דער מאדערנער ײז־ישער דערצןונג זאל באשײנען דאם ײדישע ארבעטער־קינדו װילט איר, אז דער ױנגער ײדישער דור אין אקאוו זאל אויפװאקםן אין ליבע צו דער ײדישער קולטור און צו די שענםטע מענטשהײט־אידעאלן1 װילט איר, אז די לוקאװער ײדישע יוגנט זאל נישט בלײבן קולטורעל הינטערשטעליק לגבי אנדערע שטעטן װילט איר, אז אין דער צוקונפט זאלן אונדזערע פנימער נישט פארפלאמט װערן פװ בושה, אז מיר האבן נישט געקאנט דערהאלטן אזא װיכטיקע פאזי־ ציע װיא ײדישע שול— דאן שטיצט וױ געהעריק די שול־אקציע, װאם מיר האבן פראקלאמירט, העלפט מיט אין קאמף פאר איר קױם, און זאל די אקציע דערמעגלעכן א זיכערע עקזיםטענץ אוןא צופלום פון פרישע כוחות פאר דער ײדישער שול, זאל די אקציע דעמאנםטרירן אונחער וױלן אװ איבערגעגעבנקײט צו דער ײדישער שול, זאל יעדער אײנער, װעמען עם איז טײער די ײדישע שול, באזײטיקן פון זיך די פער־ זעגלעכע פנױת און םיכםוכים, און װיװן, אז נישט קוקגדיק אויף אלע עװלות׳ װאם װערן איר אםגעטאן מצד אירע קעגנער, װעלן מיר מיט עקשנות חרכברעכן דעם שטײנערדיקן װעג און דערפיח צום נצחון פװ גלײכבארעכטיקונג און אנערקענונג, און דער כאר פץ די שול־קינדער װעט פר ...Source passage 168
Normalized OCR · scan 309 · printed page 305
... עם איז דארום דער חוב פון לוקאװער שטאטראט אויך אויםצודריקן איר מיטגעפיל ...Source passage 169
Normalized OCR · scan 385 · printed page 381
... אויד בײ אונדז אין שטוב איז איעער סון די אײנוװינעד קראנק געװארן און פון אים האבן אנדערע זיך אנגעשטעקט. עס איז דאך נישט געװען װו צו גיץ ערגעץ אנדערש שלאפן. איץ מאל האב איך דערפילט, אז איך בין אויך קראנק. עטלעכע טעג בין איך ארומגעגאנגען מיט היץ, געמײנט, אז איך װעל גובר זײן די קראנקײט, אבער עס האט גארנישט געהאלפן. איך האב זיך געמוזט אװעקלייגן אין װינקל פון צימער. עס איז נישט געװען װער עס זאל זיך פארנעמען מיט מיר. איך בין געװען אײנזאם און סרעמד אין דעד דאזיקער שטאט, אין אט דער שרעקלעכער צײט, װען יעדער אײנער װיל בלויז זיך ראטעװען. ...Source passage 170
Normalized OCR · scan 393 · printed page 389
... צײט האט ער זיך געפונען אין לוקאמער געטא. יאסל האט געהאט באקאנטע פאליאקן אין לוקאװ און ער האט באשלאסן אװעקצוגײן צו זיי אװ איעשאפן זידא ביםל געװער. מיר האבן צונויפגעצומען דאם לעצטע ביםל געלט, װאס מיר האבן פארמאגט און עס איבערגעגעבן יאםלען■ ...Source passage 171
Normalized OCR · scan 403 · printed page 399
אין אײנעם פון די קעלערס האבן זיך ארײנגעריםן די צעװילדעװעטע דײטשן אוץ אוקראינער. זײ האבן געעפגטא שיםעדײ און אומאויפהערלעך געשריגןו *ראום, ױדען״ ראדם!״ אין דער טונקלקײט פון קעלער האבן אויפגעלויכטן די קוילן פון די אויטא־ מאגץ. זײ האבן זיך אנגעשלאגן אין די פוםטע װענט, װײל אלע זענען שוין ארוים פץ קעלער. פאר נאכט זענען די דײטשן נאךא מאל אנגעקומען אץ אראפגעשאםן אין קעלער. בלויז אן עכא האט אפגעהילכט װי אן ענטפערו נישטא מער קיץ ײדן אין שטעטל, לופאװ איז אפגעריעיהט פוז יידז!~,Source passage 172
Normalized OCR · scan 404 · printed page 400
בײ נאכט ביז איד ארוים אין װעג• איד בין געגאנגען דוידא טיפן װאלד, דורד אומבאקאנטע װעגן. מיט יעדן טראט האב איד זיד דערנענטערט צו מיץ מוטער, צו מײנע ברידער. אפשר דארפן זײ מײן הילףז אפשר װאלגערן זײ זיד ערגעץ אויףא װעגן מײן ברודעד שאול האט תמיד געזאגט, אז קיץ לעבעדיקן װעט ער זיד נישט לאזן נעמען: ער מוז פריער דערהרגענען באטש איץ דײטש. מיץ טײערער ברודער, וװ איז דאם געװען אין דער אמתןז צי האםטו געהאלטן װארטז יא, איד גלײב דיר. דו האםט יאד שויןא מאל געזען װי מען פירט ײח פון לוקאװ... ...Source passage 173
Normalized OCR · scan 452 · printed page 448
... אייד איד בין געװען פון יענע, װאם האבן נישט געזען פאר זיד קיץ מענטשלעכע עקזיםטענץ אין שטעטל׳ אמ איד האב באשלאםן אנצושטרענגען אלע מײנע כוחות אץ עמיגרירן. צוליב דעם, װאם מײנע געלט־מיטלען זענען געװען באגרענעצט, האב איד באשלאםן צו פארן איןא נאענט לאנד, קיץ בעלגיע. דאם איז אייד נישט געװען אזוי פשוט— אן געלט׳ אןא פאד, אןא שפראד. ...Source passage 174
Normalized OCR · scan 455 · printed page 451
מען האט אונדז אװעקגעפירט װײט׳ און מיר האבן זיך געטראפן מיט אונדזערע אלטע באקאנטע פאליאקן. דאם זענען געװען די רעשטלעך פון דער פוילישער ארמײ, װאם איז אנטלאפן דורך רומעניע קימ פראנקרײך און דארט געפרװוט אויפשטעלן די ארמײ צוזאמען מיט די פאליאקן, װאס האבן געװוינט אין פראנקרײך. יעדער פמ אונדז האט דארט געזוכטא פרײנד,א חבר. קודם־כל האבן מיר געזוכט באקאנטע פון לוקאוי• אפשר װעט זיך דאך געפינעןא לאנדסמאן. װי דערשטוינט בין איך געװארן, װען איך האב זיך דערוװםט, אז יאסל בורשטין זוכט מיך. איך האב זיך דערוװםט, אז ער געפיגט זיךא10 קילאמעטער פון דעם ארט, וװ מיר שטײען. ...Source passage 175
Normalized OCR · scan 525 · printed page 521
... דעם ערשטן ציטער האבן מיר׳ לוקאװער יידן, דערפילט דעם 18טן םעפטעמבער 1939׳ װען אויף די גאםן פמ שטעטל האט מען דערהערט דעם גזלנישן דייטשן׳ צעױ• שעטן געשריי־ ״מענער ארוים!׳ מיט געװאלד האבן די געשטאפא־לײט ארויםגעשלעפט מענער פמ די שטובן׳א ביםל דערשאםן אויפן ארט אוןא גרויםן טײל האבן זײ פאחאמלט אויפן פלאץ נאחטאוױטשא און דערנאו םארטריבן פון שטאט אויםן שעד־ לעצער שאםײ. ...Source passage 176
Normalized OCR · scan 609 · printed page 605
... און אט דאם בוידעם־שטיבל איז געװארןא קולטור־צענטער אין שטאט, םפעציעל פאר די ױגנטלעכע. דארט האט מען שטענדיק געקאנט טרעפןא10—15 חברים, װאם האבן דיםקוטירט איבער פארשידענע אנגעװײטיקטע פראבלעמען. יעדעם בעסערע בוך איז קודם־כל געװארן איבערגעלײענט בײ ליפן אין בוידעם־שטיבל,Connected nodes
Community
Lukow Jewish community
Located In
Community
Lukow Jewish community
Appears in same passage
Organization
Kahal Lukow
Appears in same passage
Organization
Kotsk Hasidism
Appears in same passage
Place
Podlachia
Appears in same passage
Event
Journey through Poland and visit to Lukow
Occurred At
Community
Lukow Jewish community
Appears in same passage
Place
Poland
Appears in same passage
Business
Cloth-goods shop
Appears in same passage
Business
Iron shop
Appears in same passage
Place
Lukow cemetery
Located In
Place
Lukow cemetery
Appears in same passage
Place
Lublin
Appears in same passage
Place
Podlasie
Located In
Person
M. Zanio
Appears in same passage
Place
Podlasie
Appears in same passage
Place
Lithuania
Appears in same passage
Institution
Lukow synagogue
Appears in same passage
Person
Napoleon
Appears in same passage
Person
The Kotzk Rebbe
Appears in same passage
Organization
Kotzk Hasidism
Appears in same passage
Organization
Zionism
Appears in same passage
Organization
Bundism
Appears in same passage
Person
Unnamed narrator
Visited At
Person
Unnamed narrator
Appears in same passage
Business
Jewish textile shops
Appears in same passage
Business
Jewish restaurant
Appears in same passage
Business
Jewish hardware shop
Appears in same passage
Person
Joel Sirkis
Served As Rabbi In
Event
Joel Sirkis serving as rabbi in Lukow
Occurred At
Person
Maharam of Lublin
Appears in same passage
Person
Joel Sirkis
Appears in same passage
Work
Beit Hadash
Appears in same passage
Institution
First synagogue in Lukow
Located In
Event
Synagogue burned by Chmielnicki
Occurred At
Institution
First synagogue in Lukow
Appears in same passage
Person
Chmielnicki
Appears in same passage
Organization
Jewish guilds
Located In
Organization
Polish guilds
Appears in same passage
Organization
Jewish guilds
Appears in same passage
Organization
Jewish tailors
Appears in same passage
Organization
Swedish forces
Appears in same passage
Place
Polish Kingdom
Appears in same passage
Person
Rabbi Jacob of Lukow
Served As Rabbi In
Person
Yehoshua Walk
Appears in same passage
Person
Rabbi Jacob of Lukow
Appears in same passage
Place
Krakow
Appears in same passage
Place
Lublin
Appears in same passage
Person
Rabbi Hershele
Lived At
Event
Rabbi Hershele Settles in Lukow
Occurred At
Event
Death of Rabbi Hershele
Occurred At
Person
Rabbi Israel Pilower
Appears in same passage
Person
Rabbi Mendele Kotsker
Appears in same passage
Person
Rabbi Hershele
Appears in same passage
Person
Rabbi Joseph Aaron
Appears in same passage
Person
Rabbi Akiva Meir
Appears in same passage
Person
Rabbi Yissachar Berish HaKohen
Appears in same passage
Place
Grabowe
Appears in same passage
Place
Wlodowa
Appears in same passage
Place
Wolbórz
Appears in same passage
Place
Piotrków
Appears in same passage
Institution
Pilower Hasidic Court
Appears in same passage
Community
Jewish Community of Łuków
Located In
Institution
Old synagogue of Lukow
Located In
Event
Granting of Jewish rights charter
Occurred At
Event
Burning of the old Lukow synagogue
Occurred At
Community
Jewish Community of Łuków
Appears in same passage
Institution
Old synagogue of Lukow
Appears in same passage
Person
Meir ben Gedalia, the Maharam of Lublin
Appears in same passage
Organization
Haidamaks
Appears in same passage
Document
Jewish rights charter of 10 May 1659
Appears in same passage
Work
Responsa of the Maharam of Lublin
Appears in same passage
Person
Joel Sirkis
Served As Rabbi In
Event
Burning of a synagogue by Khmelnytsky
Located In
Event
Burning of a synagogue by Khmelnytsky
Occurred At
Person
Maharal of Lublin
Appears in same passage
Person
Joel Sirkis
Appears in same passage
Event
Burning of a synagogue by Khmelnytsky
Appears in same passage
Event
Beginning of Jewish settlement in Lukow
Appears in same passage
Community
Jewish community of Poland
Appears in same passage
Institution
Synagogue
Appears in same passage
Place
Cemetery
Appears in same passage
Institution
Talmud Torah
Appears in same passage
Person
The Bach
Located In
Institution
Lukow synagogue
Located In
Event
Fire at the Lukow synagogue
Occurred At
Person
The Bach
Appears in same passage
Institution
Lukow synagogue
Appears in same passage
Person
Shlomo Zalman Katzenellenbogen
Worked At
Person
Shimshon Zelik
Worked At
Person
Shlomo Zalman Katzenellenbogen
Appears in same passage
Person
Mordechai of Krakow
Appears in same passage
Person
Yaakov of Gnizhin
Appears in same passage
Person
Shimshon Zelik
Appears in same passage
Person
Yekhiel Mikhal Halperin of Mezritch
Appears in same passage
Person
Rafael Bernstein
Appears in same passage
Place
Gnizhin
Appears in same passage
Place
Mezritch
Appears in same passage
Place
Bardzin
Appears in same passage
Work
Ketoret Hasamim
Appears in same passage
Work
Teshuot Chen
Appears in same passage
Person
Abraham Mandelberg
Lived At
Person
Mordecai Epstein
From
Person
Abraham Mandelberg
Appears in same passage
Person
Mordecai Epstein
Appears in same passage
Publication
Ha-Tzefirah
Appears in same passage
Person
Y. H. Slonimski
Appears in same passage
Organization
Bundist organization in Lukow
Located In
Event
Formation of a Bundist organization in Lukow
Occurred At
Person
Shlomo Rubinshtein
Appears in same passage
Organization
Bundist organization in Lukow
Appears in same passage
Person
Yaakov
Appears in same passage
Person
Moses Koyim
Appears in same passage
Community
Jewish workers of Lukow
Appears in same passage
Place
America
Appears in same passage
Community
Jewish population of Lukow
Located In
Place
Poland
Located In
Community
Jewish population of Lukow
Appears in same passage
Organization
German army
Appears in same passage
Organization
Austrian army
Appears in same passage
Person
Moshe Huberman
Appears in same passage
Person
Yidl Agman
Appears in same passage
Person
Gitl Karch
Appears in same passage
Organization
General Trade Union
Appears in same passage
Organization
Folk Party in Łuków
Appears in same passage
Person
Gadl Lichtenstein
Appears in same passage
Person
Chaim Mates Mandelbaum
Appears in same passage
Organization
Poale Zion branch in Lukow
Appears in same passage
Person
Itche Kenigsberg
Appears in same passage
Person
Eliyahu Gastryzhevitsh
Appears in same passage
Person
Yidl Burshtein
Appears in same passage
Person
Matl Feldman
Appears in same passage
Person
Rabbi Shmuel Shlomo Bran
Died
Person
Rabbi Shmuel Shlomo Bran
Worked At
Event
Halertschik attack on Lukow
Occurred At
Person
Rabbi Shmuel Shlomo Bran
Appears in same passage
Organization
Halertschiks
Appears in same passage
Place
Starostvo
Appears in same passage
Person
Israel Finkelstein
Appears in same passage
Person
Pesach Rozen
Appears in same passage
Person
Meirl of Krakow
Worked At
Person
Walier Rabbi
Worked At
Person
Walier Rabbi
Departed From
Person
Meirl of Krakow
Appears in same passage
Institution
Great Old Synagogue
Appears in same passage
Person
Walier Rabbi
Appears in same passage
Organization
Lukow community leaders
Appears in same passage
Place
Bielkow
Appears in same passage
Person
Shlomo Rubinstein
Appears in same passage
Place
Russia
Appears in same passage
Family
Luterman siblings
Appears in same passage
Place
Jewish settlements in Russia
Appears in same passage
Organization
Agudath Israel
Located In
Institution
Beit Yaakov School
Located In
Event
Opening of Beit Yaakov School
Occurred At
Person
Mendel Shinberg
Appears in same passage
Person
Zalman Goldfarb
Appears in same passage
Organization
Agudath Israel
Appears in same passage
Institution
Beit Yaakov School
Appears in same passage
Person
Hersh Leyzer Landau
Appears in same passage
Organization
Joint
Appears in same passage
Organization
Bund
Appears in same passage
Person
Akiva Meir
Located In
Person
Akiva Meir
Appears in same passage
Community
Lukow Jewish population
Located In
Community
Lukow Jewish population
Appears in same passage
Organization
National Zionist movement
Appears in same passage
Organization
Sick-visiting societies
Located In
Organization
Bread for the Poor society
Located In
Place
Poland
Appears in same passage
Organization
Sick-visiting societies
Appears in same passage
Organization
Bread for the Poor society
Appears in same passage
Person
The author's grandfather
Appears in same passage
Event
Founding of Beit Yaakov School
Occurred At
Person
Rabbi Yona Nai
Appears in same passage
Person
Rabbi Hershel Lerman
Appears in same passage
Institution
Chok LeYisrael Study House
Appears in same passage
Institution
Beit Yaakov Seminary in Krakow
Appears in same passage
Institution
Yesodei HaTorah School
Appears in same passage
Organization
Mizrachi
Appears in same passage
Organization
Zeirei Mizrachi
Appears in same passage
Organization
HaShomer HaDati
Appears in same passage
Person
Gershon Plug
Appears in same passage
Person
Shmuel Chaim Siroka
Appears in same passage
Organization
Agudat Israel
Appears in same passage
Institution
Small synagogue in Lukow
Located In
Event
Burning of Lukow during a Tatar attack
Occurred At
Person
Yehiel Rosenblum
Appears in same passage
Person
Esther Srebrnik
Appears in same passage
Place
Land of Israel
Appears in same passage
Place
Lukow Jewish cemetery
Appears in same passage
Organization
Hashomer Hatzair
Appears in same passage
Institution
Small synagogue in Lukow
Appears in same passage
Place
Tatars
Appears in same passage
Community
Christians of Lukow
Appears in same passage
Community
Lukow Jewish community
Located In
Event
Jewish population decline in Lukow
Occurred At
Person
Reuven Floman
Appears in same passage
Place
Lublin
Appears in same passage
Institution
Jewish school in Lukow
Appears in same passage
Person
Yermiyel Shmoyer
Appears in same passage
Person
Yosef Liber
Appears in same passage
Organization
Central Committee
Appears in same passage
Person
David Gastman
Lived At
Person
Reizl Laterman
Appears in same passage
Person
Berl Laterman
Appears in same passage
Person
Shmoyer
Appears in same passage
Person
Lieberzon
Appears in same passage
Person
David Gastman
Appears in same passage
Place
Warsaw
Appears in same passage
Place
Forest
Appears in same passage
Person
Yakov Braun
Lived At
Person
Yakov Braun
Appears in same passage
Person
Moshe Akiva
Appears in same passage
Person
Yidl Pinte
Appears in same passage
Person
Liber
Originated In
Person
Liber
Appears in same passage
Organization
Lukow Bund
Appears in same passage
Institution
Great Synagogue
Appears in same passage
Organization
Red Army
Located In
Community
Jewish tailors of Lukow
Located In
Community
Jewish shoemakers of Lukow
Located In
Person
Moshe Feltzman
Appears in same passage
Organization
Red Army
Appears in same passage
Community
Jewish youth of Lukow
Appears in same passage
Community
Jewish tailors of Lukow
Appears in same passage
Community
Jewish shoemakers of Lukow
Appears in same passage
Institution
Lukow Library
Located In
Event
Founding of the Lukow Library
Occurred At
Event
Arrests after the 1905 demonstration
Occurred At
Person
Moshe Gatesdiner
Appears in same passage
Person
Yitzhak-Eizik
Appears in same passage
Person
Dvashe
Appears in same passage
Institution
Lukow Library
Appears in same passage
Place
Polish Castle
Appears in same passage
Organization
Agudath Israel
Active In
Organization
Mizrachi
Participated In
Organization
Poalei Mizrachi
Active In
Organization
General Zionists
Active In
Organization
Tzeirei Zion
Active In
Organization
Poale Zion Left
Participated In
Organization
Folk Party in Łuków
Participated In
Organization
Bund
Active In
Organization
Kombund
Participated In
Organization
Communists
Participated In
Institution
Craftsmen Association
Located In
Institution
Gemilut Hasadim Fund
Located In
Institution
Social Banks
Located In
Institution
Cultural Association
Appears in same passage
Organization
Poalei Mizrachi
Appears in same passage
Organization
General Zionists
Appears in same passage
Organization
Tzeirei Zion
Appears in same passage
Organization
Poale Zion Left
Appears in same passage
Organization
Kombund
Appears in same passage
Organization
Communists
Appears in same passage
Institution
Craftsmen Association
Appears in same passage
Institution
Gemilut Hesed Fund in Lukow
Located In
Person
M. Feldman
Appears in same passage
Community
Jewish community of Lukow
Appears in same passage
Institution
Gemilut Hesed Fund in Lukow
Appears in same passage
Institution
Lukow Jewish Gemilut Hesed Fund
Appears in same passage
Community
Lukow landsleit in America
Appears in same passage
Event
Meeting concerning Left Poale Zion in Lukow
Occurred At
Person
Moshe Zukerman
Appears in same passage
Organization
Left Poale Zion
Appears in same passage
Person
Chaim Meir Heiglum
Appears in same passage
Institution
Library
Appears in same passage
Person
Moshe Hartman
Appears in same passage
Person
Moshe Shlachtawitz
Appears in same passage
Person
Gadalia Goldfinger
Appears in same passage
Person
Shlomo Laterman
Appears in same passage
Person
Israel Rosenzweig
Appears in same passage
Organization
Zionist socialism in Lukow
Appears in same passage
Person
Yechiel Rosenblum
Appears in same passage
Place
Israel
Appears in same passage
Organization
Poale Zion
Appears in same passage
Place
Masovian region
Appears in same passage
Organization
Zionist movement
Appears in same passage
Event
German occupation
Appears in same passage
Organization
Socialist movement
Appears in same passage
Event
Formation of Hashomer Hatzair in Lukow
Occurred At
Family
Kleinmann family
Appears in same passage
Person
D. H. Felzman
Appears in same passage
Person
Miller
Appears in same passage
Organization
Hashomer Hatzair
Located In
Organization
Tseirei Zion
Appears in same passage
Place
Siedlce
Appears in same passage
Place
Radzyń
Appears in same passage
Place
Międzyrzec
Appears in same passage
Place
Biała
Appears in same passage
Place
Kock
Appears in same passage
Organization
KKL
Operated In
Organization
KKL
Appears in same passage
Person
M. Barnshteyn
Appears in same passage
Person
Ziml Feltsman
Appears in same passage
Place
Herzl Forest
Appears in same passage
Organization
Lukow KKL Committee
Appears in same passage
Organization
Polish bands
Appears in same passage
Place
Lukow streets
Appears in same passage
Place
Forest near Lukow
Appears in same passage
Person
Benderman
Appears in same passage
Person
M. Bornstein
Appears in same passage
Person
Zisel Faltzman
Appears in same passage
Person
Banderman
Appears in same passage
Organization
Jewish National Fund
Appears in same passage
Event
Lag BaOmer excursion
Appears in same passage
Place
Central market
Appears in same passage
Business
Frumkin's sewing shop
Appears in same passage
Event
Arrest of social activists
Occurred At
Event
Formation of a citizens' militia
Occurred At
Person
Isaiah Cohen
Appears in same passage
Person
Heibloom
Appears in same passage
Person
Prumkin
Appears in same passage
Institution
Citizens' militia
Appears in same passage
Person
Kaminski
Appears in same passage
Person
Abraham Chita
Appears in same passage
Organization
Bolsheviks
Appears in same passage
Place
Brest
Appears in same passage
Organization
Polish military
Appears in same passage
Institution
House of study
Appears in same passage
Person
Berl Idls
Appears in same passage
Person
Zlata, the grandmother
Appears in same passage
Person
Theodore Herzl
Appears in same passage
Person
Moses Yaklen
Appears in same passage
Institution
Magistrate
Appears in same passage
Person
Samuel Moses Falhendler
Appears in same passage
Person
The narrator’s father
Appears in same passage
Institution
Radzyner shtibl
Appears in same passage
Place
Jerusalem
Appears in same passage
Organization
Bund youth movement
Appears in same passage
Person
Hanake Danilak
Appears in same passage
Person
Hinde Shapira
Appears in same passage
Person
Yosef Zubrawitch
Appears in same passage
Institution
Soviet camps
Appears in same passage
Event
Cossack attacks on Jewish women
Occurred At
Business
Gastman shoe factory
Appears in same passage
Person
Old Gastman
Appears in same passage
Person
Shlomo Feldman
Appears in same passage
Person
Shlomo Werkfierer
Appears in same passage
Organization
Cossacks
Appears in same passage
Community
Jewish population
Appears in same passage
Place
Zapoviednicher Forest
Near
Place
Lazer Forest
Near
Person
Samuel Huberman
Appears in same passage
Place
Zapoviednicher Forest
Appears in same passage
Place
Lazer Forest
Appears in same passage
Place
Second cemetery
Appears in same passage
Place
Canal
Appears in same passage
Community
Jewish part of Lukow
Appears in same passage
Institution
Lukow magistrate
Appears in same passage
Person
Haskel
Appears in same passage
Place
Market
Appears in same passage
Person
Abraham Derzhler
Appears in same passage
Person
Hana
Appears in same passage
Person
Migdal
Appears in same passage
Person
Yosef Zubrawicz
Appears in same passage
Person
Peretz Markish
Appears in same passage
Organization
Cultural Association
Appears in same passage
Person
Blok
Appears in same passage
Place
City’s largest hall
Appears in same passage
Person
Leibish Felhandler
Appears in same passage
Place
Old Jewish cemetery
Appears in same passage
Place
New cemetery on Zhelichower Road
Appears in same passage
Person
Judge Lantsevich
Appears in same passage
Person
Rabbi Yitzhak Aitik
Practiced As Mohel In
Person
Hayim Yisrael Gotesdiner
Appears in same passage
Place
Buenos Aires
Appears in same passage
Person
Rabbi Yitzhak Aitik
Appears in same passage
Person
Dvashe
Appears in same passage
Place
Nearby towns and villages
Appears in same passage
Community
Jewish home
Appears in same passage
Event
War and revolution
Appears in same passage
Person
Moshe Aharon Weintraub
Appears in same passage
Institution
Lukow Judenrat
Appears in same passage
Person
Yona Noy
Appears in same passage
Family
Rozal–Justman–Noy family
Appears in same passage
Business
Brewery
Appears in same passage
Place
Cienzkowska Street
Appears in same passage
Organization
Agudah
Appears in same passage
Person
Rabbi Shmuelke
Appears in same passage
Person
Rabbi Getzel Lampiter
Appears in same passage
Person
Rabbi Getzel Manishems
Appears in same passage
Place
Cattle Market
Appears in same passage
Event
Agudah youth leadership in Lukow
Occurred At
Person
Hershl Lerman
Appears in same passage
Organization
Zeyirei Agudah in Warsaw
Appears in same passage
Person
Simha Lander
Appears in same passage
Person
Hersh Leyzer
Appears in same passage
Organization
Judenrat
Appears in same passage
Organization
Agudah youth in Lukow
Appears in same passage
Person
Writer of the passage
Appears in same passage
Person
Yakov Gefen
Appears in same passage
Person
Yakov Rubinstein
Appears in same passage
Person
Avraham Ginzburg
Appears in same passage
Person
Rabbi Shmuel Hayim Siraka
Appears in same passage
Person
Yona Noy
Lived At
Event
Death of Yona Noy in Lukow
Occurred At
Person
Yona Noy
Appears in same passage
Institution
Lukow Municipal Council
Appears in same passage
Organization
Lukow Pioneer Group
Appears in same passage
Event
Birth of Zvi Joseph Ostrich
Occurred At
Person
Chaim Lubinsky
Appears in same passage
Person
Elimelech Lubinsky
Appears in same passage
Person
Mord Lubinsky
Appears in same passage
Person
Joseph Lubinsky
Appears in same passage
Person
Abraham Finkelstein
Appears in same passage
Institution
Hebrew school in Lukow
Appears in same passage
Person
Zvi Joseph Ostrich
Appears in same passage
Person
Baruch Hirsh Wasserstrom
Appears in same passage
Person
Hava Wasserstrom
Appears in same passage
Place
Kalushin
Appears in same passage
Person
Zalman
Appears in same passage
Institution
Clerical seminary
Appears in same passage
Person
The priest
Appears in same passage
Person
The children assisting Zalman
Appears in same passage
Object
A mezuzah
Appears in same passage
Object
Tallit bag
Appears in same passage
Publication
The Lukower Wort
Appears in same passage
Publication
Lukower News
Appears in same passage
Institution
Jerusalem University Library
Appears in same passage
Place
Lukow area
Appears in same passage
Place
Austrian or German border
Appears in same passage
Organization
Hasidim
Appears in same passage
Organization
Haskalah movement
Appears in same passage
Institution
Jewish Secular Folk School in Lukow
Located In
Publication
The Lukow Word
Appears in same passage
Institution
Jewish Secular Folk School in Lukow
Appears in same passage
Person
Jacob Zanshein
Born In
Event
Birth of Jacob Zanshein
Occurred At
Person
Jacob Zanshein
Appears in same passage
Place
Soviet Union
Appears in same passage
Place
Wrocław
Appears in same passage
Organization
Union of Jewish Writers
Appears in same passage
Place
Lukow railway station
Appears in same passage
Organization
Cultural work
Appears in same passage
Place
Radzyner Road
Appears in same passage
Person
Rabbi Hershele Morgenstern
Appears in same passage
Person
Morgenstern's son
Appears in same passage
Person
Kotsk Rabbi's grandchild
Appears in same passage
Institution
Rabbi Morgenstern's synagogue
Appears in same passage
Community
Radzin
Appears in same passage
Event
Deportation from Lukow
Occurred At
Event
Escape from deportation train
Occurred At
Person
Abraham Weisbaum
Appears in same passage
Person
Unnamed narrator
Appears in same passage
Place
Łuków Ghetto
Appears in same passage
Place
Pig Market
Appears in same passage
Person
Unnamed wife of narrator
Appears in same passage
Family
Unnamed children of narrator
Appears in same passage
Person
Latchka
Appears in same passage
Person
Keslbrener
Appears in same passage
Person
Yitzhak Adlansky
Appears in same passage
Place
Railway line near Lukow
Appears in same passage
Place
Railway
Appears in same passage
Event
Liberation of Lukow
Occurred At
Family
Frengler family
Appears in same passage
Person
Reuben Weisboum
Appears in same passage
Person
Nata Karamik
Appears in same passage
Community
Young people of Lukow
Appears in same passage
Person
Nuta Karsik
Appears in same passage
Person
Aharle Frangler
Appears in same passage
Person
David Frangler
Appears in same passage
Family
Frangler family
Appears in same passage
Person
Yuzhek the chimney sweeper
Appears in same passage
Event
Liberation of Lukow
Occurred At
Event
Vehicle departure from Lukow
Occurred At
Person
Shmuel Huberman
Appears in same passage
Family
Narrator’s family
Appears in same passage
Place
Malkin
Appears in same passage
Person
Moses Aaron Lisebiker
Appears in same passage
Organization
Gestapo
Appears in same passage
Community
Lukow Jews
Appears in same passage
Community
Deportees from Eshkolon
Appears in same passage
Place
Lower Silesia
Appears in same passage
Organization
A.K. bands
Appears in same passage
Community
Lukow Jews
Associated With
Event
Survival of Lukow Jews
Occurred At
Community
Martyrs
Appears in same passage
Person
Reuven Haiblum
Appears in same passage
Person
Nachum Goldzak
Appears in same passage
Place
Train station
Appears in same passage
Event
German entry into Lukow
Occurred At
Event
Shooting of Lukow community leaders
Occurred At
Event
Soviet army arrival
Occurred At
Person
Yaakov Frebrnik
Appears in same passage
Person
Hersh Meir Lederkremer
Appears in same passage
Place
Wengrow
Appears in same passage
Person
Rabbi of Wengrow
Appears in same passage
Person
Shlomo Rozensteyn
Appears in same passage
Organization
Soviet NKVD
Appears in same passage
Organization
Soviet military
Appears in same passage
Community
Jewish community of Brest
Appears in same passage
Place
Bug border
Appears in same passage
Person
Hanna Glatchneider
Appears in same passage
Person
Yitzhak Glatchneider
Appears in same passage
Place
Treblinka
Mentioned In
Event
Escaped Jews reach Lukow
Occurred At
Place
Lubartow
Appears in same passage
Place
Chelm
Appears in same passage
Place
Treblinka
Appears in same passage
Organization
Hitlerist murderers
Appears in same passage
Place
Sokolow
Near
Place
Wengrow
Near
Place
Siedlce
Near
Community
Jews from Radzyn
Migrated To
Event
Jews brought into Lukow
Occurred At
Place
Sokolow
Appears in same passage
Community
Jews from Radzyn
Appears in same passage
Place
Zelechow
Appears in same passage
Event
Final Yom Kippur in Lukow
Occurred At
Community
Jews of Lukow
Appears in same passage
Place
Mezeritch
Appears in same passage
Place
Stekh
Appears in same passage
Organization
Gendarmerie
Appears in same passage
Event
First murderous action in Lukow
Occurred At
Organization
German gendarmerie
Appears in same passage
Organization
Latvians
Appears in same passage
Organization
Ukrainians
Appears in same passage
Organization
Polish police
Appears in same passage
Event
Transport of a Jew to Lukow
Occurred At
Community
Adamover Jews
Appears in same passage
Place
Nearby forests
Appears in same passage
Organization
Germans
Appears in same passage
Organization
Grenadier policemen
Appears in same passage
Person
Unnamed farmer
Appears in same passage
Person
Unnamed Jewish prisoner
Appears in same passage
Person
Nuzhinskiy
Appears in same passage
Place
Galambki
Appears in same passage
Person
Unnamed narrator
Appears in same passage
Person
Housekeeper's husband
Appears in same passage
Place
Koszczal
Appears in same passage
Event
Three Aktionen in Lukow
Occurred At
Person
Zhelanko
Originated In
Person
Zhelanko
Appears in same passage
Organization
Soviets
Appears in same passage
Person
Narrator's mother
Appears in same passage
Person
Shaul
Appears in same passage
Person
Jacob
Appears in same passage
Place
Radzyn
Appears in same passage
Place
Mezhiritch
Appears in same passage
Place
The field
Appears in same passage
Person
Saul
Appears in same passage
Place
Ghetto
Appears in same passage
Person
Alke Geret-Tikatski
Appears in same passage
Person
Narrator's father
Appears in same passage
Person
Narrator's mother
Appears in same passage
Person
Lahale
Appears in same passage
Person
Abrahamle
Appears in same passage
Person
Jeshe
Appears in same passage
Event
Ghetto encirclement and attack
Occurred At · Victim
Person
Aharon Ichenberg
Appears in same passage
Event
Train shooting and escape attempt
Occurred At
Person
Reuven
Appears in same passage
Person
Nachtshen
Appears in same passage
Person
Libe Ribak
Appears in same passage
Person
Elke
From
Person
Reuven Tikatski
Appears in same passage
Person
Elke
Appears in same passage
Person
Israel Steinberg
Appears in same passage
Organization
SS
Appears in same passage
Place
Canada magazines
Appears in same passage
Person
Tanie Walowska
Appears in same passage
Person
Eliezer Kesselbrenner
Appears in same passage
Family
Bermans family
Appears in same passage
Person
Chaim Mattes Mandelbaum
Appears in same passage
Person
Shimon Weissman
Appears in same passage
Place
Terespol
Appears in same passage
Business
Ditz company
Located In
Business
Ditz company
Appears in same passage
Organization
German company
Appears in same passage
Person
Lipe Kestin
Murdered At
Event
Murder of Lipe Kestin in Lukow
Occurred At
Person
Lipe Kestin
Appears in same passage
Person
Orke Gachalik
Appears in same passage
Place
Otwock
Appears in same passage
Organization
Ringelblum Archive
Appears in same passage
Organization
Warsaw Ghetto Archive
Appears in same passage
Person
V. H. Ivan
Appears in same passage
Event
Red Army entry into Lukow
Occurred At
Event
Red Army withdrawal from Lukow
Occurred At
Person
Yaakov Lichtenstein
Appears in same passage
Person
Segal
Appears in same passage
Institution
Town council
Appears in same passage
Event
German entry into Lukow
Occurred At
Person
Moshe Aharon Weintraub
Appears in same passage
Person
David Hirsch Shidlowski
Originated From
Organization
Judenrat
Located In
Event
House burned during punitive expedition
Occurred At
Family
Family of the Smolker rabbi’s son-in-law
Appears in same passage
Person
David Hirsch Shidlowski
Appears in same passage
Place
Serock
Appears in same passage
Place
Death camp
Appears in same passage
Event
Nighttime shooting in Lukow
Occurred At
Organization
Radzyń Gestapo
Appears in same passage
Person
Nehemiah Wenger
Appears in same passage
Person
Isaac Liebman
Appears in same passage
Person
Alter Liebman
Appears in same passage
Event
Transports of Jews from Slovakia
Occurred At
Event
Nighttime action in Lukow
Occurred At
Place
Slovakia
Appears in same passage
Place
Michalovce
Appears in same passage
Place
Demblin
Appears in same passage
Institution
Study halls
Appears in same passage
Place
Teravitch courtyard
Appears in same passage
Place
Teravitch
Appears in same passage
Event
Killing of Mashke Weberman
Occurred At
Person
Mashke Weberman
Appears in same passage
Family
Weberman family
Appears in same passage
Event
Liberation of Lukow
Occurred At
Place
Ziegelnie
Appears in same passage
Person
Chaim Prost
Appears in same passage
Place
Katowice
Appears in same passage
Place
Munich
Appears in same passage
Event
Action against Kock and Lukow Jews
Occurred At
Person
Mendel Lust
Appears in same passage
Person
Noah Flaman
Appears in same passage
Person
Shimon Ribak
Appears in same passage
Person
Yankel Gefen
Appears in same passage
Person
Yisroelche Rabak
Appears in same passage
Organization
Jewish police
Appears in same passage
Person
Chief Burger
Appears in same passage
Community
Kock Jews
Appears in same passage
Person
Miriam Shumak
Imprisoned At
Person
Moses Shlakhtavitch
Imprisoned At
Person
Shlomo Zakalik
Imprisoned
Organization
Tsukunft
Active In
Person
Isaiah Cohen
Appears in same passage
Person
Miriam Shumak
Appears in same passage
Person
Shlomo Zakalik
Appears in same passage
Organization
Tsukunft
Appears in same passage
Organization
Soviet power
Appears in same passage
Event
May 1937 journey to Lukow
Occurred At
Person
Hershl Chatschke
Appears in same passage
Person
Sheyndl Chatschke
Appears in same passage
Place
Lodz
Appears in same passage
Place
Polish border
Appears in same passage
Place
Spain
Appears in same passage
Person
Yosl
Appears in same passage
Community
Poles
Appears in same passage
Event
Spanish Civil War
Appears in same passage
Community
Lukow landsmen
Associated With
Community
Lukow landsmen
Appears in same passage
Place
Germany
Appears in same passage
Person
Chaim Fergament
Appears in same passage
Person
Rakhele Fergament
Appears in same passage
Person
Naftali Frebrnik
Appears in same passage
Person
Yosl Burshtin
Appears in same passage
Place
Belgium
Appears in same passage
Place
France
Appears in same passage
Place
Paris
Appears in same passage
Organization
Federation of Polish Jews in Belgium
Appears in same passage
Place
33 Liverpool Street, Anderlecht
Appears in same passage
Event
Liquidation of Jewish life in Lukow
Occurred At
Person
Jacob Kesselbrener
Appears in same passage
Person
Hershl
Appears in same passage
Person
Abraham Vishnia
Appears in same passage
Place
Bunker
Appears in same passage
Community
Jews of Lukow
Located In
Place
Textile factory in Lukow
Located In
Place
36 Muranowska Street
Appears in same passage
Community
Lukow population
Appears in same passage
Place
Textile factory in Lukow
Appears in same passage
Person
Shepsl Kastrazhevitch
Murdered At
Person
Hana Danilak
Member Of
Person
Yankel Lichtenstein
Member Of
Person
Shlomo Zakalik
Member Of (Lukow City Council)
Event
Murder of Shepsl Kastrazhevitch
Occurred At
Person
Shepsl Kastrazhevitch
Appears in same passage
Person
Motel Bronzoyl
Appears in same passage
Institution
Great Jewish Library
Appears in same passage
Organization
Artisans Association
Appears in same passage
Person
Mates Mandelbaum
Appears in same passage
Person
Moshe Ostreikh
Appears in same passage
Person
Lemberg
Appears in same passage
Person
Manshfeier
Appears in same passage
Person
Shlinak
Appears in same passage
Person
Hana Danilak
Appears in same passage
Person
Yankel Lichtenstein
Appears in same passage
Person
Leibl Agman
Appears in same passage
Person
Shmuel Agman
Appears in same passage
Person
Akiva Tikotski
Appears in same passage
Place
Minsk
Appears in same passage
Place
Belarusian forests
Appears in same passage
Person
Shmuel Shedletsker
Appears in same passage
Family
Ragalski family
Appears in same passage
Person
Mendl Ragalski
Appears in same passage
Place
Radzin
Appears in same passage
Place
Warsaw Street
Appears in same passage
Place
Yatke Street
Appears in same passage
Person
Barkowski
Appears in same passage
Place
Polska Wola
Appears in same passage
Person
Mendl Ragalski
Appears in same passage
Person
Narrator’s mother
Appears in same passage
Family
Narrator’s two brothers
Appears in same passage
Person
Chayete
Appears in same passage
Person
Daughter of Pinhas the baker
Appears in same passage
Event
Last Aktion in Lukow
Occurred At
Person
Mordkhe Gerekh
Appears in same passage
Person
Mordkhe
Appears in same passage
Person
Jewish officer in the Polish army
Appears in same passage
Person
Jewish police officer
Appears in same passage
Organization
Jewish resistance organization in Lukow
Located In
Event
Armed resistance in Lukow
Occurred At
Person
Shneisser Pethahya
Appears in same passage
Person
Walowski Shalom
Appears in same passage
Person
Heiblum Reuven
Appears in same passage
Organization
Jewish resistance organization in Lukow
Appears in same passage
Person
Abraham-Moshe Shlachtawitsch
Appears in same passage
Person
Yitzhak Asher Slamkazh
Appears in same passage
Person
Eidel Lukower
Appears in same passage
Place
Western Belorussian forests
Appears in same passage
Organization
Underground organization
Appears in same passage
Organization
Partisan detachment
Appears in same passage
Organization
Soviet government
Appears in same passage
Organization
Polish state
Appears in same passage
Place
Kalie Gass
Appears in same passage
Place
Courthouse
Appears in same passage
Place
Warsaw Street
Appears in same passage
Place
Mezritcher Street
Appears in same passage
Institution
Synagogue courtyard
Appears in same passage
Person
Yosef
Appears in same passage
Place
Brussels cemetery
Appears in same passage
Person
Burgomaster
Appears in same passage
Place
Maltsinov field
Appears in same passage
Organization
Warsaw Rabbinat
Appears in same passage
Institution
Beth midrash
Appears in same passage
Person
Moshe Shakhtovitz
Appears in same passage
Person
Nachum Goldzak
Appears in same passage
Person
Labke Shparber
Appears in same passage
Person
Mindel Shparber
Appears in same passage
Place
Auschwitz
Appears in same passage
Community
Lukow survivors
Affiliated With
Person
H. Levit
Appears in same passage
Event
Memorial pledge of the surviving Lukow Jews
Appears in same passage
Community
Lukow survivors
Appears in same passage
Person
A. Brown
Appears in same passage
Organization
Lukow Landsmanschaft in the United States
Appears in same passage
Place
New York
Appears in same passage
Person
Eli Yangshtein
Appears in same passage
Person
Louis Rosenbaum
Appears in same passage
Person
Fivel Kapman
Appears in same passage
Organization
Group of Lukow landsmen
Appears in same passage
Person
Morris Heiblum
Appears in same passage
Organization
Lukow society
Appears in same passage
Organization
Federation of Polish Jews in America
Appears in same passage
Organization
Lukow Branch 153 A.A.A.
Appears in same passage
Person
Gdalye (Joe) Feltsman
Born In
Event
Birth of Gdalye Feltsman
Occurred At
Person
Gdalye (Joe) Feltsman
Appears in same passage
Person
Melekh Shumter
Appears in same passage
Person
Chaim Meizel
Appears in same passage
Community
Lukow community
Appears in same passage
Organization
Lukow Association
Appears in same passage
Organization
Youth club for children of Lukow landsmen
Appears in same passage
Community
Lukow immigrants in America
Provided Aid To
Community
Lukow immigrants in America
Appears in same passage
Community
Lukow landsleit association
Affiliated With
Person
Leibl Rozenboym
Appears in same passage
Person
Eli Yangstits
Appears in same passage
Person
Alter Hitlmacher
Appears in same passage
Community
Lukow landsleit association
Appears in same passage
Family
Narrator's family
Appears in same passage
Person
Albert Brown
Appears in same passage
Organization
American Federation of Polish Jews
Appears in same passage
Organization
New York Polish Federation
Appears in same passage
Place
Chicago
Appears in same passage
Institution
Gemilut Hasadim fund
Appears in same passage
Person
Israel
Migrated To
Event
Israel returned to Lukow
Occurred At
Person
Israel
Appears in same passage
Place
Moscow
Appears in same passage
Place
Ukraine
Appears in same passage
Organization
Petliurists
Appears in same passage
Place
Shedletser Road
Appears in same passage
Person
Israel Goldgewicht
Appears in same passage
Place
Brussels
Appears in same passage
Organization
Warsaw Landsmanshaft
Appears in same passage
Organization
Lukow Landsmanshaft
Appears in same passage
Organization
Brussels Culture Association
Appears in same passage
Organization
Republican Army
Appears in same passage
Event
Israel Goldgewicht’s second marriage
Occurred At
Person
Kaminski
Appears in same passage
Family
Israel Goldgewicht’s wife and son
Appears in same passage
Organization
Communist Party
Appears in same passage
Organization
Leather Union
Appears in same passage
Person
Blume Berkshteyn
Appears in same passage
Person
Sh. Hokherman
Appears in same passage
Person
Leybl Skurke
Appears in same passage
Person
Shmuel Basshan
Appears in same passage
Person
Shlomo Zakalik
Born In
Event
Birth of Shlomo Zakalik
Occurred At
Person
Reuven Zakalik
Appears in same passage
Person
Reizl Zakalik
Appears in same passage
Person
Yankel Zukerman
Appears in same passage
Person
Jacob Zukerman
Appears in same passage
Organization
International Brigade
Appears in same passage
Person
Francisco Franco
Appears in same passage
Person
Adolf Hitler
Appears in same passage
Event
Military service
Appears in same passage
Person
Hersh Karasik
Born In
Event
Birth of Hersh Karasik
Occurred At
Person
Hersh Karasik
Appears in same passage
Place
Dzierżoniów
Appears in same passage
Organization
Communist Youth Union of Poland
Appears in same passage
Organization
Communist Party of Poland
Appears in same passage
Organization
Leather Workers Union
Appears in same passage
Organization
Union of Polish Patriots
Appears in same passage
Person
Moshe Shlakhtavitch
Lived At
Event
Moshe Shlakhtavitch arrested in 1926
Occurred At
Person
Abraham der Geles
Appears in same passage
Institution
Gradno Prison
Appears in same passage
Organization
Polish Government
Appears in same passage
Person
Shlomo Weisboim
Appears in same passage
Organization
Herut
Appears in same passage
Organization
Left movement
Appears in same passage
Person
Menachem Barnstein
Appears in same passage
Organization
Organization of Lukow Emigrants in Israel
Appears in same passage
Organization
Lukow Landsmanschaft in France
Appears in same passage
Person
Lotche Feldman
Murdered At
Person
Ruthele Feldman
Murdered At
Event
Feldman family killings in Lukow
Occurred At
Person
Chaim Shlomo Feldman
Appears in same passage
Person
Ester-Sheindl
Appears in same passage
Person
Lotche Feldman
Appears in same passage
Person
Ruthele Feldman
Appears in same passage
Person
Frajshke Kleinman
Appears in same passage
Person
Motel Kleinman
Appears in same passage
Person
Naftali
Appears in same passage
Person
Leahche
Appears in same passage
Person
Nachum
Appears in same passage
Person
Moshe Feldman
Appears in same passage
Person
Chaya-Hinde
Appears in same passage
Person
Eliyahu Radziniak
Appears in same passage
Person
Eliyahu Rodziniak
Appears in same passage
Person
Leyb Shliterman
Appears in same passage
Person
Abba Dishel
Appears in same passage
Person
Shlomo Frengler
Appears in same passage
Person
Anshel Katz
Appears in same passage
Person
Isaiah Cohen
Appears in same passage
Person
Moshe Zuckerman
Appears in same passage
Person
Shlomo Rubinshteyn
Appears in same passage
Person
Moshe Gerecht
Appears in same passage
Community
Jewish Community of Łuków
Lived At
Person
Casimir the Great
Appears in same passage
Institution
Jewish court
Appears in same passage
Institution
Municipal court
Appears in same passage
Place
Shulgas
Appears in same passage
Person
Christian Palski
Appears in same passage
Institution
First Polish public school
Appears in same passage
Person
Rabbi Ule Sheinberg
Appears in same passage
Person
Leibl Aries
Appears in same passage
Person
Shamai Leyb Charni
Appears in same passage
Institution
Gemilut Hasadim funds
Appears in same passage
Institution
Hachnasat Orchim
Appears in same passage
Institution
Orphan home
Appears in same passage
Institution
Home for the elderly
Appears in same passage
Organization
Taz
Appears in same passage
Organization
Aze
Appears in same passage
Place
Sodom and Gomorrah
Appears in same passage
Institution
Institutions
Appears in same passage
Institution
Establishments
Appears in same passage
Place
Street
Appears in same passage
Place
Home
Appears in same passage
Community
Jewish community of Lukow
Located In
Institution
Jewish school
Appears in same passage
Institution
Lukow City Council
Has Duty To Express Sympathy For
Organization
Polish Writers’ Association
Appears in same passage
Institution
Press Department of the Ministry of the Interior
Appears in same passage
Institution
Lukow City Council
Appears in same passage
Community
Lukow Ghetto
Appears in same passage
Person
Yasl
Had Acquaintances In
Person
Yasl
Appears in same passage
Place
Lukow ghetto
Appears in same passage
Place
Stable in a village
Appears in same passage
Person
Yosl Burstein
Appears in same passage
Event
German attack on Lukow
Occurred At
Person
Pinchas Cheshinski
Appears in same passage
Place
Berl’s attic workshop
Became A Cultural Center In
Person
Berl
Appears in same passage
Place
Berl’s attic workshop
Appears in same passage
Business
Tailoring workshop
Appears in same passage
Extracted claims
Every claim remains attached to its own quoted evidence.
Located In
Lukow → Podlasie
לוקו ב הישו ב היהוד י העתי ק ביות ר בפודלישה
The passage describes Lukow as possibly the oldest Jewish settlement in Podlasie; exact geographic relation is implied.
Visited At
Unnamed narrator → Lukow
היית י ג ם בלוקוב
The text supports a visit, not residence; this claim is omitted from strict extraction.
- date:
- 1947
Served As Rabbi In
Joel Sirkis → Lukow
שוי ן געװע ן ר ב אי ן לוקא װ אי ן ד י יאר ן 14 —1613
The controlled predicate does not represent serving as rabbi; claim omitted.
Located In
First synagogue in Lukow → Lukow
לוקאװע ר יידן האב ן דאר ט אויפגעשטעלט
The passage refers to the synagogue as a place established by Lukow Jews; its location is contextual.
Located In
Jewish guilds → Lukow
װא ם זענע ן אויפגעשטאנען אי ן לרקאװ
The OCR place spelling is unclear.
Served As Rabbi In
Joel Sirkis → Lukow
הי ה ר ב בלוקו ב בשני ם 1614—1613
- from:
- 1613
- to:
- 1614
- role:
- rabbi
Located In
Burning of a synagogue by Khmelnytsky → Lukow
בי ת הכנס ת שנשר ף ע״ י חמלניצקי ל א הי ה הראשון
The sentence discusses a synagogue associated with Lukow, but the location is contextual rather than grammatically explicit.
Located In
Lukow synagogue → Lukow
שלוקו ב שאל ה א ת המהר״ ם מלובלי ן בעני ן בי ת הכנס ת השרוף
Worked At
Shimshon Zelik → Lukow
כנראה הפ ך ר ב זלי ק להױ ת רב ה ש ל ברדזי ן אחר י רבנות ו בלוקוב
The passage states his later rabbinate in Bardzin was probable; his rabbinate in Lukow is presented as prior context.
- role:
- rabbi
- certainty:
- probable
Located In
Lukow → Poland
אין יא ר 1915 אי ז פויל ן געװאר ן אקופיר ט
Lukow’s location in Poland is contextual rather than explicitly stated in this passage.
Died
Rabbi Shmuel Shlomo Bran → Lukow
אין יא ר 1934 אי ז דע ר ר ב ר ׳ שמוא ל שלמ ה ברא ן נפט ר געװארן
The text gives the death year but does not explicitly state the death place; the place link is based on the surrounding Lukow context.
- year:
- 1934
Worked At
Rabbi Shmuel Shlomo Bran → Lukow
הא ט ע ר װײטע ר געפירמ דא ם רבנו ת מי ט דע ר היל ף פו ן מורה־הורא ה ר ״ ישרא ל פינקלשטײן , או ן שפעטער — פו ן ד ץ אײדע ם פם ח ראזען
- role:
- rabbi
- assistance:
- Israel Finkelstein and Pesach Rozen
Worked At
Meirl of Krakow → Lukow
פו ן 18ט ן יארהונדער ט אי ז ר ב אי ן לוקא װ געװע ן ר ׳ מאיר ל פון קראקע
- role:
- rabbi
- period:
- late eighteenth century
Worked At
Walier Rabbi → Lukow
שפעטע ר האב ן ד י קהילה ־ פרנםים אויפגענומע ן אל ם ר ב דע ם װאליע ר רב
- role:
- rabbi
Worked At
Rabbi Shmuel Shlomo Bran → Lukow
ר ׳ שמוא ל שלמ ה בראן , װעלכע ר אי ז געװע ן ר ב די גאנצ ע צײ ט אי ן לוקא װ בי ז זײ ן פטירה
- role:
- rabbi
- duration:
- until death
Located In
Beit Yaakov School → Lukow
פתח ו בי ת םפ ר לבנו ת בש ם ״בי ת יעקב ״
Lukow is implied by the surrounding sentence but not repeated in this clause.
Located In
Akiva Meir → Lukow
ללוקוב ה ױ ג ם שת י חצרו ת חסידיי ם
The passage describes a Hasidic court in Lukow, but does not explicitly state that Akiva Meir led it.
Located In
Lukow Jewish population → Lukow
נשאר ה לוקו ב עי ר שרו ב האוכלוסי ה היהודית נשאר ה דתי ת
Located In
Bread for the Poor society → Lukow
התקײמו בעירנ ו ג ם חברו ת ביקו ר חולי ם ולח ם לענײ ם
Located In
Small synagogue in Lukow → Lukow
פארברענ ט געוואר ן א קלײ ן שולכל
The location in Lukow is contextual rather than grammatically explicit.
Originated In
Liber → Lukow
לוקאװע ר מיט ן נאמע ן ליבער
The text identifies Liber as Lukow-origin, not necessarily resident.
- described_as:
- Lukow-origin
Located In
Lukow Library → Lukow
ד י ביכער אי ן דע ר ביבליאטעק
The library's location in Lukow is stated by surrounding context.
Active In
Agudath Israel → Lukow
אין לוקא װ זעגע ן געװע ן אקטױ ו אל ע א ן אויםנא ם פאליטיש ע פארטײען : אגוד ת ישראל
Near
Zapoviednicher Forest → Lukow
ד י שטא ט אי ז געװע ן ארומגערינגל ט מיט רחבותדיק ע פעלדע ר או ן טיפ ע װעלדע ר — דע ר זאפאביעדניקע ר װאל ד
Near
Lazer Forest → Lukow
דע ר לאזער װאלד
The forest is listed among those surrounding the town.
Practiced As Mohel In
Rabbi Yitzhak Aitik → Lukow
ער אי ז געװע ן באקאנ ט אוי ך אל ם מוהל , אי ן לוקא װ
- role:
- religious man and mohel
Located In
Jewish Secular Folk School in Lukow → Lukow
דע ר ײדישע ר װעלטלעכע ר פאלקסשו ל אין לוקא װ
Associated With
Lukow Jews → Lukow
עטלעכ ע לוקאװע ר ײח
The adjective identifies origin or association with Lukow, not necessarily current location.
Migrated To
Jews from Radzyn → Lukow
עס װער ן צ ו אונדז , אי ן לוקאװ , ארײנגעמריב ן פי ל ראדזינע ר ײד ן
Originated In
Zhelanko → Lukow
ע ר שטאמ ט פו ן לוקא װ
The text says he came from Lukow, not explicitly that he was born there.
From
Elke → Lukow
איך בי ן פו ן לוקאװ
The text says she is from Lukow, not explicitly that she was born there.
Originated From
David Hirsch Shidlowski → Lukow
דוד הער ש שידלאװםק י פו ן לוקא װ
The phrase may indicate origin rather than residence.
Located In
Judenrat → Lukow
אי ן ױדענראט
The passage mentions the Judenrat in Lukow context but does not explicitly state its location.
Imprisoned At
Miriam Shumak → Lukow
אי ן ד י טורמעם
The text states that the young people spent years in prisons in Lukow; it does not identify a specific prison.
Imprisoned At
Moses Shlakhtavitch → Lukow
אי ן ד י טורמעם
The text states that the young people spent years in prisons in Lukow; it does not identify a specific prison.
Imprisoned
Shlomo Zakalik → Lukow
אי ן ד י טורמעם
The text states that the young people spent years in prisons in Lukow; it does not identify a specific prison.
Active In
Tsukunft → Lukow
אין לוקא װ זענע ן אוי ד געװע ן טעטי ק א ר ײ אנדער ע ױגנט־ארגאניזאציע ם
Associated With
Lukow landsmen → Lukow
ד י לוקאװע ר לאנדסלײט
The phrase identifies people associated with Lukow, not a precise residence.
Located In
Textile factory in Lukow → Lukow
אי ן שטעט ל ציגל ־ או ן צעמענט־פאבריקן , א טעקםטיל־םאבריק
Murdered At
Shepsl Kastrazhevitch → Lukow
דערמארדע ט אי ן דע ר תפים ה אי ן לוקאװ
- context:
- detention
Member Of
Yankel Lichtenstein → Lukow
דע ר פועלי־צױנים ט יענק ל ליכטנשטײ ן
- institution:
- town council
Member Of (Lukow City Council)
Shlomo Zakalik → Lukow
דע ר קאמונים ט שלמ ה זאקא ־ ליק
- institution:
- town council
Located In
Jewish resistance organization in Lukow → Lukow
ײדישע ר קאמף־ארגאניזאצי ע אי ן לוקאװ
Provided Aid To
Lukow immigrants in America → Lukow
היל ף פא ר לוקאװ
The phrase indicates aid for Lukow, not that the immigrants were located there.
- historical_context:
- immigrants assisted people in Lukow
Lived At
Moshe Shlakhtavitch → Lukow
קומ ט מש ה צורי ק קײן לוקא װ
- period:
- before migration to Warsaw
Murdered At
Lotche Feldman → Lukow
אוםגעבראכטע דור ו ד י היטלער־םערדע ר א ױ 1943 אי ן לוקאװ , בע ת דע ר לעצטע ר אקצי ע 1
- year:
- 1943
- context:
- final Aktion
Murdered At
Ruthele Feldman → Lukow
אוםגעבראכטע דור ו ד י היטלער־םערדע ר א ױ 1943 אי ן לוקאװ , בע ת דע ר לעצטע ר אקצי ע 1
- year:
- 1943
- context:
- final Aktion
Lived At
Jews of Lukow → Lukow
בהיותם תושב י עי ר כתר
The quoted phrase describes residence in a royal city; Lukow is supplied by the surrounding context.
Had Acquaintances In
Yasl → Lukow
יאס ל הא ט געהא ט באקאנט ע פאליאק ן אין לוקא װ
The passage states that Yasl had Polish acquaintances in Lukow, not formal affiliation.
Became A Cultural Center In
Berl’s attic workshop → Lukow
קולטור־צענטע ר אי ן שטאט
The passage does not name the city; Lukow is supplied as community context.
Associated events
Travel · 1947
Journey through Poland and visit to Lukow
A 1947 journey through Poland during which the narrator was in Lukow.
Employment · 1613–1614
Joel Sirkis serving as rabbi in Lukow
Joel Sirkis was already serving as rabbi in Lukow in 1613–1614.
Fire
Synagogue burned by Chmielnicki
Chmielnicki burned a synagogue, but the source says it was not the first; leave the specific victim and event location unspecified.
Migration · 1906
Rabbi Hershele Settles in Lukow
Rabbi Hershele settled in Lukow after being accepted as rabbi.
Death · 1920
Death of Rabbi Hershele
Rabbi Hershele died in 1920 after leading a Hasidic court in Lukow.
Charter Issuance · 1659-05-10
Granting of Jewish rights charter
A Jewish rights charter was granted to the Jews of Lukow on 10 May 1659, conferring residence, trade, craft, property, synagogue, and cemetery rights.
Fire
Burning of the old Lukow synagogue
The old synagogue of Lukow was burned by the Haidamaks.
Fire
Burning of a synagogue by Khmelnytsky
Khmelnytsky burned a synagogue in Lukow.
Fire
Fire at the Lukow synagogue
A question was sent to the Maharam of Lublin about the burned synagogue.
Aktion Or Raid · 1920
Halertschik attack on Lukow
The Halertschiks attacked Jews in Lukow in 1920.
Institution Opening
Opening of Beit Yaakov School
Agudath Israel opened a girls' school called Beit Yaakov in Lukow, under the management of Mendel Purimsover.
Organization Founding
Founding of Beit Yaakov School
Agudat Israel founded a Beit Yaakov school in Lukow.
Fire
Burning of Lukow during a Tatar attack
Lukow and a small synagogue were burned during a Tatar attack.
Population Decline · 1914–1930
Jewish population decline in Lukow
Between 1914 and 1930, Łuków's Jewish population decreased by 30 percent.
Organization Founding · 1916
Founding of the Lukow Library
The library was officially founded in 1916.
Arrest · 1905
Arrests after the 1905 demonstration
Police dispersed the demonstration and carried out arrests.
Meeting · 1924
Meeting concerning Left Poale Zion in Lukow
A Friday evening meeting in 1924 discussed the Jewish worker and proposed creating a Left Poale Zion branch in Lukow; the excerpt does not establish that it was founded.
Detention
Arrest of social activists
Several social activists, including Heibloom and Prumkin, were taken away; it was said they were taken to Lublin.
Organization Founding
Formation of a citizens' militia
The mayor formed a citizens' militia from town residents, with Kaminski at its head; Abraham Chita was among its Jewish members.
Organization Leadership
Agudah youth leadership in Lukow
The writer and Simha Lander led Agudah youth in Lukow until the war began.
Death
Death of Yona Noy in Lukow
Yona Noy died during the destruction of Lukow among his community.
Birth · 1895-04-06
Birth of Zvi Joseph Ostrich
Zvi Joseph Ostrich was born on April 6, 1895, in Lukow.
Birth · 1914-01
Birth of Jacob Zanshein
Jacob Zanshein was born in Lukow in January 1914.
Deportation · 1942
Deportation from Lukow
Jews from Lukow were deported by train to Treblinka.
Migration
Escape from deportation train
The narrator escaped from the train three kilometers from Lukow with two other Jews.
Liberation
Liberation of Lukow
After the liberation of Lukow, the survivors gathered and celebrated their victory.
Liberation
Liberation of Lukow
After Lukow’s liberation, the narrators met and celebrated victory.
Vehicle Departure
Vehicle departure from Lukow
An armored vehicle with armed bandits departed from Lukow.
Survival
Survival of Lukow Jews
Several Jews from Lukow survived the war there.
Aktion Or Raid
German entry into Lukow
German forces entered Lukow and arrested two community leaders.
Murder
Shooting of Lukow community leaders
German forces arrested and shot two Lukow community leaders.
Arrival
Soviet army arrival
The Soviet army arrived after German forces left Lukow.
Migration
Escaped Jews reach Lukow
Jews escaped from other towns and arrived in Lukow after extermination actions.
Migration
Jews brought into Lukow
Jews from Radzyn and surrounding places were brought into Lukow.
Religious Observance
Final Yom Kippur in Lukow
Lukow Jews gathered, reconciled, and said farewell amid impending deportation and death.
Aktion Or Raid · 1942-10-05–1942-10-06
First murderous action in Lukow
A two-day operation surrounded the ghetto and gathered approximately 4,000 people.
Migration
Transport of a Jew to Lukow
A farmer described transporting a Jew toward Lukow with a rope.
Aktion Or Raid
Three Aktionen in Lukow
Lukow Jews had survived three Aktionen in Lukow.
Aktion Or Raid · 1943-05-22
Ghetto encirclement and attack
German forces, police, and Ukrainian auxiliaries surrounded and fired on the ghetto Jews in Łuków on 1943-05-22; the victims are ghetto Jews, not the place Łuków.
Aktion Or Raid
Train shooting and escape attempt
German perpetrators shot deportees on a train between Lukow and Siedlce.
Murder
Murder of Lipe Kestin in Lukow
Lipe Kestin was murdered in Lukow by Hitlerites.
Military Entry · 1939-09-29
Red Army entry into Lukow
The Red Army entered Lukow on 29 September; the year is not stated in the passage.
Migration
Red Army withdrawal from Lukow
The Russians left Lukow on 4 October after the Red Army withdrew.
Entry
German entry into Lukow
German forces entered Lukow on 5 October.
Fire
House burned during punitive expedition
David Hirsch Shidlowski’s house was burned during a punitive expedition.
Murder
Nighttime shooting in Lukow
Radzyń Gestapo forces shot Nehemiah Wenger, Isaac Liebman, Alter Liebman, and others.
Deportation · 1942-05-09–1942-05-10
Transports of Jews from Slovakia
Two transports brought 1,059 Jews from Slovakia to Lukow on 9–10 May 1942.
Aktion Or Raid · 1942
Nighttime action in Lukow
Nighttime action; remove the unsupported location Lukow. Murderers, including Polish police, killed 85 people in 1942.
Murder · 1941
Killing of Mashke Weberman
Gestapo personnel killed Mashke Weberman and several homeless people in Lukow.
Liberation · 1944-07-23
Liberation of Lukow
The narrator states that the Russians liberated them on 23 July 1944; the passage subsequently mentions Łuków.
Aktion Or Raid
Action against Kock and Lukow Jews
Many Jews from Kock and Lukow were taken away; the event location is not stated.
Travel · 1937-05
May 1937 journey to Lukow
In May 1937, the narrator traveled to Lukow; Yosl got off in Lodz.
Aktion Or Raid · 1943-05-02
Liquidation of Jewish life in Lukow
German perpetrators and collaborators deported Jewish families from Lukow to Treblinka.
Murder
Murder of Shepsl Kastrazhevitch
Shepsl Kastrazhevitch was murdered in detention in Lukow.
Aktion Or Raid
Last Aktion in Lukow
During the last Aktion in Lukow, people were loaded onto a train.
Resistance Activity
Armed resistance in Lukow
Named Łuków Jews led passive resistance, organized a Jewish fighting organization, and fought Hitler's forces with weapons.
Birth · 1890
Birth of Gdalye Feltsman
Gdalye Feltsman was born in Lukow in 1890.
Migration · 1918
Israel returned to Lukow
Israel returned to Lukow in late 1918 and rented a dwelling there.
Marriage · 1925
Israel Goldgewicht’s second marriage
Israel Goldgewicht married Moshe Malach's daughter for the second time in 1925; the marriage location is unstated.
Birth · 1895
Birth of Shlomo Zakalik
Shlomo Zakalik was born in Lukow in 1895.
Birth · 1908
Birth of Hersh Karasik
Hersh Karasik was born in Lukow in 1908.
Arrest · 1926
Moshe Shlakhtavitch arrested in 1926
Moshe Shlakhtavitch was arrested and tried in 1926 after a political provocation; the place is unspecified.
Murder · 1943
Feldman family killings in Lukow
Lotche and Ruthele Feldman were killed in Lukow during the final Aktion in 1943.
Aktion Or Raid · 1939-09-18
German attack on Lukow
German forces raided Lukow and seized men on 18 September 1939.